II PK 218/11

Sygn. akt II PK 218/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. O.

przeciwko Prokuraturze Rejonowej

o przywrócenie do pracy i odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 20 kwietnia 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 27

lipca 2010 r. oddalił powództwo M. O. przeciwko Prokuraturze Rejonowej „o

przywrócenie do pracy i odszkodowanie”.

Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 23 sierpnia 2004 r. Prokurator Generalny

mianował powódkę M. O. asesorem Prokuratury Rejonowej /…/, powierzając

2

jednocześnie powódce pełnienie czynności prokuratorskich na okres jednego roku.

W ramach powierzonych obowiązków powódka, jak każdy prokurator wykonujący

obowiązki w Prokuraturze Rejonowej, prowadziła postępowania przygotowawcze,

w ramach których dokonywała również czynności procesowych na miejscu

zdarzenia, występowała w charakterze oskarżyciela publicznego przed sądem,

sporządzała środki zaskarżenia. Zgodnie z zarządzeniem Prokuratora Rejonowego

powódka cyklicznie przez okres tygodnia wykonywała dyżury prokuratorskie poza

wyznaczonymi jej godzinami pracy. W czasie dyżurów powódka uczestniczyła w

posiedzeniach sądowych dotyczących wniosków o zastosowanie tymczasowego

aresztowania bądź w czynnościach procesowych na miejscu zdarzenia.

W dniu 29 czerwca 2005 r. Prokurator Okręgowy, po pozytywnej ocenie

dotychczasowej pracy powódki, zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości -

Prokuratora Generalnego z wnioskiem o przedłużenie okresu powierzenia powódce

pełnienia obowiązków prokuratorskich na okres do 31 sierpnia 2007 r. Wniosek ten

został uwzględniony decyzją podjętą przez Ministra Sprawiedliwości - Prokuratora

Generalnego w dniu 12 lipca 2005 r.

W dniu 13 stycznia 2007 r. powódka uległa wypadkowi komunikacyjnemu, w

wyniku którego doznała złamania kręgów C4-C5. Po leczeniu szpitalnym powódka

skierowana została na dalszą rehabilitację w stanie ogólnym dobrym,

zaadaptowana do wózka inwalidzkiego.

Po upływie okresu zasiłkowego, na mocy decyzji z dnia 27 lipca 2007 r.,

Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał powódce prawo do świadczenia

rehabilitacyjnego w okresie od 14 lipca 2007 r. do 7 sierpnia 2008 r.

W dniu 27 kwietnia 2007 r. powołana przez Prokuratora Okręgowego

Komisja kwalifikacyjna pozytywnie zaopiniowała dotychczasowy przebieg pracy

powódki na stanowisku asesora. Mając powyższe na względzie, jak również

absencję powódki spowodowaną stanem jej zdrowia, członkowie komisji uznali za

zasadne wystąpienie do Prokuratora Generalnego z wnioskiem o przedłużenie

okresu pełnienia czynności prokuratorskich do 31 sierpnia 2008 r. Wniosek

powyższy został zwrócony z uzasadnieniem, że okres choroby podlega odliczeniu

od trzyletniego okresu, na który ustawa pozwała powierzyć asesorowi pełnienie

czynności prokuratorskich. W związku z powyższym wniosek o przedłużenie okresu

3

powierzenia powódce pełnienia tych czynności został oceniony jako bezpodstawny.

W dniu 11 kwietnia 2008 r. powódka złożyła w organie rentowym wniosek o

przyznanie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Następnie w lipcu 2008 r.

powódka zwróciła się do Prokuratora Okręgowego o dopuszczenie do pełnienia

czynności prokuratorskich. Powódka przekonywała, że jej aktualny stan zdrowia

pozwala zarówno na prowadzenie, jak i nadzorowanie postępowania

przygotowawczego oraz wykonywanie czynności oskarżyciela publicznego przed

sądem. Powódka załączyła jednocześnie zaświadczenie lekarskie wystawione

przez dr E. O. stwierdzające jej zdolność do pracy na stanowisku prokuratora oraz

w innych zawodach prawniczych.

W dniu 14 lipca 2008 r. Prokurator Okręgowy zwrócił się do Wojewódzkiego

Ośrodka Medycyny Pracy za pośrednictwem dr E. O. o ponowne przeprowadzenie

badania lekarskiego powódki. Uzasadniając wniosek, Prokurator Okręgowy

wskazał na obrażenia doznane przez powódkę w wyniku wypadku

komunikacyjnego, pobierane świadczenie rehabilitacyjne, złożony i nierozpatrzony

wniosek o rentę z tytułu niezdolności do pracy, a z drugiej strony na wyrażane

przez powódkę przekonanie o jej całkowitej zdolności do pracy. W tych

okolicznościach wnioskodawca wskazywał na swoje wątpliwości dotyczące

zasadności treści zaświadczenia lekarskiego, które w jego ocenie nie uwzględnia

specyfiki pracy prokuratora zakładającej wykonywanie szeregu czynności

procesowych na miejscu zdarzenia, a poza siedzibą prokuratury. Wnioskodawca

wskazał ponadto na warunki lokalowe Prokuratury Rejonowej, która mieści się w

siedzibie Sądu Rejonowego i usytuowanie jej pomieszczeń na drugim piętrze w

budynku niewyposażonym w windę. Utrudniać to miało wykonywanie pracy w tej

jednostce oraz pełnienie funkcji oskarżycielskich przed Sądem Rejonowym.

Ponieważ dr E. O. nie ustosunkowała się do wniosku, jak i nie przekazała go

do Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy, w dniu 5 sierpnia 2008 r. Prokurator

Okręgowy ponownie przesłał do tej jednostki odpis wniosku oraz zaświadczenia

lekarskiego.

