III PK 66/11

Sygn. akt III PK 66/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

SSN Jerzy Kwaśniewski

w sprawie z powództwa

1. Związku Zawodowego Pracowników Okręgowego Szpitala Kolejowego w L., 2.

Związku Zawodowego Pielęgniarek i Położnych przy Okręgowym Szpitalu

Kolejowym Samodzielnym Publicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej w L.,

3. Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego "Solidarność" Komisji

Zakładowej działającej przy Okręgowym Szpitalu Kolejowym Samodzielnym

Publicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej w L.,

4. Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Lekarzy Oddziału Terenowego przy

Okręgowym Szpitalu Kolejowym Samodzielnym Publicznym Zakładzie Opieki

Zdrowotnej w L.

przeciwko Okręgowemu Szpitalowi Kolejowemu Samodzielnemu Publicznemu

Zakładowi Opieki Zdrowotnej w L.

o przekazanie środków na fundusz socjalny,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego

2

z dnia 1 marca 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Powodowie: /…/ wnoszący o przekazanie środków na zakładowy fundusz

świadczeń socjalnych wnieśli skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego –

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 1 marca 2011 r., którym oddalono

ich apelację od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy z dnia 22 listopada 2010 r.

Powodowie domagali się nakazania pozwanemu przekazania środków na

zakładowy fundusz świadczeń socjalnych (zwany dalej także „Funduszem”), gdyż

pracodawca nie wywiązał się z tego obowiązku w latach 2005, 2008 i 2009.

Dochodzona kwota wynosiła 1 847 980,86 zł. Na tę należność składały się kwoty: I.

1 432 219,61 zł – odpis Funduszu za sporne lata łącznie z odpisem stażystów; II.

390 093,80 zł – odsetki od odpisu; III. 25 667,45 zł – odsetki od odpisu stażystów.

Pozwany uznał roszczenie do kwoty 907 960,27 zł.

W sprawie niesporne było, że strona pozwana powinna w latach 2005, 2008 i

2009 przekazać na rzecz Funduszu kwotę 1 432 219,61 zł. Niesporne było także,

że w okresie tym dokonała wpłaty na Fundusz w kwocie 524 259,34 zł. Spór

dotyczył tego, czy wpłata ta powinna być zarachowana na należności na rachunek

Funduszu sprzed 2005 r., jaki jest termin przedawnienia roszczeń związków

zawodowych o przekazanie należnych środków na Fundusz oraz czy powodowie

mogą dochodzić odsetek od kwot nieprzekazanych w terminie na rachunek

bankowy Funduszu.

Sąd pierwszej instancji nakazał pozwanemu wypłacić na rzecz Zakładowego

Funduszu Świadczeń Socjalnych Okręgowego Szpitala Kolejowego Samodzielnego

Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej w L. kwotę 907 960,27 zł i oddalił

powództwo w pozostałym zakresie.

3

Sąd Apelacyjny oddalając apelację powodów od powyższego wyroku

wskazał, że pomiędzy stronami sporu nie istnieje stosunek zobowiązaniowy w

rozumieniu art. 353 § 1 k.c., kiedy zaś nie ma stosunku zobowiązaniowego

wynikającego z umowy lub czynu niedozwolonego, nie powstaje również obowiązek

zapłaty odsetek. Sąd podniósł między innymi, że wyposażenie związków

zawodowych w legitymację procesową do żądania by pracodawca przekazał część

środków na cele socjalne, nie prowadzi do zmiany własności tych środków.

Właścicielem tych środków pozostaje nadal pracodawca, a odpis na fundusz jest

jedynie przesunięciem majątkowym o charakterze formalnym, w obrębie kont, jakie

posiada pracodawca. Pracodawca nie staje się zatem dłużnikiem wobec związków

zawodowych w razie nieprzekazania przedmiotowych środków w terminie. Stąd

Sąd uznał za niezasadny zarzut naruszenia art. 359 § 1 k.c. w związku z art. 481

k.c. w związku z art. 6 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu

świadczeń socjalnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 70, poz. 335 ze zm. –

zwanej dalej ustawą o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych).

