II KK 254/11

WYROK Z DNIA 11 KWIETNIA 2012 R.

II KK 254/11

Art. 4 § 1 k.k. nie ma zastosowania, na podstawie art. 116 k.k., do

ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów

zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. Nr 197, poz. 1661 ze

zm.). Zastosowanie nowej, niekorzystnej dla podmiotu zbiorowego ustawy nie

jest jednak możliwe (art. 42 ust. 1 Konstytucji).

Przewodniczący: sędzia SN E. Wildowicz.

Sędziowie: SN W. Wróbel, SA (del. do SN) D. Kala (sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Generalnej: M. Wilkosz-Śliwa.

Sąd Najwyższy w sprawie podmiotu zbiorowego „S.” Spółka z o.o., co do

którego stwierdzono odpowiedzialność za czyn zabroniony osoby fizycznej z

art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 6 § 2 k.k.s. w zw. z art. 9 § 3 k.k.s., po

rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 11 kwietnia 2012 r., kasacji,

wniesionej przez Prokuratora Generalnego od wyroku Sądu Rejonowego w G.

z dnia 21 stycznia 2011 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i p r z e k a z a ł sprawę Sądowi Rejonowemu w

G. do ponownego rozpoznania.

2

U Z A S A D N I E N I E

Sąd Rejonowy w G. rozpoznał sprawę z wniosku Prokuratora

Rejonowego w G. w przedmiocie stwierdzenia odpowiedzialności podmiotu

zbiorowego – Spółki S. sp. z o.o. za czyn zabroniony pod groźbą kary, będący

zachowaniem osoby wskazanej w art. 3 i 5 ustawy o odpowiedzialności

podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, potwierdzony

prawomocnym wyrokiem nakazowym Sądu Rejonowego w G. z dnia 30

października 2009 r. skazującym Sebastiana W. za przestępstwo skarbowe z

art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 6 § 2 k.k.s. w zw. z art. 9 § 3 k.k.s.

Sąd Rejonowy w G. wyrokiem z dnia 21 stycznia 2011 r., na podstawie

art. 3 i 4 ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności

podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, ustalił

odpowiedzialność podmiotu zbiorowego Spółki „S.” sp. z o.o. za czyn

zabroniony z art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 6 § 2 k.k.s. w zw. z art. 9 § 3 k.k.s.,

popełniony przez Sebastiana W. działającego w interesie podmiotu

zbiorowego. Na postawie art. 7 ust. 1 ustawy o odpowiedzialności podmiotów

zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary sąd wymierzył Spółce karę

pieniężną w wysokości 2 000 zł. Rozstrzygnięto także o kosztach procesu, w

tym kosztach związanych z reprezentacją podmiotu zbiorowego w toku

postępowania przed sądem pierwszej instancji przez obrońcę tego podmiotu.

Powyższy wyrok nie został zaskarżony przez żadnego z uczestników

procesu i uprawomocnił się z upływem 28 stycznia 2011 r.

Kasację od prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w G. z dnia 21

stycznia 2011 r. – zaskarżając go w całości na korzyść podmiotu zbiorowego –

wniósł Prokurator Generalny. Autor nadzwyczajnego środka zaskarżenia

zarzucił w nim „rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie

3

przepisu prawa materialnego – art. 5 ustawy o odpowiedzialności podmiotów

zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary – poprzez wyrażenie

błędnego poglądu prawnego, że przepis ten może być podstawą

odpowiedzialności podmiotu zbiorowego S. sp. z o.o. za czyn zabroniony pod

groźbą kary, popełniony przez prezesa zarządu tej spółki – Sebastiana W.”

Odwołując się do tak sformułowanego zarzutu Prokurator Generalny

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Rejonowemu w G. do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja Prokuratora Generalnego – istotnie wniesiona na korzyść

podmiotu zbiorowego – okazała się zasadna zarówno w części wskazującej

na zaistniałe rażące naruszenie wskazanego przepisu prawa materialnego,

mające istotny wpływ na treść wyroku, jak też w części domagającej się

uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania.

Przed przystąpieniem do rozważań szczegółowych, odwołujących się do

realiów rozpatrywanej sprawy, należy nadmienić, że odpowiedzialność

podmiotu zbiorowego na gruncie przepisów ustawy z dnia 28 października

2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod

groźbą kary (Dz. U. Nr 197, poz. 1661 ze zm.) ma charakter niesamoistny i

wtórny. Uruchamiana jest bowiem dopiero w sytuacji uprzedniego

stwierdzenia odpowiedzialności karnej osoby wskazanej w art. 3 wskazanej

ustawy za jedno z przestępstw z art. 16 tej ustawy. Do takiego wniosku

jednoznacznie prowadzi analiza dyspozycji art. 4 ustawy z dnia 28

października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny

zabronione pod groźbą kary (zob. też M. Filar [w:] M. Filar, Z. Kwaśniewski, D.