W skierowaniu na badania profilaktyczne na stanowisku asesora czynniki

szkodliwe scharakteryzowano i ograniczono jedynie do pracy przy komputerze

powyżej 4 godzin. Na podstawie badania przedmiotowego, okulistycznego,

4

informacji uzyskanych w drodze wywiadu lekarskiego oraz dokumentacji medycznej

w dniu 12 sierpnia 2008 r. lekarz medycyny pracy orzekł o braku przeciwwskazań

powódki do wykonywanej pracy na okres jednego roku. Lekarz orzekający uznał,

że skoro powódka zachowała sprawność umysłową oraz manualną rąk, przy

wskazaniach do dalszej rehabilitacji, może wykonywać prace biurowe przy

komputerze w niepełnym wymiarze. Zaświadczenie lekarskie z dnia 12 sierpnia

2008 r. przesłane zostało Prokuratorowi Okręgowemu.

W dniu 19 sierpnia 2008 roku Prokurator Okręgowy zwrócił się do Instytutu

Medycyny Pracy w Łodzi za pośrednictwem Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny

Pracy o przeprowadzenie ponownego badania lekarskiego powódki i wydanie

orzeczenia dotyczącego zdolności do wykonywania pracy asesora Prokuratury

Rejonowej. Wnioskodawca przedstawił specyfikę pracy prokuratora obejmującą

oprócz udziału w postępowaniu przed sądem i sporządzaniu środków zaskarżenia

również czynności realizowane poza siedzibą prokuratury, jak oględziny miejsca

przestępstwa, przeprowadzanie wizji lokalnych i eksperymentów procesowych,

uczestniczenie w sekcjach zwłok. Prokurator Okręgowy podkreślił, że wykonywanie

tych czynności wymaga sprawności fizycznej, a obowiązujące przepisy nie dają

możliwości wyłączenia prokuratora od wykonywania powyższych zadań. Ponadto

nie jest możliwa realizacja zadań prokuratora w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Wnioskodawca ponownie podkreślił brak dostosowania budynku, w którym znajduje

się Prokuratora Rejonowa do potrzeb osób niepełnosprawnych.

Lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w dniu 23 lipca 2008 r.

orzekł o całkowitej niezdolności powódki do pracy i niezdolności do samodzielnej

egzystencji od dnia 13 stycznia 2007 r. do lipca 2010 r. Orzeczenie to stanowiło

podstawę przyznania powódce prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy od

dnia 8 lipca 2008 r.

W dniu 7 października 2008 r. Prokurator Okręgowy zwrócił się do Ministra

Sprawiedliwości - Prokuratora Generalnego o zwolnienie powódki ze stanowiska

asesora Prokuratury Rejonowej z dniem 8 lipca 2008 r. Uzasadniając wniosek,

Prokurator Okręgowy powołał się na obrażenia doznane przez powódkę w

wypadku komunikacyjnym oraz na ustalone prawo pracownika do renty z tytułu

niezdolności do pracy, wskazując, że z posiadanych dokumentów wynika, iż

5

powódka nie posiada zdolności do samodzielnej egzystencji do lipca 2010 r.,

wymaga pomocy i opieki osób drugich przy wykonywaniu czynności dnia

codziennego i jest całkowicie niezdolna do pracy do lipca 2010 r.

W dniu 20 listopada 2008 r. lekarz Poradni Chorób Zawodowych

Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy, działając w trybie odwoławczym, wydał

zaświadczenie lekarskie stwierdzające niezdolność powódki do wykonywania pracy

na stanowisku asesora prokuratury.

W dniu 20 lutego 2009 r. Minister Sprawiedliwości - Prokurator Generalny

złożył M. O. oświadczenie o zwolnieniu bez zachowania okresu wypowiedzenia ze

stanowiska asesora Prokuratury Rejonowej wobec nieobecności w pracy z powodu

choroby trwającej dłużej niż rok oraz niezdolności do pracy na stanowisku asesora

stwierdzonej orzeczeniem lekarskim.

Sąd pierwszej instancji, odnosząc się do roszczenia powódki o przywrócenie

do pracy i odszkodowanie w kwocie 11.200,65 zł, stanowiącego równowartość

trzymiesięcznego uposażenia M. O., wskazał, że brak jest podstaw prawnych do

wystąpienia przez asesora prokuratorskiego z roszczeniem o przywrócenie do

pracy, niezależnie od wadliwego prawnie łącznego jego dochodzenia z

roszczeniem odszkodowawczym.

Sąd Rejonowy wskazał na terminowy charakter stosunku pracy tej grupy

pracowników i stwierdził, że obowiązujący stan prawy i ustalony stan faktyczny

pozwalają jedynie na rozstrzyganie o roszczeniu odszkodowawczym.

Odnosząc się do oceny zasadności decyzji Prokuratora Generalnego, Sąd

pierwszej instancji stwierdził, że Prokurator Generalny podjął decyzję personalną w

oparciu o prawomocne orzeczenie lekarskie zawierające kompleksową ocenę

zdolności powódki do pracy, albowiem opartą na uwzględnieniu wszystkich

czynności wchodzących w zakres zadań asesora powszechnej jednostki

organizacyjnej prokuratury. Ponadto powołał się na uprawnienie wynikające z art.

