II PK 213/11

Sygn. akt II PK 213/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z powództwa R. G.

przeciwko Przedsiębiorstwu Budowy Kopalń "P." Spółce Akcyjnej

o zapłatę barbórki i 14-tej pensji,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2011 r. Sąd Okręgowy Sąd – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych, po rozpoznaniu apelacji pozwanego Przedsiębiorstwa

Budowy Kopalń "P." Spółce Akcyjnej od wyroku Sądu Rejonowego - Sądu Pracy z

dnia 26 stycznia 2011 r., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił

powództwo R. G. o zapłatę „barbórki” i 14-tej pensji oraz zasądził od powoda na

rzecz pozwanego kwoty: 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego

w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji i 900 zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym.

Sąd Rejonowy zasądził na rzecz powoda kwoty: 9.187,70 zł brutto tytułem

nagrody z okazji Dnia Górnika za 2008 r. oraz 9.310,29 zł brutto tytułem 14-tej

pensji za 2008 r. wraz z ustawowymi odsetkami. Sąd ten uznał, że nagroda roczna

z tytułu „barbórki" za rok 2008 przysługiwała powodowi w oparciu o przepisy

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie szczególnych

przywilejów dla pracowników górnictwa - Karta Górnika (Dz.U. z 1982 r. Nr 2,

poz.13 ze zm., powoływanej dalej jako Karta Górnika). Obowiązujący u strony

pozwanej zuzp jako mniej korzystny dla pracowników akt niższego rzędu, który

ograniczył nabycie prawa do nagrody rocznej „barbórki" przez pracowników

zatrudnionych za granicą, nie mógł pozbawić powoda tego uprawnienia.

Powodowi przysługiwała także 14-ta pensja wypłacana na podstawie

postanowień zuzp. W ocenie tego Sądu, powód był nieprzerwanie zatrudniony u

strony pozwanej od roku 2000, z tą tylko różnicą, że po zawarciu umowy o pracę na

budowie eksportowej, zmieniło się jego miejsce świadczenia pracy na kopalnię

węgla kamiennego A. na terenie Niemiec. Okres urlopu bezpłatnego powoda,

podczas którego świadczył pracę w Niemczech, powinien być traktowany jak okres,

w którym pracownik pozostawał w zatrudnieniu u strony pozwanej. Tym samym

jego miejsce zatrudnienia (P.) nie zmieniło się. Wyłączenie z art. 1 zuzp, zgodnie z

którym układ ten nie obejmuje pracowników zatrudnionych za granicą RP, mogłoby

„hipotetycznie dotyczyć sytuacji zatrudniania pracowników na przykład w

Oddziałach pozwanego, które miałyby siedzibę za granicą kraju”. Odmowa wypłaty

powodowi 14-tej pensji nie była uzasadniona także z innych względów. W ocenie

Sądu Rejonowego, zawierając umowę o urlop bezpłatny, wolą stron nie było

3

zawieszenie swoich wzajemnych zobowiązań ze stosunku pracy, lecz jedynie jego

modyfikacja. Po udzieleniu powodowi urlopu bezpłatnego strony kontynuowały

stosunek pracy zawierając nową umowę, a powód nadal podlegał kierownictwu

strony pozwanej. Świadectwo pracy nie wykazuje okresu pracy na budowie

eksportowej jako okresu urlopu bezpłatnego. Zmianie uległo jedynie miejsce

świadczenia pracy powoda oraz jego wynagrodzenie zasadnicze. Według umowy o

pracę na budowie eksportowej, jej rozwiązanie w trybie natychmiastowym, z

powodu ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych byłoby

rozwiązaniem umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony w Polsce, pomimo że,

wedle strony pozwanej, stosunek pracy pomiędzy stronami z umowy na czas

nieokreślony został zawieszony. W konsekwencji udzielenie powodowi urlopu

bezpłatnego, choćby na jego wniosek, było pozorne i sprzeczne z istotą takiego

urlopu, skoro w dalszym ciągu wykonywał on pracę na rzecz strony pozwanej.

Jeżeli strona pozwana chciała ograniczyć uprawnienia płacowe powoda, to

powinna wypowiedzieć mu warunki pracy i płacy, zamiast udzielenia pozornych

urlopów bezpłatnych dla „zmodyfikowania warunków pracy i płacy”.

Sąd Okręgowy uwzględnił apelację strony pozwanej, uznając, że nie było

podstawy prawnej do zasądzenia na rzecz powoda obu dochodzonych świadczeń.