Z uwagi na fakt, iż pomiędzy stronami nie zachodzi stosunek

zobowiązaniowy, w ocenie Sądu Apelacyjnego, w sprawie nie ma również

zastosowania art. 451 k.c. dotyczący możliwości zaliczenia zapłaty dłużnika na

poczet jego innych wymagalnych długów. Sąd stwierdził, że dokonana przez

pracodawcę w spornym okresie wpłata na rachunek Funduszu nie mogła być

zarachowana na należności sprzed tego okresu także z tego powodu, że

należności z tytułu odpisów pracodawcy na rzecz Funduszu przedawniają się z

upływem lat 3, co wynika z art. 291 k.p.

Sąd Apelacyjny uznał także, że w sprawie nie doszło do naruszenia art. 5

k.c. oraz art. 8 k.p., gdyż pozwany Szpital nie dokonał odpisu na Fundusz

wyłącznie z powodu złej sytuacji finansowej spowodowanej narastającym

zadłużeniem; przekazał także na konto funduszu kwotę 524 259,34 zł. Tym samym

nie doszło do naruszenia zasad współżycia społecznego, czy nadużycia prawa

podmiotowego przez pracodawcę.

W skardze kasacyjnej powodowie zarzucili naruszenie przepisów prawa

materialnego: art. 353 § 1 k.c. w związku z art. 10 ustawy o zakładowym funduszu

świadczeń socjalnych, art. 359 § 1 k.c. w związku z art. 481 § 1 k.c. w związku z

4

art. 6 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych w związku z art. 476

k.c.; art. 451 k.c. w związku z art. 6 i 11 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych w związku z art. 353 § 1 k.c., art. 5 k.c. w związku z art. 481 § 1 k.c. i

art. 6 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych ewentualnie art. 8 k.p.

w związku z art. 481 § 1 k.c. i art. 6 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych oraz art. 291 k.p. w związku z art. 476 § 1 k.c. w związku z art. 118 k.c.

Skarga zawiera także zarzut naruszenia prawa procesowego: art. 233 k.p.c. w

związku z art. 451 k.c. w związku z art. 6 i 11 ustawy o zakładowym funduszu

świadczeń socjalnych w związku z art. 353 § 1 k.c.

Powodowie wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie Sądowi Apelacyjnemu sprawy do ponownego rozpoznania, w tym

rozstrzygnięcia o kosztach procesu za obie instancje oraz kosztach postępowania

kasacyjnego; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie

co do istoty sprawy poprzez: nakazanie pozwanemu dodatkowo ponad

rozstrzygnięcie zawarte w punkcie pierwszym wyroku Sądu Okręgowego z dnia 22

listopada 2010 r., wypłacenia na rzecz Zakładowego Funduszu Świadczeń

Socjalnych Okręgowego Szpitala Kolejowego Samodzielnego Publicznego Zakładu

Opieki Zdrowotnej w L. kwoty 524 259,34 zł, co obejmuje odpis podstawowy na

Fundusz za lata 2005, 2008, 2009 wraz z odsetkami od dnia wytoczenia

powództwa tj. od dnia 27 maja 2010 r. do dnia przekazania środków na rachunek

bankowy Funduszu oraz nakazanie pozwanemu wypłacenia na rzecz Zakładowego

Funduszu Świadczeń Socjalnych Okręgowego Szpitala Kolejowego Samodzielnego

Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej w L. kwoty 415 761,25 zł, co obejmuje

odsetki naliczone z tytułu zwłoki w przekazaniu środków na Fundusz za lata 2005,

2008, 2009 wraz z dalszymi odsetkami od tej kwoty liczonymi od kwoty 390 093,80

zł od dnia wytoczenia powództwa do dnia wpłaty środków na rachunek bankowy

Funduszu i od kwoty 25 667,45 zł od dnia 28 września 2010 r. do dnia wpłaty

środków na rachunek bankowy Funduszu oraz o zasądzenie od pozwanego na

rzecz każdego z powodów kosztów procesu za obie instancje oraz kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy, zważył co następuje:

5

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie pomimo, że nie wszystkie

wskazane w niej podstawy okazały się uzasadnione.

Zakładowy fundusz świadczeń socjalnych tworzy się z corocznego odpisu

podstawowego, naliczanego procentowo w stosunku do przeciętnej liczby

zatrudnionych; odpis ten na warunkach przewidzianych w ustawie może być

odpowiednio zwiększony (art. 5 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych). Równowartość dokonanych odpisów i zwiększeń naliczonych na dany

rok kalendarzowy pracodawca przekazuje na rachunek bankowy Funduszu w

terminie do dnia 30 września tego roku, z tym że do dnia 31 maja tego roku

przekazuje kwotę stanowiącą co najmniej 75 % równowartości odpisów (art. 6 ust.