14 ust. 3 ustawy z dnia 13 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 86, poz. 953 ze zm.) w związku z art. 118 ustawy

z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (jednolity tekst: Dz.U. z 2011 r. Nr 270,

poz. 1599 ze zm.). Przepis ten pozwala pracodawcy na zwolnienie mianowanego

urzędnika bez zachowania okresu wypowiedzenia w razie nieobecności z powodu

6

choroby trwającej dłużej niż 1 rok, co miało miejsce w niniejszej sprawie.

Ustosunkowując się do zarzutu naruszenia tą decyzją przepisów o równym

traktowaniu w zatrudnieniu poprzez dyskryminowanie powódki z uwagi na jej

niepełnosprawność, Sąd Rejonowy uznał, że rozwiązanie stosunku pracy powódki

nie mogło być uznane za przejaw dyskryminacji, ponieważ nie można uznać za

dyskryminujące działanie polegające na rozwiązaniu stosunku pracy z osobą

uznaną za niezdolną do pracy na dotychczasowym stanowisku. Wymaganiem

koniecznym podjęcia pracy na tym stanowisku jest zdolność ze względu na stan

zdrowia do pełnienia obowiązków prokuratora (art. 14 ust. 1 pkt 1 ustawy o

prokuraturze). Sąd stwierdził, że praca prokuratora ma charakter pracy umysłowej,

jednakże odbywa się w znacznej mierze poza siedzibą prokuratury, np. na

miejscach zdarzeń, gdzie popełniono przestępstwo, w salach sądowych. Nie

można też góry określić ani czasu pracy prokuratora, ani miejsca realizacji

czynności. Nie sposób pracy prokuratora utożsamiać z pracą wyłącznie biurową i

pomijać wagę czynności zmierzających do zabezpieczenia do dowodów w miejscu

popełnienia przestępstwa, przy czynnym, osobistym nadzorze prokuratora,

czynności w ramach sekcji zwłok, przy wykonywaniu funkcji oskarżyciela. Z tego

względu nie można zasadnie dowodzić, że stanowisko asesora prokuratury

rejonowej jest ograniczone wyłącznie do jej siedziby i dlatego może zostać

przystosowane do potrzeb osoby niepełnosprawnej. W takiej sytuacji czynnikiem

dyskryminującym byłby brak odpowiednich rozwiązań architektonicznych w miejscu

pracy. Jednakże mobilność pracy prokuratora wymaga także zdolności fizycznych

wpisanych w istotę zawodu. Sąd podkreślił także, że prokurator ma obowiązek

wykonywania pracy poza godzinami ustalonego rozkładu czasu pracy. Z czasu

pracy prokuratora określonego wymiarem jego zadań wynika jego dyspozycyjność,

która jest ograniczona w przypadku osoby niepełnoprawnej, do której zastosowanie

mają normy czasu pracy wynikające z przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r.

o rehabilitacji zawodowej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721 ze zm.).

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 20

kwietnia 2011 r. oddalił apelację powódki od powyższego wyroku.

W uzasadnieniu Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne dokonane

7

przez Sąd pierwszej instancji, bowiem uznał, że ocena materiału dowodowego

została dokonana w sposób bezstronny, zgodnie z zasadami wiedzy i logicznego

rozumowania oraz doświadczeniem życiowym. Podkreślił, że odnośnie do

pierwszego z roszczeń Sąd pierwszej instancji słusznie ustalił, że Prokurator

Generalny podjął decyzję personalną w oparciu o prawomocne orzeczenie

lekarskie zawierające kompleksową ocenę zdolności powódki do pracy, albowiem

opartą na uwzględnieniu wszystkich czynności wchodzących w zakres zadań

asesora powszechnej jednostki organizacyjnej prokuratury (zaskarżone

rozstrzygnięcie sądu oparte zostało zasadnie na przyczynach i motywacji, która

legła u podstaw rozwiązania z pracownikiem stosunku pracy, a nie na zdarzeniach,

które miały miejsce już po skutecznym rozwiązaniu stosunku służbowego). Sąd

drugiej instancji podkreślił, że należy zgodzić się z ustaleniem Sądu Rejonowego,

że stosunek służby asesora prokuratorskiego ma charakter terminowy i że

zwolnionemu ze stanowiska asesorowi prokuratorskiemu przysługuje tylko

roszczenie o odszkodowanie, a nie o przywrócenie do pracy. Wskazał, że

prawidłowo również ustalono, iż z mocy art. 14 ust. 3 ustawy o pracownikach

urzędów państwowych w związku z art. 118 ustawy o prokuraturze możliwe jest

rozwiązanie stosunku służby bez zachowania okresu wypowiedzenia z przyczyny

wskazanej w tym pierwszym przepisie. Podkreślił, że obie wskazane prze

Prokuratora Generalnego przyczyny, tj. nieobecność w pracy trwająca dłużej niż

rok oraz niezdolność do pracy na stanowisku asesora, stwierdzona orzeczeniem

lekarskim, okazały się prawdziwe i zasadne.

Sąd stwierdził także, że nie ma żadnych uzasadnionych podstaw twierdzenie

powódki, jakoby faktyczną przyczyną rozwiązania z nią stosunku służby była jej

niepełnosprawność. Zdaniem Sądu Okręgowego, zebrany w sprawie materiał

dowodowy nie daje podstaw do formułowania zarzutu dyskryminacji w jakiejkolwiek

postaci. Porównywanie sytuacji powódki z ewentualną sytuacją asesorów zdolnych

do pracy, nie jest zasadne, albowiem powódka nie była zdolna do pracy. Sąd

Rejonowy trafnie uznał, że rozwiązanie stosunku pracy powódki nie może być

uznane za przejaw dyskryminacji, ponieważ nie zostało wykazane, aby powódka

była potraktowana gorzej od innych pracowników ze względu na kryterium, które

nie było prawnie dopuszczalnym kryterium różnicowania, czyli kryterium

8

dyskryminującym.