Karta Górnika, w oparciu o którą Sąd Rejonowy zasądził na rzecz powoda nagrodę

„barbórkową”, utraciła bowiem moc obowiązującą po uchyleniu z dniem 2 czerwca

1996 r. delegacji ustawowej z art. 79 k.p. (na mocy art. 1 pkt 74 ustawy z dnia 2

lutego 1996 r. o zmianie ustawy Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw,

Dz.U. z 1996 Nr 24m, poz. 110). Jedynie przejściowo (na mocy art. 11 ust. 1

ustawy zmieniającej z dnia 2 lutego 1996 r.) przepisy Karty Górnika zachowały moc

do czasu objęcia pracowników postanowieniami układu zbiorowego pracy lub

innymi przepisami prawa pracy. „U strony pozwanej układ zbiorowy pracy

obowiązywał już co najmniej od 1 stycznia 1996 r. W przypadku zatem jej

pracowników uchylenie art. 79 kp spowodowało ich wyłączenie spod regulacji Karty

Górnika z dniem 2 czerwca 1996 roku”. Zatem do zatrudnionego od 6 lipca 2000 r.

u strony pozwanej powoda nie miała zastosowania Karta Górnika.

Sąd Okręgowy nie podzielił interpretacji Sądu Rejonowego pojęcia

„zatrudnionych" jako tożsamego z „wykonującymi pracę na rzecz pracodawcy

4

mającego siedzibę poza granicami kraju". Zdaniem Sądu drugiej instancji, art. 3

ust. 1 zuzp przewiduje, między innymi, że nie będzie on stosowany do

„pracowników zatrudnionych przy pracach budowlanych", tj. do pracowników

wykonujących prace budowlane. Ponadto „przyjęcie takiego rozumienia pojęcia

zatrudniony i jego konsekwentne stosowanie oznacza, iż ZUZP nie stosuje się

również do pracowników wykonujących pracę za granicą RP”, tym samym są oni

wynagradzani według odmiennych zasad niż zawarte w układzie. Sąd Okręgowy

podzielił natomiast ocenę Sądu Rejonowego dotyczącą nielegalności praktyk

udzielania - przed skierowaniem pracownika do pracy poza granice kraju - urlopu

bezpłatnego i zawierania nowej umowy określającej prawa i obowiązki jej stron, w

tym zasad wynagradzania pracownika w czasie jego pracy za granicą. Skoro strona

pozwana była nadal zainteresowana zatrudnieniem powoda i to w pełnym zakresie

czasu pracy, to umowa o urlop bezpłatny miała charakter pozorny. Równocześnie

w ocenie tego Sądu, warunki zatrudnienia za granicą były dla pracowników strony

pozwanej, mimo ich wyłączenia spod regulacji zuzp, korzystniejsze, dlatego nie

było podstaw do przyjęcia, aby to dopuszczalne wedle art. 239 § 1 k.p. wyłączenie

pracowników wykonujących pracę za granicą miało charakter dyskryminacji.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie prawa materialnego, w

szczególności: 1/ art. 1 ust. 3 zuzp w związku z jego art. 3 ust. 1, przez błędną

„wykładnię pojęcia ‘pracowników zatrudnionych’, w następstwie nieprawidłowego

uznania, że pojęcie to jest tożsame z ‘pracownikami wykonującymi pracę’, co

prowadzi do wniosku, że ‘osoba nie wykonująca pracy’ jest pracownikiem, lub też

że ‘wykonujący pracę’ jest tożsamy z ‘nie wykonującym pracy’”, 2/ art. 3531

k.c. w

związku z art. 300 k.p. i art. 239 § 1 k.p. przez ich błędną wykładnię polegającą na

uznaniu, że postanowienie zuzp może wyłączyć z regulacji układowych wszystkich

pracowników zatrudnionych u danego pracodawcy, w okresiach ich delegowania

poza granice RP, co jest sprzeczne „z istotą przepisów regulujących tę materię”, 3/

art. 239 § 1 k.p. w związku art. 1 ust. 3 zuzp i art. 3531

k.c. w związku z art. 300

k.p. przez ich błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, że pracodawca może

ustalić indywidualne warunki wynagradzania dla pracowników nieobjętych zuzp w

następstwie wyłączenia ich spod jego stosowania wskutek delegowania do pracy

poza granice RP, „w sposób dowolny, bez konieczności ustalenia warunków

5

wynagradzania za pracę i przyznawania innych świadczeń tym pracownikom w

regulaminie wynagradzania, podczas gdy postanowienie takie jako sprzeczne z

ustawą (art. 772

k.p., na zasadzie art. 300 k.p. w związku z art. 58 § 3 k.c.)

