III CSK 247/11

Sygn. akt III CSK 247/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w W.

przeciwko Kruszywa i Beton sp. z o.o. w W. i J. Z.

o stwierdzenie nieważności umowy,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 20 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 marca 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie w zakresie

rozprawy z dnia 30 marca 2011 r. i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny sprostował oczywistą omyłkę w

wyroku Sądu Okręgowego poprzez oznaczenie strony powodowej jako „Skarb

Państwa - Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji w W." w miejsce „Minister

Spraw Wewnętrznych i Administracji w W.", oddalił apelację powoda od wyroku

Sądu Okręgowego oddalającego powództwo o stwierdzenie nieważności umowy i

rozstrzygnął o kosztach procesu.

Sąd drugiej instancji zaaprobował zarówno ustalenia Sądu Okręgowego, jak

i dokonaną ocenę prawną. Sądy obu instancji ustaliły, że pozwany Kruszywa i

Beton spółka z o.o. w W. jest cudzoziemcem w rozumieniu ustawy z dnia 24 marca

1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (Dz. U. 2004, nr. 167,

poz. 1758 - dalej u.n.n.c.) i nabył umową kupna - sprzedaży z dnia 4 grudnia 2007

r. nieruchomość o powierzchni 1,73 ha bez wymaganego zezwolenia Ministra

Spraw Wewnętrznych i Administracji. Nieruchomość ta w miejscowym planie

zagospodarowania przestrzennego znajduje się na terenach oznaczonych jako

potencjalne tereny eksploatacji powierzchniowej, co do których zostało także

ustalone przeznaczenie podstawowe, przeznaczenie uzupełniające, oraz zasady

zagospodarowania terenów.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy prawidłowo zastosował art. 6

ust. 1 i 2 u.n.n.c. wskutek uznania, że do nabycia przedmiotowej nieruchomości nie

było potrzebne zezwolenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, bowiem

nie była ona nieruchomością rolną. Definicja nieruchomości rolnej zawarta w art.

461

k.c. ma zastosowanie do wszystkich innych ustaw dotyczących nieruchomości

chyba, że zawierają one postanowienia odmienne. Takie właśnie znaczenie należy

nadać art. 1 a ust. 6 u.n.n.c., a w konsekwencji odesłania do ustawy z dnia

11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego, ocena charakteru

nieruchomości musi być dokonana w świetle art. 2 tej ustawy stanowiącego,

że przez nieruchomość rolną należy rozumieć nieruchomość rolną w rozumieniu

kodeksu cywilnego z wyłączeniem nieruchomości położonych na obszarach

przeznaczonych w planach zagospodarowania przestrzennego na cele inne,

3

niż rolne. Ponieważ przedmiotowa nieruchomość jest położona na terenach

przeznaczonych w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego na cele

inne, niż rolne, nie jest nieruchomością rolną, a zatem pozwany cudzoziemiec nie

miał obowiązku uzyskania zezwolenia. Uzasadniając postanowienie w przedmiocie

sprostowania Sąd Apelacyjny przytoczył pogląd wyrażony w doktrynie, iż przepisy

ustawy o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców nie są spójne w zakresie

legitymacji do wniesienia powództwa na podstawie art. 6 u.n.n.c. z przepisami

kodeksu postępowania cywilnego, które nie przyznają ministrowi właściwemu do

spraw wewnętrznych samodzielnej legitymacji procesowej. Uznając, że Minister

Spraw Wewnętrznych i Administracji działał jako statio fisci Skarbu Państwa,

dokonał sprostowania na podstawie art. 350 § 1 k.p.c.

Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra Spraw Wewnętrznych i

Administracji wniósł od powyższego wyroku skargę kasacyjną opartą na obu

podstawach. W ramach drugiej podstawy kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.)

zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ wynik sprawy -

naruszenie art. 350 § 1 i § 3 k.p.c. w zw. z art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 24 marca

1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców skutkujące, stosownie do

art. 379 pkt 2 i pkt 5 k.p.c., nieważnością postępowania poprzez dokonanie w trybie

sprostowania oczywistej omyłki zmiany strony powodowej oraz naruszenie art. 378

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 2 i pkt 5 k.p.c. oraz art. 386 § 2 k.p.c. przez ich

niezastosowanie. Zarzucił nadto w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej (art.