Powódka zaskarżyła ten wyrok skargą kasacyjną w całości, zarzucając mu

naruszenie prawa materialnego: art. 25 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o

prokuraturze, przez błędną wykładnię przepisu, polegającą na przyjęciu przez Sąd

drugiej instancji, że nie istnieje możliwość wyłączenia z zakresu zadań asesora lub

prokuratora powszechnej jednostki prokuratury niektórych czynności, o których

mowa w ustawie o prokuraturze oraz Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z

dnia 24 marca 2010 r. Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych

jednostek organizacyjnych prokuratury (Dz.U. Nr 49, poz. 296 ze zm.), w tym

czynności wykonywanych poza siedzibą prokuratury lub związanych ze wysiłkiem

fizycznym, przepisu art. 99 ustawy o prokuraturze, przez błędną wykładnię,

polegającą na przyjęciu przez Sąd drugiej instancji, że okres pełnienia asesury ma

charakter zatrudnienia na czas oznaczony, tj. terminowy nieprzekraczający trzech

lat, art. 113

k.p. z w związku 183a

§ 1 oraz § 2 k.p., przez błędną wykładnię,

polegającą na przyjęciu przez Sąd drugiej instancji, że w przedmiotowej sprawie

nie doszło do naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu ze względu

na niepełnosprawność.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozwiązanie stosunku pracy z powódką bez wypowiedzenia nastąpiło z

dwóch przyczyn, a mianowicie ze względu na nieobecność z powodu choroby

trwającej dłużej niż rok (art. 14 ust. 3 ustawy o pracownikach urzędów

państwowych w związku z art. 118 ustawy o prokuraturze) oraz z uwagi na jej

niezdolność do pracy. Nie budzi wątpliwości, że choroba powódki, podobnie jak

stwierdzona niezdolność do pracy to zarazem niepełnosprawność związana z

długoterminowym ograniczeniem funkcji fizycznych (utrata zdolności chodzenia).

Można więc przyjąć, że zwolnienie powódki z pracy wiązało się z jej

niepełnosprawnością, a ta stanowi kryterium dyskryminujące wymienione w art.

183a

§ 1 k.p. Z uwagi na to, że skarga kasacyjna nie została oparta na drugiej

podstawie kasacyjnej, Sąd Najwyższy jest związany podstawą faktyczną

zaskarżonego wyroku (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Z niej zaś wynika, że

9

niepełnosprawność powódki, poruszającej się na wózku inwalidzkim, nie pozwala

na wykonywanie przez powódkę wszystkich obowiązków nałożonych na

prokuratora prokuratury rejonowej, w szczególności czynności realizowanych poza

siedzibą prokuratury jak oględziny miejsca przestępstwa, przeprowadzanie wizji

lokalnych i eksperymentów procesowych, uczestniczenie w sekcjach zwłok,

uczestnictwo w rozprawach w różnych sądach i na zatrudnianie jej w

nienormowanym czasie pracy, który w przypadku prokuratora jest określony w

wymiarem zadań (art. 46 ustawy o prokuraturze). Zostało to potwierdzone

orzeczeniem lekarza medycyny pracy Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy z

dnia 20 sierpnia 2008 r., który stwierdził w związku z tym jej niezdolność do

wykonywania pracy na stanowisku asesora w Prokuraturze Rejonowej. Zważywszy

na zarzuty skargi, okoliczności tych nie kwestionuje również skarżącą.

Argumentacja skargi nie zmierza bowiem do wykazania, że powódka jest zdolna do

pełnienia obowiązków poza siedzibą prokuratury. Sprowadza się ona stwierdzenia,

że zdolność do tych czynności nie stanowi istotnego wymagania zawodowego

prokuratora i że istnieją instrumenty pozwalające na określenie obowiązków

prokuratora w taki sposób, aby były one dostosowane do możliwości osoby

niepełnosprawnej (odpowiedni podział obowiązków w ramach jednostki

organizacyjnej, zastępstwo przez asystenta prokuratorskiego w czynnościach

niemożliwych do wykonania przez niepełnosprawnego prokuratora).

Art. 113

k.p. zakazuje jakiejkolwiek dyskryminacji bezpośredniej i pośredniej

ze względu na niepełnosprawność. Z kolei art. 183a

§ 1 k.p. stanowi, że pracownicy

powinni być równo traktowani w zakresie nawiązania i rozwiązania stosunku pracy,

warunków zatrudnienia, awansowania oraz dostępu do szkolenia w celu

podnoszenia kwalifikacji zawodowych, w szczególności bez względu na, między

innymi, niepełnosprawność. Naruszeniem zaś zasady równego traktowania jest

rozwiązanie stosunku pracy z uwagi na niepełnosprawność (art. 183b

§ 1 pkt 1 k.p.).

Zakaz dyskryminacji w polskim ustawodawstwie nie ma charakteru absolutnego,

bowiem zasady równego traktowania w zatrudnieniu nie naruszają działania,

proporcjonalne do osiągnięcia zgodnego z prawem celu różnicowania sytuacji

pracownika, polegające na niezatrudnianiu pracownika z jednej lub kilku przyczyn

określonych w art. 183a

§ 1, jeżeli rodzaj pracy lub warunki jej wykonywania

10

powodują, że przyczyna lub przyczyny wymienione w tym przepisie są

rzeczywistym i decydującym wymaganiem zawodowym stawianym pracownikowi

(art. 183b

§ 2 pkt 1 k.p.). Podobnie ukształtowała tę kwestię w prawie

wspólnotowym dyrektywa Rady nr 2000/78/WE z 27 listopada 2000 r.

ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie

zatrudnienia i pracy (Dz.Urz. UE L 303 z 2 grudnia 2000 r., s. 16; Dz.Urz. UE

Polskie wydanie specjalne, rozdz. 5, tom 4, s. 79), a wymienione wyżej przepisy

Kodeksu pracy stanowią jej implementację do porządku krajowego. Stosownie do

art. 4 ust. 1 dyrektywy dotyczącego wymagań zawodowych, Państwa Członkowskie

mogą uznać, że odmienne traktowanie ze względu na cechy związane z jedną z

przyczyn dyskryminujących wymienionych w art. 1 (w tym niepełnosprawność) nie

stanowi dyskryminacji w przypadku, gdy ze względu na rodzaj działalności

zawodowej lub warunki jej wykonywania, dane cechy są istotnym i determinującym

wymogiem zawodowym, pod warunkiem że cel jest zgodny z prawem, a wymóg

jest proporcjonalny. Warunkiem zastosowania art. 4 ust. 1 dyrektywy 2000/78/WE

jest łączne spełnienie trzech przesłanek. Po pierwsze, konieczne jest stwierdzenie,

czy cel regulacji krajowej jest zgodny z prawem. Po drugie, należy ustalić, czy dana

cecha jest istotnym i determinującym wymaganiem zawodowym z uwagi na rodzaj

działalności zawodowej lub warunki jej wykonywania. Po trzecie, istotne znaczenie

ma zbadanie proporcjonalności środka krajowego.

Ustawa o prokuraturze określa wymagania, jakie powinien spełniać

prokurator, a wśród nich wymieniona jest zdolność, ze względu na stan zdrowia, do

pełnienia obowiązków prokuratora (art. 14 ust. 1 pkt 4). Warunek ten ma zapewnić

prawidłową realizację zadań nałożonych na prokuraturę polegających na strzeżeniu

praworządności oraz czuwaniu nad ściganiem przestępstw (art. 2). Generalnie nie

można wykluczyć, że niepełnosprawny prokurator jest zdolny do wykonywania

swoich obowiązków. Ocena ta jednak zależy od okoliczności konkretnego

przypadku, w którym istotną rolę odgrywa stopień niepełnosprawności

(ograniczenie sprawności organizmu) oraz zakres zadań prokuratora. W związku z

ze zróżnicowaniem obowiązków na poszczególnych szczeblach prokuratury istotne

znaczenie w niniejszej sprawie mają obowiązki nałożone na prokuratorów

prokuratury rejonowej. Prokurator prokuratury rejonowej, stosownie do przepisów

11

ustaw, wszczyna i prowadzi postępowanie przygotowawcze albo zleca wszczęcie

lub prowadzenie takiego postępowania innemu uprawnionemu organowi. W toku

postępowania przygotowawczego stosuje, w wypadkach przewidzianych w

ustawach, środki zapobiegawcze wobec podejrzanych (art. 25 ust. 1 i 2). Powyższe

czynności postępowania przygotowawczego odbywają się także poza siedzibą

prokuratury (oględziny, eksperyment procesowy, sekcja zwłok, przesłuchanie

świadka lub podejrzanego w areszcie śledczym). Funkcje oskarżyciela publicznego

w postępowaniu sądowym sprawowane są w siedzibach różnych sądów, także

poza siedzibą prokuratury. Ze względu na szczególna rolę publiczną prokuratury

czas pracy prokuratora jest określony wymiarem jego zadań, co oznacza jego

dyspozycyjność w zależności od potrzeb danej jednostki organizacyjnej prokuratury

(art. 46). Prokuratorzy prokuratury rejonowej mają obowiązek - po wyznaczeniu

przez prokuratora przełożonego – pełnić dyżury po godzinach urzędowania lub w

dni ustawowo wolne od pracy, w tym we właściwych sądach w związku z

rozpoznawaniem spraw w postępowaniu przyspieszonym (§ 65 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 4 marca 2010 r. Regulamin wewnętrznego

urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury).

Obowiązków prokuratora nie da się podzielić na czynności istotne i mniej

istotne, bowiem stanowią one integralną całość decydującą o powodzeniu

postępowania nakierowanego na wykrycie sprawcy przestępstwa i doprowadzenie

do jego osądzenia. Skoro prokuratura poprzez prokuratorów prowadzi

postępowania przygotowawcze, to wszystkie czynności, które z tym się wiążą, mają

jednakową wagę w toku realizacji jej ustawowych zadań. Co więcej, niewątpliwie

los postępowania przygotowawczego w znacznej mierze uzależniony jest od

profesjonalnie przeprowadzonych działań na miejscu popełnienia przestępstwa

(oględziny, eksperyment procesowy), czego gwarantem ma być obecność

prokuratora na miejscu zdarzenia. Obowiązki wykonywane w terenie nie mają więc

charakteru ubocznego, lecz są równoprawne pod względem znaczenia dla

prowadzonego postępowania z pozostałymi czynnościami. Choć więc nie ma

wątpliwości, że praca prokuratora jest pracą koncepcyjną, umysłową, to warunki jej

wykonywania na szczeblu prokuratur rejonowych nie ograniczają się do typowej

pracy biurowej i wymagają także sprawności organizmu w stopniu pozwalającym

12

na wykonywanie obowiązków związanych z wysiłkiem fizycznym. Z kolei

dyspozycyjność wpisana w zawód prokuratora nie może być uzależniona od

zawsze niepewnej zgody lekarza na wykonywanie pracy poza godzinami pracy

urzędu. Art. 15 ust. 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej

oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych zakazuje bowiem zatrudniania osób

niepełnosprawnych w godzinach nadliczbowych i w porze nocnej a odstąpienie od

tych zasad jest możliwe tylko w przypadku, gdy lekarz przeprowadzający badania

profilaktyczne pracowników lub w razie jego braku lekarz sprawujący opiekę nad tą

osobą wyrazi na to zgodę.