należało uznać za nieważne w części, w której zuzp wyłączał pracowników

zatrudnionych poza granicami RP”. W skardze zarzucono też naruszenie

przepisów postępowania, w szczególności art. 328 § 2 k.p.c., przez sporządzenie

uzasadnienia wyroku, które nie spełnia wymogów określonych w tym przepisie,

bowiem nie wyjaśnia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia w części dotyczącej

zarzutu naruszenia zasady niedyskryminacji w zatrudnieniu przez wyłączenie

pracowników zatrudnionych poza granicami RP spod stosowania zuzp (art. 1 ust. 3

zuzp), co uniemożliwia kontrolę kasacyjną.

Okolicznością uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania jest potrzeba

wykładni prawa tj. pojęcia „pracownik zatrudniony" w rozumieniu zuzp

obowiązującego u pozwanego, „a w szczególności czy oznacza ono każdorazowo

w przedmiotowym ZUZP ‘pracownika wykonującego pracę’”. Ponadto w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne wymagające wyjaśnienia dopuszczalności

wyłączenia spod stosowania zuzp wszystkich pracowników zatrudnionych u

danego pracodawcy, którzy świadczą pracę poza granicami RP (art. 239 § 1 k.p. i

art. 1 ust. 3 zuzp w związku z art. 3 ust. 1 zuzp). Skarga jest też „oczywiście

uzasadniona w świetle zarzutów w niej podniesionych i ich uzasadnienia”.

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania z

uwzględnieniem kosztów procesu oraz kosztów zastępstwa procesowego według

norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

orzeczenie co do istoty spraw poprzez oddalenie apelacji w całości i zasądzenie

od pozwanego na rzecz powoda kosztów i zastępstwa procesowego według norm

przepisanych za postępowanie apelacyjne, a także orzeczenie w końcowym

orzeczeniu o zwrocie spełnionego świadczenia. W odpowiedzi na skargę strona

pozwana wniosła o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania, ewentualnie o jej

oddalenie i zasądzenie od skarżącego na rzecz jej kosztów postępowania, w tym

kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

6

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona. Podłożem rozpoznanej sprawy był

spór wokół interpretacji art. 1 pkt 3 obowiązującego u strony pozwanej

zakładowego układu zbiorowego pracy (zuzp), który stanowi między innymi, że

układ ten nie obejmuje pracowników zatrudnionych za granicą RP. Takim

pracownikiem jest powód zatrudniony nieprzerwanie u strony pozwanej od 2000 r.,

który został skierowany do pracy w kopalni węgla kamiennego w Niemczech. W

tym celu pozwana udzieliła mu urlopu bezpłatnego i zawierała z nim jako

pracodawca terminowe umowy pracę (kilkukrotnie aneksowane) na stanowisku

górnika. W okresach tego zatrudnienia „na budowach eksportowych na terenie

Niemiec” strony uzgodniły korzystniejsze warunki wynagrodzenia miesięcznego niż

podczas zatrudnienia w Polsce, jednakże powód nie otrzymywał spornych rocznych

świadczeń premiowych (nagród z okazji Dnia Górnika oraz tzw. 14-pensji

górniczej). Wedle pozwanego w okresie zatrudnienia powoda za granicą RP nie

obejmował go zuzp, który gwarantował wymienione roczne składniki

wynagrodzenia wszystkim pracownikom, z wyłączeniem tych pracowników, których

nie obejmowały postanowienia zuzp.

Na gruncie takiego stanu sprawy Sąd pierwszej instancji zasądził na rzecz

powoda sporne składniki wynagrodzenia rocznego za 2008 r., wraz z należnymi

ustawowymi odsetkami, uznając, że udzielenie powodowi przez pozwanego urlopu

bezpłatnego w celu zawierania terminowych umów o pracę „na budowie

eksportowej na terenie Niemiec” było pozorne, ponieważ te kontrakty powód

zawierał z tym samym pracodawcą i miały one na celu „zmodyfikowanie warunków

pracy i płacy”. Sąd ten zwrócił uwagę, że w wydanym powodowi świadectwie pracy

okres jego zatrudnienia w niemieckich kopalniach „nie został wykazany jako okres

urlopu bezpłatnego”. Oznaczało to, że powód był nieprzerwanie zatrudniony u

pozwanego, z tą modyfikacją, że po zawarciu umowy o pracę na budowie

eksportowej zmieniło się jego miejsce świadczenia pracy w kopalni węgla

kamiennego na terenie Niemiec, ale nie zmieniło się „jednocześnie miejsce

zatrudnienia powoda - którym pozostało P.”’. W takiej koncepcji Sądu pierwszej

instancji, podmiotowe wyłączenie „pracowników zatrudnionych za granicą RP” w

7

rozumieniu art. 1 pkt 3 zuzp spod normatywnego oddziaływania postanowień tego

układu zbiorowego pracy mogłoby „hipotetycznie dotyczyć sytuacji zatrudnienia

pracowników w Oddziałach Spółki, które miałyby siedzibę z granicą kraju”.