Kala: Komentarz do ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za

4

czyny zabronione pod groźbą kary, Toruń 2006, s. 31; uzasadnienie

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2009 r., IV KK 427/08,

OSNKW 2009, z. 7, poz. 57). Spełnienie powyższego warunku nie wystarcza

jednak do przypisania odpowiedzialności podmiotowi zbiorowemu. Z art. 5

ustawy wynika bowiem jednoznacznie, że kolejnym warunkiem

(materialnoprawną przesłanką) tej odpowiedzialności jest stwierdzenie winy

podmiotu zbiorowego. Odwołanie się przez ustawodawcę w art. 5 ustawy do

konstrukcji zawinienia było niezbędne, skoro odpowiedzialność podmiotu

zbiorowego jest odpowiedzialnością typu represyjnego (zob. uzasadnienie

wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 listopada 2004 r., K 18/03, OTK-A

2004, nr 10, poz. 103).

Przechodząc od powyższych uwag ogólnych na grunt niniejszej sprawy

trzeba nadmienić, że zgodnie z brzmieniem art. 5 ustawy o odpowiedzialności

podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (według stanu

prawnego obowiązującego w okresie od dnia 5 października 2005 r. do dnia

13 listopada 2011 r. – vide nowela do powyższej ustawy z dnia 28 lipca 2005

r., Dz. U. z 2005 r. Nr 180, poz. 1492), „podmiot zbiorowy podlega

odpowiedzialności, jeżeli do popełnienia czynu zabronionego doszło w

następstwie co najmniej braku należytej staranności w wyborze osoby

fizycznej, o której mowa w art. 3 pkt 2 lub 3, lub co najmniej braku należytego

nadzoru nad tą osobą – ze strony organu lub przedstawiciela podmiotu

zbiorowego”. Z kolei w art. 3 ustawy za czyny zabronione pod groźbą kary,

według brzmienia tego przepisu obowiązującego w okresie od dnia 5

października 2005 r. do dnia 13 listopada 2011 r. (vide wskazana wyżej

nowela), „podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności za czyn zabroniony,

którym jest zachowanie osoby fizycznej:

5

1) działającej w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego w ramach

uprawnienia lub obowiązku do jego reprezentowania, podejmowania w jego

imieniu decyzji lub wykonywania kontroli wewnętrznej albo przy przekroczeniu

tego uprawnienia lub niedopełnieniu tego obowiązku,

2) dopuszczonej do działania w wyniku przekroczenia uprawnień lub

niedopełnienia obowiązków przez osobę, o której mowa w pkt 1,

3) działającej w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego, za zgodą

lub wiedzą osoby, o której mowa w pkt 1

– jeżeli zachowanie to przyniosło lub mogło przynieść podmiotowi zbiorowemu

korzyść, chociażby niemajątkową.”

Sebastian W., któremu prawomocnym wyrokiem nakazowym Sądu

Rejonowego w G. z dnia 30 października 2009 r., przypisano

odpowiedzialność karną za przestępstwo z art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 6 § 2

k.k.s. w zw. z art. 9 § 3 k.k.s. popełnione w 2006 r., poniósł tę

odpowiedzialność będąc w podmiocie zbiorowym – spółce z o.o. „S.” –

prezesem zarządu tejże spółki. Zgodnie z przywołanym wyżej art. 5 cytowanej

ustawy, przesłanka zawinienia podmiotu zbiorowego (culpa in eligendo, culpa

in custodiendo) ustanowiona została jedynie w odniesieniu do osób

wskazanych w art. 3 pkt 2 i 3 ustawy (zob. też B. Nita: Materialnoprawne i

procesowe założenia ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za

czyny zabronione pod groźbą kary, cz. I, Radca Prawny 2003, nr 5, s. 46).

Przepis ten, w powołanym wyżej brzmieniu, nie zawierał zaś przesłanki

„własnej odpowiedzialności” podmiotu zbiorowego za czyny osób wskazanych

w art. 3 pkt 1 powołanej ustawy. Prezes zarządu spółki z o.o. „S.” Sebastian

W. należy zaś właśnie do kategorii osób wskazanych w art. 3 pkt 1 ustawy o

odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą

6

kary („osoba działająca w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego w

ramach uprawnienia lub obowiązku do jego reprezentowania”).