Prokurator musi mieć też możliwość osobistego udziału w czynnościach

postępowania przygotowawczego, bo do tego zobowiązują przepisy postępowania

karnego w odniesieniu do określonej kategorii spraw albo wymuszają to

okoliczności danej sprawy. To, że przepisy ustawy o prokuraturze przewidują

instytucję asystentów prokuratorskich (art. 100a), uprawnionych do

przeprowadzania w toku postępowania przygotowawczego czynności procesowych

(przesłuchanie świadka, zatrzymanie rzeczy i przeszukanie, oględziny,

eksperyment procesowy), nie uchyla powyższego wymagania. Udział asystenta w

postępowaniu przygotowawczym nie powinien być bowiem powodowany

niezdolnością prokuratora prowadzącego to postępowanie do ich wykonywania,

lecz wagą czynności niewymagających większego doświadczenia zawodowego.

Wyżej wskazane uwarunkowania obowiązują ze swej istoty także asesora,

któremu powierzono czynności prokuratorskie, co też potwierdza treść art. 100 ust.

1 ustawy o prokuraturze. Dotyczą one również asesora nieposiadającego

uprawnień do pełnienia czynności prokuratorskich, zważywszy na to, że z celu i

istoty instytucji asesury prokuratorskiej wynika, że jest to okres zmierzający do

dochodzenia (zdobywania) pełnych uprawnień prokuratorskich, a jest to możliwe

jedynie poprzez wykonywanie czynności prokuratorskich w trakcie asesury.

W ocenie Sądu Najwyższego, powyższe względy pozwalają uznać, że stan

zdrowia na poziomie pozwalającym na wykonywanie wszystkich czynności

prokuratorskich, bezwarunkowo w nienormowanym czasie pracy, jest istotnym i

determinującym wymaganiem zawodowym prokuratora prokuratury rejonowej

(asesora prokuratorskiego). Wymaganie to ma doniosłe znaczenie z uwagi na to,

13

że zapewnia prawidłową realizację zadań nałożonych na prokuraturę, a więc cel

ustanowionego wymagania jest zgodny z prawem. Tak określone wymaganie

zdrowotne nie wykracza też poza to, co jest niezbędne do realizacji tego celu

Wymagania zdrowotne są bowiem dostosowane do zakresu zadań

spoczywających na urzędzie prokuratora, a więc uznać należy je za

proporcjonalne.

Należy w tym miejscu wskazać na wyrok Europejskiego Trybunału

Sprawiedliwości (ETS), obecnie - Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

(TSUE), z dnia 12 stycznia 2010 r., C-229/08 w sprawie Colin Wolf przeciwko Stadt

Frankfurt am Main. W sprawie tej pytanie prejudycjalne dotyczyło art. 6 ust. 1

dyrektywy 2000/78 (dyskryminacja z uwagi na wiek), jednakże z uwagi na

argumentację podnoszoną przez rząd Republiki Federalnej Niemiec odnoszącą się

do szczególnej sprawności fizycznej funkcjonariuszy służb pożarniczych jako

istotnego wymagania zawodowego, Trybunał uznał za konieczne dokonanie w tej

sprawie wykładni art. 4 ust. 1. W wyroku tym stwierdzono, że zapewnienie

zdolności operacyjnej i dobrego funkcjonowania służb pożarniczych stanowi cel

zgodny z prawem w rozumieniu art. 4 ust. 1 dyrektywy, a szczególna zdolność

fizyczna strażaków, odpowiednia do zadań nałożonych na służby pożarnicze

(gaszenie pożarów, ratowanie ludzi), jest istotnym wymaganiem strażaka w

technicznych służbach pożarowych średniego stopnia. W kontekście tego wyroku

nie można nie dostrzec analogii do niniejszej sprawy. W obu przypadkach chodzi o

istotne wymaganie zawodowe w postaci zdolności fizycznej do wykonywania zadań

nałożonych na służby publiczne. W uzasadnieniu wyroku Trybunał odwołał się

między innymi do motywu 18 preambuły dyrektywy 2000/78, zgodnie z którym nie

wymaga się „w szczególności od sił zbrojnych, policji służb więziennych lub

ratowniczych przyjmowania do pracy lub dalszego zatrudniania osób

nieposiadających niezbędnych zdolności umożliwiających wykonywanie zadań,

które mogą im zostać powierzone, z uwzględnieniem wynikającego z prawa celu

utrzymania zdolności operacyjnej tych służb”. Przez użycie zwrotu „w

szczególności” ma on formułę otwartą pozwalającą na wnioskowanie, że dotyczy

on także innych służb wykonujących zadania publiczne związane z szeroko

pojętym bezpieczeństwem, a do takich należy prokuratura. Bacząc zatem na cel

14

wynikający z art. 2 ustawy o prokuraturze (strzeżenie praworządności oraz

czuwanie nad ściganiem przestępstw), można uznać za usprawiedliwione

wymaganie, aby każdy prokurator prokuratury rejonowej (asesor) był zdolny

fizycznie do wykonywania wszystkich zadań związanych z prowadzeniem

postępowania przygotowawczego i sprawowaniem funkcji oskarżyciela

publicznego, co zapewnia sprawną realizację zadań publicznych przez prokuraturę

rejonową.