Tymczasem „powód był zatrudniony w Polsce, ale miejscem świadczenia pracy

były Niemcy”, co oznaczało, że powodowi przysługiwały sporne roczne składniki

wynagrodzenia za pracę.

Sąd drugiej instancji zmienił wyrok Sądu Rejonowego i oddalił powództwo,

uznając, że brak było podstawy prawnej do zasadzenia na rzecz powoda nagrody z

okazji Dnia Górnika na podstawie § 3 ust. 1 rozporządzenia rady Ministrów z dnia

30 grudnia 1981 r. w sprawie szczególnych przywilejów pracowników górnictwa -

Karta Górnika, ponieważ ten akt prawny był wydany na podstawie delegacji

ustawowej z art. 79 k.p., tyle że przepis ten został z dniem 2 czerwca 1996 r.

wykreślony z Kodeksu pracy, a Karta Górnika jedynie przejściowo zachowywała

moc do czasu objęcia górników adekwatnymi postanowieniami układu zbiorowego

pracy lub innymi przepisami prawa pracy. Tymczasem u strony pozwanej zuzp

obowiązywał „co najmniej” od 1 stycznia 1996 r., przeto Karta Górnika nie mogła

być stosowana „do oceny uprawnień” powoda. Sąd Okręgowy twierdził, że z „art. 3

ust. 1” obowiązującego u strony pozwanej zuzp wynika, iż „nie będzie on

stosowany wobec ‘pracowników zatrudnionych przy pracach budowlanych’”, a

także, że nie stosuje się go „do pracowników wykonujących pracę za granicą RP”,

ponieważ „warunki zatrudnienia za granicą były dla pracowników strony pozwanej -

mimo wyłączenia stosowania ZUZP – korzystniejsze”. W ocenie tego Sądu „w

takich okolicznościach sprawy brak było podstaw do przyjęcia, aby dopuszczalne

przepisami kp (art. 239 § 1 kp) wyłączenie pracowników wykonujących pracę za

granicą spod regulacji ZUZP miało charakter dyskryminacji”.

Sąd Najwyższy nie podzielił tego przekonania Sądu drugiej instancji,

ponieważ dopuszczalność podmiotowego wyłączenia niektórych grup pracowników

spod regulacji zuzp, o której mowa w art. 239 § 1 k.p. oraz art. 1 pkt 3 zuzp, nie jest

dowolna ani niczym nieograniczona. W każdym razie legalność podmiotowego

wyłączenia niektórych grup pracowników spod regulacji układowych podlega

weryfikacji na gruncie zasady równego traktowania pracowników (art. 112

k.p.),

zasady równego traktowania w zatrudnieniu oraz ze względu na zakaz

8

dyskryminowania pracowników (art. 9 § 4 w związku z art. 183a

§ 1-3 k.p.), jeżeli

takie podmiotowe ograniczenie oddziaływania normatywnych postanowień zuzp

mogłyby w szczególności prowadzić do niekorzystnego ukształtowania

wynagrodzenia za pracę (art. 183b

§ 1 pkt 2 k.p.).

Sądy obu instancji wykazały nielegalność praktyk pozwanego pracodawcy,

który udzielał własnym pracownikom pozornych urlopów bezpłatnych w celu

zawierania pomiędzy tymi samymi stronami zagranicznych terminowych kontraktów

pracowniczych. Takie terminowe umowy o pracę regulowały korzystniej miesięczne

składniki wynagrodzenia za pracę pracowników kierowanych przez pozwanego

pracodawcę do pracy w niemieckich kopalniach węgla kamiennego i w zakresie

wynikającym z korzystniejszego uzgodnienia miesięcznej płacy za pracę

wykonywaną „za granicą RP”, legalność wyłączenia tych pracowników spod

regulacji zuzp nie budziła wątpliwości. Należy wszakże podkreślić, że

postanowienia płacowe terminowych umów o pracę zawieranych na okresy

zatrudnienia „na budowie eksportowej na terenie Niemiec” nie zawierały

jakichkolwiek uzgodnień rocznych składników wynagrodzenia za pracę

pracowników kierowanych przez stronę pozwaną do pracy na stanowisku górnika

pod ziemią w niemieckich kopalniach węgla kamiennego. Równocześnie, zawierały

uzgodnienia dotyczące tak istotnych kwestii, jak chociażby czasu pracy „na

budowie eksportowej” oraz zasad jego rozliczania, które poddane były polskim

przepisom zawartym w Kodeksie pracy (§ 5 umowy z 21 października 2008 r.).