1 i 2 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych). Związkom

zawodowym przysługuje prawo wystąpienia do sądu pracy z roszczeniem o

przekazanie należnych środków na Fundusz (art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym

funduszu świadczeń socjalnych)

Jak to już zostało przedstawione, spór w niniejszej sprawie dotyczył dwóch

zagadnień.

Pierwsze – rozstrzygnięte przez Sąd Najwyższy na korzyść strony pozwanej

- dotyczyło prawa do żądania przez związki zawodowe występujące po stronie

powodowej odsetek od kwot nieprzekazanych w terminie przez pozwanego

pracodawcę na rachunek bankowy zakładowego funduszu świadczeń socjalnych.

Drugie zagadnienie – rozstrzygnięte przez Sąd Najwyższy na korzyść strony

powodowej - dotyczyło przedawnienia żądania przez związki zawodowe

przekazania tychże kwot oraz tego, w jaki sposób powinna zostać zarachowana

wpłata pracodawcy w kwocie 524 259,34 zł dokonana w okresie objętym pozwem.

W odniesieniu do obowiązku uiszczenia przez pozwanego pracodawcę

odsetek od kwot nieprzekazanych w terminie na rachunek Funduszu, Sąd

Najwyższy w niniejszej sprawie w pełni podziela dotychczasowe stanowisko Sądu

Najwyższego zajęte w tej kwestii, z którego wynika, że pracodawca nie ma takiego

obowiązku (por. postanowienie z dnia 17 października 1996 r., KAS 2/96,

OSNAPiUS 1997 nr 10, poz. 180; glosa B. Cudowski OSP 1997, z. 6, poz. 124 oraz

wyrok z dnia 13 kwietnia 1999 r., I PKN 663/98, OSNAPiUS 2000 nr 14, poz. 534).

6

Tak jak to zostało ujęte w wymienionych judykatach, w myśl art. 359 § 1 k.c.

odsetki od sumy pieniężnej należą się tylko wtedy, gdy to wynika z czynności

prawnej, albo z ustawy, z orzeczenia sądu lub z decyzji innego właściwego organu,

przy czym jeżeli wysokość odsetek nie jest w inny sposób określona, należą się

odsetki ustawowe (art. 359 § 2 k.c.). W szczególności nie można uznać, jak tego

chce skarżący, iż opóźnienie w przekazaniu przez pracodawcę równowartości

dokonanych odpisów i zwiększeń na rachunek bankowy zakładowego funduszu

świadczeń socjalnych stanowi niewykonanie lub nienależyte wykonanie

zobowiązania w rozumieniu prawa cywilnego. W związku z tym nie ma

zastosowania przepis art. 481 k.c., przewidujący, iż jeżeli dłużnik opóźni się ze

spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas

opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było

następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

Powinność pracodawcy przekazania określonych kwot na rachunek bankowy

zakładowego funduszu świadczeń socjalnych nie jest bowiem jego długiem wobec

tego Funduszu w rozumieniu przepisów prawa cywilnego. Środki te nie przestają

być własnością pracodawcy, natomiast jest on ograniczany w możliwości

dysponowania nimi, gdyż może je przeznaczyć jedynie na finansowanie

działalności socjalnej. W myśl art. 10 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych środkami tego Funduszu administruje pracodawca, on też określa w

regulaminie zasady przeznaczania środków tego Funduszu na poszczególne cele i

rodzaje działalności socjalnej oraz zasady i warunki korzystania z usług i świadczeń

finansowanych z Funduszu (art. 8 ust. 2 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych). Fundusz ten jest instrumentem realizacji obowiązku pracodawcy

zaspokajania bytowych, socjalnych i kulturalnych potrzeb pracowników (art. 16 i

art. 94 pkt 4 k.p.), w konsekwencji też to on, a nie jakieś inne ciało (organ,

organizacja), może prowadzić wspólną działalność socjalną na warunkach

określonych w umowie (art. 9 ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych). W następstwie tego należy przyjąć, że obowiązujące prawo nie