W pkt 17 preambuły dyrektywy nr 2000/78/WE zaznaczono, że nie nakłada

ona wymogu, aby osoba, która nie jest kompetentna ani zdolna bądź dyspozycyjna

do wykonywania najważniejszych czynności na danym stanowisku lub kontynuacji

danego kształcenia, była przyjmowana do pracy, awansowana lub dalej

zatrudniana, nie naruszając obowiązku wprowadzania racjonalnych zmian

uwzględniających potrzeby osób niepełnosprawnych. Nawiązuje on do art. 5

dyrektywy (Racjonalne usprawnienia dla osób niepełnosprawnych), stosownie do

którego w celu zagwarantowania przestrzegania zasady równego traktowania osób

niepełnosprawnych przewiduje się wprowadzenie racjonalnych usprawnień.

Oznacza to, że pracodawca podejmuje właściwe środki, z uwzględnieniem potrzeb

konkretnej sytuacji, aby umożliwić osobie niepełnosprawnej dostęp do pracy,

wykonywanie jej lub rozwój zawodowy bądź kształcenie, o ile środki te nie

nakładają na pracodawcę nieproporcjonalnie wysokich obciążeń. Obciążenia te nie

są nieproporcjonalne, jeżeli są w wystarczającym stopniu rekompensowane ze

środków istniejących w ramach polityki prowadzonej przez dane państwo

członkowskie na rzecz osób niepełnosprawnych. Kwestię racjonalnych usprawnień

wyjaśnia pkt 20 preambuły, zgodnie z którym przez przyjęcie właściwych, to znaczy

skutecznych i praktycznych środków w celu przystosowania miejsca pracy z

uwzględnieniem niepełnosprawności, rozumie się nie tylko przystosowanie

pomieszczeń lub wyposażenia, ale również czasu pracy i podziału zadań. W prawie

krajowym traktuje o tym przepis art. 23a ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o

rehabilitacji zawodowej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, dodany ustawą

z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w

zakresie równego traktowania (Dz.U. Nr 254, poz. 1700), nakładający na

pracodawcę obowiązek zapewnienia niezbędnych usprawnień dla osoby

15

niepełnosprawnej pozostającej z nim w stosunku pracy, polegających na

przeprowadzeniu koniecznych w konkretnej sytuacji zmian lub dostosowań do

szczególnych, zgłoszonych pracodawcy potrzeb wynikających z

niepełnosprawności danej osoby, o ile przeprowadzenie takich zmian lub

dostosowań nie powodowałoby nałożenie na pracodawcę nieproporcjonalnie

wysokich obciążeń. Europejski Trybunał Sprawiedliwości, wykładając przepisy

dyrektywy dotyczące zakazu dyskryminacji z uwagi na niepełnosprawność, w

wyroku z dnia 11 lipca 2006 r., C-13/05, w sprawie S. Chacón Navas przeciwko

Eurest Colectividades, stwierdził w pkt 3 wyroku, że zakaz dyskryminacji ze

względu na niepełnosprawność, w zakresie rozwiązania umowy o pracę, zawarty w

art. 2 ust. 1 i w art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2000/78 ustanawiającej ogólne warunki

ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy stoi na przeszkodzie

rozwiązaniu umowy o pracę ze względu na niepełnosprawność, które zważywszy

na obowiązek wprowadzania racjonalnych usprawnień dla osób

niepełnosprawnych, nie jest uzasadnione tym, że dana osoba nie jest kompetentna

ani zdolna bądź nie pozostaje w dyspozycji do wykonywania najważniejszych

czynności na danym stanowisku. Z przedstawionego stanowiska wynika, że

racjonalne usprawnienia pozwalające na dalsze zatrudnienie niepełnosprawnego

pracownika, to nie tylko zniesienie barier architektonicznych i przystosowanie

stanowiska pracy, ale także odpowiedni podział obowiązków, jednakże pod

warunkiem, aby prowadziło to do utrzymania zdolności pracownika do

wykonywania najważniejszych czynności na zajmowanym stanowisku,

stanowiących istotę jego zawodu, a nie do ich odjęcia. Nie sposób więc twierdzić,

że wyeliminowanie z zakresu czynności prokuratora prokuratury rejonowej

(asesora) obowiązków wykonywanych poza siedzibą prokuratury, związanych z

wysiłkiem fizycznym, o tej samej doniosłości dla prowadzonego postępowania co

pozostałe czynności prokuratorskie, stanowi racjonalne usprawnienie

umożliwiające dalsze zajmowanie stanowiska. Wręcz odwrotnie, konieczność

odjęcia tych obowiązków świadczy o tym, że dana osoba nie jest zdolna do

wykonywania wszystkich najważniejszych czynności na stanowisku prokuratora

(asesora). Jeśli zaś chodzi o dostosowanie czasu pracy, to w ogóle nie może być

ono uznane za racjonalne usprawnienie w zawodzie, w którego istotę wpisana jest

16

pełna dyspozycyjność związana z wykonywaniem zadań wymuszających

nielimitowany czas pracy.

Powyższego stanowiska nie podważają argumenty odwołujące się do

możliwości wykonywania innych zawodów prawniczych przez osoby poruszające

się na wózku inwalidzkim, bowiem ich sytuacja nie jest porównywalna do sytuacji

prokuratora prokuratury rejonowej ze względu na różnice w zakresach obowiązków,

które kształtują istotne wymagania zawodowe.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy uznał za nieuzasadniony zarzut

naruszenia art. 113

k.p. z w związku 183a

§ 1 oraz § 2 k.p., a także art. 25 ustawy o

prokuraturze.