Oczywiście uwzględniając zarysowany wyżej model odpowiedzialności

podmiotu zbiorowego oraz gwarancyjny charakter regulacji art. 5 ustawy, który

statuuje jedną z materialnoprawnych przesłanek odpowiedzialności

represyjnej tego podmiotu, niezbędne jest poprzestanie na literalnej wykładni

wskazanego przepisu. Żadne próby wykładni ekstensywnej, poszerzającej

zakres językowego brzmienia art. 5 ustawy, nie są tutaj dopuszczalne.

W świetle powyższego przyjąć trzeba, że popełnienie przestępstwa z art.

77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 6 § 2 k.k.s. w zw. z art. 9 § 3 k.k.s. przez prezesa

zarządu spółki Sebastiana W. nie mogło, wobec wcześniej wskazanej treści

art. 5 ustawy, stanowić podstawy odpowiedzialności tego podmiotu

zbiorowego. Identyczne stanowisko, co do braku podstaw do przypisania

podmiotowi zbiorowemu odpowiedzialności za przestępne zachowanie

prezesa zarządu tego podmiotu, wyrażane było m.in. w wyrokach Sądu

Najwyższego z: dnia 18 października 2011 r., IV KK 276/11, Lex nr 1027192 i

z dnia 11 kwietnia 2011 r., V KK 27/11, OSNKW 2011, z. 9, poz. 77.

W konsekwencji, wobec dopuszczenia się przez Sąd Rejonowy w G.

rażącego naruszenia przepisu prawa materialnego (art. 5 powołanej ustawy),

poprzez zignorowanie braku w tym przepisie normatywnej podstawy do

przypisania odpowiedzialności podmiotowi zbiorowemu za czyn przestępny

prezesa zarządu tego podmiotu, co miało istotny wpływ na treść wyroku (art.

523 § 1 k.p.k.), niezbędne stało się uchylenie zaskarżonego – prawomocnego

wyroku – i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Rejonowemu w G.

Uwzględniając materialnoprawny charakter regulacji art. 5 wskazanej

ustawy, w sytuacji stwierdzenia rażącego naruszenia przez organ a quo tej

7

regulacji prawnej, nie należało postrzegać owego naruszenia jedynie w

formule hipotetycznego wpływu na treść orzeczenia, lecz należało przyjąć, że

wpływ ten był rzeczywisty. Ta konstatacja wynika z samej istoty powyższego

naruszenia, które bezpośrednio godziło w treść zaskarżonego wyroku. Trafnie

więc ujął to zagadnienie w taki właśnie sposób autor kasacji w petitum tego

nadzwyczajnego środka zaskarżenia.

W odniesieniu do treści sentencji wyroku Sądu Najwyższego trzeba

nadmienić, że w judykaturze wyrażono pogląd (uzasadnienia wyroków Sądu

Najwyższego: z dnia 1 kwietnia 2011 r., V KK 6/11, Lex nr 795222; z dnia 11

kwietnia 2011 r., V KK 27/11, OSNKW 2011, z. 9, poz. 77), iż „negatywne

rozstrzygnięcie w przedmiocie wniosku prokuratora (art. 27 ustawy) o

pociągnięcie do odpowiedzialności podmiotu zbiorowego powinno przybrać

formę „oddalenia tego wniosku”. Nie zachodzą bowiem przesłanki do

umorzenia postępowania wywołanego wnioskiem prokuratora ani nie ma

podstaw do wydania w takim wypadku wyroku uniewinniającego.

Rozstrzygnięcie w postaci oddalenia wniosku w przedmiocie

odpowiedzialności podmiotu zbiorowego nie należy zaś do kręgu orzeczeń

wymienionych w art. 537 § 2 k.p.k. Wobec tego, po wyeliminowaniu z obrotu

prawnego wadliwego wyroku, orzeczenie w przedmiocie wniosku prokuratora,

powinno zapaść w drodze ponownego rozpoznania sprawy przez sąd meriti”.

Akceptując powyższe stanowisko judykatury niezbędne było sformułowanie

rozstrzygnięcia następczego wyroku Sądu Najwyższego o treści: „(...)

przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu w G. do ponownego rozpoznania”.