uzasadnia twierdzenia, iż za opóźnienie w przekazaniu równowartości odpisów i

zwiększeń na rachunek bankowy zakładowego funduszu świadczeń socjalnych,

przysługują odsetki. Słusznie zauważył Sąd Apelacyjny, że odpis na Fundusz lub

7

brak takiego odpisu stanowi jedynie przesunięcie majątkowe o charakterze

formalnym w obrębie kont, jakie posiada pracodawca. Nie ma więc - mimo

naruszenia przepisu – podmiotu poszkodowanego. Jednocześnie prawa do

dochodzenia w niniejszej sprawie odsetek nie ustanawiają ani ustawa o

zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, ani też inne ustawy. W szczególności

nie jest możliwe, jak to czyni skarżący, wywiedzenie tego prawa z art. 5 k.c. lub

art. 8 k.p.

Z tych samych względów – braku dłużnika i wierzyciela w rozumieniu

art. 353 § 1 k.c. - w sprawie nie ma zastosowania art. 451 k.c., dotyczący kwestii

zaliczania zapłaty na poczet długu w sytuacji, gdy dłużnik ma względem tego

samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju. Tak jak bowiem zostało

powiedziane, to że pracodawca opóźnia się z przekazaniem kwot na rachunek

Funduszu, nie oznacza powstania po jego stronie długu.

Niemożność postawienia związku zawodowego (czy załogi, którą

reprezentuje ten związek) w pozycji wierzyciela pracodawcy w rozumieniu prawa

cywilnego oznacza także, że żądania wpłaty wymagalnych kwot nie przekazanych

w terminie przez pozwanego pracodawcę na rachunek bankowy zakładowego

funduszu świadczeń socjalnych nie przedawniają się. Jak słusznie bowiem

zauważono w literaturze (por. M. Gersdorf, Czy roszczenia związku zawodowego o

zwrot zakładowemu funduszowi świadczeń socjalnych środków wydatkowanych

niezgodnie z przepisami przedawniają się?, Praca i Zabezpieczenie Społeczne

2001 nr 10, s. 28 i n.) reżimowi przedawnienia z Kodeksu cywilnego czy z Kodeksu

pracy podlegają tylko roszczenia majątkowe związane z prawem zobowiązaniowym

(prywatnym). A zatem, choć skarżący nie ma racji, iż w niniejszej sprawie

obowiązuje termin przedawnienia określony w art. 118 k.c., kwestia przedawnienia

została rozstrzygnięta na jego korzyść. Brak relacji prywatnoprawnej pomiędzy

związkami zawodowymi działającymi na podstawie art. 8 ust. 3 ustawy o

zakładowym funduszu świadczeń socjalnych a pracodawcą nie oznacza bowiem, iż

pomiędzy tymi podmiotami w zakresie spraw związanych z Funduszem nie

zachodzi żadna relacja. W ocenie Sądu Najwyższego roszczenia o przekazanie

należnych środków na Fundusz mają charakter publiczny. Związki zawodowe

działają tu na rzecz załogi. Ich zadanie polega na organizowaniu działalność

8

socjalnej w interesie zbiorowym, sam zaś Fundusz ma służyć realizacji konkretnych

działań socjalnych podejmowanych dla dobra wspólnego wszystkich pracowników,

nie zaś konkretnych osób fizycznych lub prawnych. W sferze publicznoprawnej

przedawnienie istnieje zaś tylko wtedy, gdy konkretny przepis tak stanowi lub

odsyła w kwestiach nieuregulowanych w ustawie do stosowania w tym przedmiocie

np. przepisów prawa cywilnego. W prawie publicznym ewentualne przedawnienie

się należności musi zatem wynikać z wyraźnego przepisu prawa mającego

expressis verbis zastosowanie do tej należności. Ponieważ żaden przepis ustawy o

zakładowym funduszu świadczeń socjalnych ani innej ustawy nie odnosi się do

przedawnienia roszczeń o przekazanie należnych środków na Fundusz, to należy

uznać, że roszczenia te nie przedawniają się. Jeżeli zatem Sąd przy ponownym

rozpoznaniu sprawy ustali, iż w przedmiotowej sprawie pracodawca zalegał z

wpłatą na Fundusz także w okresie sprzed 2005 r. to należy przyjąć, że wpłaconą

przez niego w okresie objętym pozwem kwotę 524 259,34 zł należy zaliczyć na

poczet salda rachunku Funduszu z tego wcześniejszego okresu.

Z tych względów na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzeczono jak w

sentencji.