Podsumowując ten wątek, stwierdzić należy, że zwolnienie powódki

nastąpiło z powodu jej niepełnoprawności, na skutek której utraciła ona zdolność do

wykonywania zawodu prokuratora prokuratury rejonowej (asesora

prokuratorskiego). W związku z tym zwolnienia tego nie sposób uznać za

niedozwolony akt dyskryminacji.

Jeśli zaś chodzi o roszczenie o przywrócenie do pracy, to skarga kasacyjna

nie zawiera prawidłowej podstawy. Jest ono kwestionowane z powołaniem się na

naruszenie art. 25 i art. 99 ustawy o prokuraturze oraz przywołanych wyżej

przepisów dotyczących zakazu dyskryminacji. Przede wszystkim art. 25 i art. 99

ustawy o prokuraturze składają się z więcej niż jednej jednostki redakcyjnej (art. 25

zawiera dwa ustępy, a art. 99 – trzy) stanowiących normy prawne regulujące

odrębne kwestie, a Sąd Najwyższy nie ma obowiązku poszukiwania w

przedstawionej argumentacji, której z nich dotyczy stawiany zarzut. Ważniejsze

jednakże jest to, że nie zostały powołane przepisy zasadnicze, stanowiące postawę

zgłoszonego roszczenia, którego naruszenie przez Sąd drugiej instancji, poddane

kontroli kasacyjnej, mogłoby wzruszyć oddalenie powództwa w omawianym

zakresie.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że asesorowi

prokuratorskiemu (także sądowemu) zwolnionemu ze służby przysługuje odwołanie

do sądu pracy, a w tym zakresie, w którym nie ma regulacji w ustawie i zarazem

wskazującym na występowanie w stosunku prawnym asesora cech

charakterystycznych dla stosunku pracy, stosuje się odpowiednio przepisy prawa

17

pracy (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2004 r., II PZP 1/04,

OSNP 2005 nr 5, poz. 61, oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 12 marca 2003 r.,

I PK 22/02, OSNAPiUS 2004 nr 15, poz. 259, z dnia 7 października 2004 r., II PK

130/04, Prok.i Pr.-wkł. 2005 nr 2, poz. 39, z dnia 15 lutego 2006 r., II PK 301/05,

OSNP 2007 nr 1-2, poz. 7, z dnia 17 września 2008 r., I PK 28/08, OSNP 2010 nr

3-4, poz. 38). W zaskarżonym wyroku wykluczono roszczenie powódki o

przywrócenie do pracy na podstawie art. 56 k.p. z tego względu, że rozwiązał się jej

stosunek służbowy, mający terminowy charakter. To z kolei zadecydowało o

stanowisku, że z uwagi na treść art. 59 k.p. przysługiwało jej wyłącznie roszczenie

o odszkodowanie. Skarżąca twierdzi natomiast, że stosunek służbowy asesora

prokuratorskiego ma charakter bezterminowy, a to wymagałoby rozpatrzenia jej

roszczenia na podstawie art. 56 k.p., który wymienia dwa alternatywne roszczenia

przysługujące pracownikowi, z którym rozwiązano umowę o pracę bez

wypowiedzenia z naruszeniem przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę w tym

trybie. Argumentacja podniesiona przez skarżącą wymagała zatem powołania się

na niewłaściwe zastosowanie art. 59 k.p. i niezastosowanie art. 56 k.p., czego w

skardze nie uczyniono. Poza tym decydujące znaczenie w niniejszej sprawie ma

oddalenie powództwa o odszkodowanie, co wynikało ze stwierdzenia, że

rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia miało swoje uzasadnienie w treści

art. 14 ust. 3 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów

państwowych, zgodnie z którym rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia z

urzędnikiem państwowym mianowanym może nastąpić także w razie jego

nieobecności w pracy z powodu choroby trwającej dłużej niż rok. Przyznanie racji

poglądom skargi co do bezterminowego charakteru asesury (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 17 września 2008 r., I PK 28/08, OSNP 2010 nr 3-4, poz. 38,

dotyczący analogicznych regulacji ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju

sądów powszechnych, Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm., odnoszących się do asesora

sądowego, podzielający to stanowisko), nie prowadziłoby do wzruszenia

zaskarżonego wyroku. Zaprezentowano w nim bowiem dalej idące stanowisko, a

mianowicie, że rozwiązanie stosunku pracy z powódką bez zachowania okresu

wypowiedzenia nie naruszało przepisów o rozwiązywaniu stosunków pracy w tym

trybie (art. 56 § 1 k.p. a contrario), co oznacza, że niezależnie od rodzaju roszczeń

18

przysługujących powódce – wyłącznie o odszkodowanie czy również o

przywrócenie do pracy - każde z nich uznać należałoby za nieuzasadnione, co

prowadziłoby do ich oddalenia.

Na koniec zauważyć należy, że art. 113

k.p. w związku z art. 183b

§ 1 pkt 1

k.p. to przepisy o rozwiązywaniu umowy o pracę w rozumieniu art. 56 § 1 k.p. (por.

uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2009 r., II PZP 13/08,

OSNP 2009 nr 9-20, poz. 248). Zatem przedstawiona wyżej ocena zarzutów

opartych na tych przepisach w zakresie roszczenia o odszkodowanie za naruszenie

zakazu dyskryminacji prowadzi jednocześnie do wniosku, że punktu widzenia

równego traktowania w zatrudnieniu rozwiązanie stosunku służbowego z powódką

bez wypowiedzenia nie było bezprawne.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.