Natomiast w sprawach nieuregulowanych zawieranymi z powodem umowami o

pracę „na budowie eksportowej na terenie Niemiec” znajdowały „zastosowanie

ustawowe przepisy polskiego prawa pracy oraz przepisy wydane na ich podstawie”

(§ 17 tej umowy). Taki walor prawny bez wątpienia przysługiwał normatywnym

postanowieniom obowiązującego u strony pozwanej zuzp (art. 9 § 1 k.p.), tyle że

postanowienia układu zbiorowego, które naruszają zasadę równego traktowania w

zatrudnieniu, nie obowiązują (art. 9 § 4 k.p.).

Wymieniony kontekst normatywny wymagał weryfikacji podmiotowego

wyłączenia „pracowników zatrudnionych za granicą RP” spod oddziaływania

postanowień zuzp (art. 3 pkt 3) w zakresie rocznych składników wynagrodzenia za

pracę górników, które nie były ustalone w umowach o pracę „na budowie

9

eksportowej na terenie Niemiec”. W ocenie Sąd Najwyższego, wątpliwości

dotyczące „nie objęcia” postanowieniami zuzp wszystkich „pracowników

zatrudnionych za granica RP” w zakresie prowadzącym do pozbawienia górników

kierowanych przez pozwanego do pracy w kopalniach niemieckich prawa do

rocznych składników wynagrodzenia za pracę, które przysługują wszystkim

zatrudnionym górnikom, należy rozstrzygać zgodnie z zasadą zawierania

zakładowych układów zbiorowych pracy dla wszystkich pracowników. Przeciwne

postanowienia naruszają zasadę równego traktowania górników w zatrudnieniu

przez tego samego pracodawcę, co oznacza, że jeżeli zawierane z powodem

terminowe kontrakty zagraniczne pomijały ustalenie rocznych składników

wynagrodzenia za pracę, które przysługują wszystkim zatrudnionym górnikom, to

pozbawienie tych świadczeń rocznych górników skierowanych do pracy pod ziemią

za granicą było nielegalne także dlatego, że naruszało zasadę równego traktowania

wszystkich pracowników pozwanego (art. 112

k.p.), zasadę równego traktowania w

zatrudnieniu oraz na zakaz dyskryminowania pracowników (art. 183a

§ 1-3 k.p.),

skoro prowadziło do niekorzystnego ukształtowania (pozbawienia) powoda,

zatrudnianego na stanowisku górnika pod ziemią, przysługujących górnikom z

mocy postanowień układowych rocznych składników „górniczego” wynagrodzenia

za pracę (art. 21 pkt 2 i 4 zuzp w związku z art. 183c

k.p.). W szczególności w

obowiązującym u strony pozwanej zuzp (art. 21 pkt 2 i 3) wymienione zostały:

nagroda z okazji Dnia Górnika oraz dodatkowa nagroda roczna tzw. 14-pensja,

które przysługiwały powodowi na podstawie tych postanowień układowych, bez

względu na utratę mocy obowiązującej przepisów Karty Górnika.

W takich okolicznościach sprawy Sąd Najwyższy uznał, że podmiotowe

wyłączenie górników „zatrudnionych za granicą RP” spod normatywnego

oddziaływania postanowień zakładowego układu zbiorowego pracy nie obowiązuje

w zakresie naruszającym zasadę równego traktowania w zatrudnieniu (art. 9 § 4

k.p.), gdy pozbawia górników zatrudnionych pod ziemią należnych im rocznych

świadczeń premiowych (np. nagrody z okazji Dnia Górnika lub dodatkowej tzw. 14-

pensji), które przysługują wszystkim pracownikom (górnikom), co stanowi

dyskryminacyjne ukształtowanie (bezpodstawne odebranie) należnych górnikom

10

rocznych składników wynagrodzenia za pracę (art. 183a

§ 1-3, art. 183b

§ 1 pkt 2

k.p. i art. 183c

k.p.).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji na

podstawie art. 39815

k.p.c.