W tym miejscu należy jeszcze zauważyć, że od dnia 14 listopada 2011 r.

obowiązuje nowe brzmienie art. 5 ustawy, wprowadzone nowelą do ustawy o

odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą

kary – z dnia 29 lipca 2011 r., Dz. U. Nr 191, poz. 1135. Zmodyfikowany art. 5

8

ustawy statuuje podstawę odpowiedzialności podmiotu zbiorowego także w

odniesieniu do czynów zabronionych osób wskazanych w art. 3 pkt 1 tej

ustawy, a więc m.in. do czynów prezesów zarządów spółek kapitałowych

(„wina organizacyjna podmiotu zbiorowego”). Sąd Najwyższy, mając na

uwadze specyfikę postępowania kasacyjnego, polegającą na rozpoznawaniu

środka zaskarżenia od prawomocnego wyroku sądowego, zobowiązany był

badać zgodność tego wyroku z prawem obowiązującym w dacie jego wydania

(tak też P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego.

Komentarz, tom III, Warszawa 2007, s. 288 oraz powołany tam –

niepublikowany wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 września 1996 r., II KKN

20/96). I tak też uczynił.

Sąd Rejonowy w G., rozstrzygając pro futuro o przedmiocie procesu,

będzie jednak zmuszony do przeanalizowania sprawy na płaszczyźnie

intertemporalnej. Zauważyć trzeba, że powyższa nowela z dnia 29 lipca 2011

r. nie zawiera odrębnych przepisów intertemporalnych. Na gruncie ustawy o

odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą

kary nie ma także regulacji odnoszącej się do tego zagadnienia. W

odniesieniu do odpowiedzialności przewidzianej przepisami powyższej ustawy

nie znajdzie swego zastosowania dyspozycja art. 116 k.k. („Przepisy części

ogólnej tego kodeksu stosuje się do innych ustaw przewidujących

odpowiedzialność karną, chyba że ustawy te wyraźnie wyłączają ich

zastosowanie”). Zgodzić się trzeba z jednoznacznym poglądem

prezentowanym w tej materii w doktrynie, iż ustawodawca odwołuje się w art.

116 k.k. do odpowiedzialności stricte karnej (J. Raglewski [w:] A. Zoll (red.), G.

Bogdan, Z. Ćwiąkalski, P. Kardas, J. Majewski, J. Raglewski, M. Szewczyk,

W. Wróbel: Kodeks karny. Komentarz, tom I, Kraków 2004, tezy 2, 7 do art.

116 k.k.; J. Giezek [red.]: Kodeks karny. Część ogólna – komentarz, Lex 2007,

9

tezy 4, 5 do art. 116 k.k.; M. Mozgawa [red.], Kodeks karny. Praktyczny

komentarz, Oficyna 2010, teza 4 do art. 116 k.k.). Takiego charakteru nie ma

zaś odpowiedzialność podmiotu zbiorowego. Wobec tego brak podstaw do

powołania się w tej sprawie na art. 4 § 1 k.k.

Mając jednak na uwadze zarysowany wcześniej, niewątpliwie represyjny

charakter odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod

groźbą kary, sąd meriti orzekając będzie musiał bazować na dotychczasowym

(obowiązującym w okresie od dnia 5 października 2005 r. do dnia 13 listopada

2011 r.), korzystniejszym dla spółki z o.o. „S.” stanie prawnym. Taka

konieczność jawi się jako oczywista w świetle treści art. 42 ust. 1 Konstytucji,

zgodnie z którym „odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto dopuścił się

czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie

jego popełnienia” (zasada lex criminalis retro non agit). Niezbędność

stosowania w odniesieniu do odpowiedzialności podmiotów zbiorowych

powyższej zasady została jednoznacznie i trafnie potwierdzona w

uzasadnieniu powołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3

listopada 2004 r., K 18/03.

Sąd Rejonowy w G., przy uwzględnieniu powyższych wskazań –

pamiętając w szczególności o treści art. 42 ust. 1 Konstytucji – wyda w

przyszłości orzeczenie o przedmiocie procesu i stanowisko w tym zakresie

odpowiednio uzasadni.

Na zakończenie trzeba jeszcze nadmienić, że uwzględniając treść

sentencji wyroku Sądu Najwyższego, nie było podstaw do zamieszczania w

tym wyroku rozstrzygnięcia o kosztach procesu, w tym kosztach za obronę z

urzędu podmiotu zbiorowego przed Sądem Najwyższym (mimo złożonego w

tym zakresie przez obrońcę wniosku). Tego rodzaju rozstrzygnięcie

zamieszcza się jedynie w wyroku kończącym postępowanie (art. 626 § 1

10

k.p.k.). Takiej cechy nie ma zaś wyrok Sądu Najwyższego uchylający

zaskarżone orzeczenie i przekazujący sprawę do ponownego rozpoznania.