3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) naruszenie prawa materialnego - tj. art. 8 ust. 2 pkt 1 u.n.n.c.

w zw. z art. 461

k.c. przez błędną wykładnię, - naruszenie art. 1a ust. 6 w/w ustawy

przez błędną wykładnię - naruszenie art. 8 ust. 2 pkt 1 u.n.n.c. w zw. z art. 2 pkt 1

ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego poprzez niewłaściwe zastosowanie oraz

naruszenie art. 8 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 6 ust. 1 u.n.n.c. poprzez ich niewłaściwe

zastosowanie i nie stwierdzenie nieważności wskazanej w żądaniu pozwu umowy

sprzedaży nieruchomości. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i uwzględnienie apelacji powoda

poprzez zmianę wyroku Sądu Okręgowego i stwierdzenie, że umowa opisana w

pozwie jest nieważna.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy się odnieść do zarzutu najdalej idącego,

a zatem do zarzutu nieważności postępowania uzasadnionego naruszeniem art.

350 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 6 ust. 2 u.n.n.c. Dokonanie oceny, czy doszło do

naruszenia przez Sąd drugiej instancji przepisów postępowania, a w konsekwencji

do nieważności postępowania na podstawie art. 379 pkt 2 lub 5 k.p.c. wymaga

uprzedniego rozstrzygnięcia - po pierwsze, czy w świetle art. 6 ust. 2 u.n.n.c.

legitymacja do wniesienia żądania stwierdzenia nieważności umowy nabycia

nieruchomości przez cudzoziemca przysługuje Ministrowi Spraw Wewnętrznych

i Administracji, czy też Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Ministra Spraw

Wewnętrznych i Administracji, - po drugie, czy dopuszczalne było sprostowanie

wyroku Sądu pierwszej instancji przez Sąd drugiej instancji poprzez oznaczenie

strony powodowej jako Skarbu Państwa reprezentowanego przez Ministra Spraw

Wewnętrznych i Administracji zamiast Ministra Spraw Wewnętrznych

i Administracji.

1) Zgodnie z art. 34 k.c. Skarb Państwa jest w stosunkach cywilnoprawnych

podmiotem praw i obowiązków, które dotyczą mienia państwowego nie należącego

do innych osób prawnych. Każda zatem czynność cywilnoprawna jednostki

organizacyjnej Skarbu Państwa wywiera w sferze przepisów prawa procesowego

ten skutek, że jest to czynność Skarbu Państwa. Materialnoprawna konstrukcja

jednolitości Skarbu Państwa jako osoby prawnej ma to znaczenie, że określenie

w pozwie jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa nie ma wpływu na jego

oznaczenie jako strony postępowania, którą zawsze jest Skarb Państwa

(patrz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2001 r., III CZP 10/01, publ.

OSNC 2001/10/147, OSP 2001/11/160). Powołaną uchwałą przesądzone zostało

także stanowisko, że sąd nie jest władny oznaczyć Skarbu Państwa jako powoda

w sytuacji, gdy żądanie oparte jest na twierdzeniu, że jednostka wskazana jako

strona powodowa jest podmiotem odrębnym od Skarbu Państwa. Wiąże się to

z utrwalonym poglądem orzecznictwa i doktryny, że sąd nie może nikomu narzucić

roli powoda. Zważywszy na treść art. 34 k.c. w każdym wypadku konieczne będzie

ustalenie, czy dana jednostka organizacyjna występuje w celu ochrony tych praw

i obowiązków, które dotyczą mienia państwowego nie należącego do innych osób

5

prawnych, bowiem tylko wówczas Skarb Państwa będzie miał uprawnienie do

występowania jako strona. W sprawie niniejszej pozew wniósł Minister Spraw

Wewnętrznych i Administracji na podstawie art. 6 ust. u.n.n.c. Tak była

ukształtowana strona powodowa przed Sądem I Instancji i tak została określona

strona powodowa w wyroku. Z treści pozwu wynika także, iż Minister Spraw

Wewnętrznych i Administracji wniósł pozew we własnym imieniu, a nie jako

jednostka organizacyjna reprezentująca Skarb Państwa.

Artykuł 6 ust. 2 u.n.n.c. stanowi, że o nieważności umowy orzeka sąd na

żądanie właściwego ze względu na miejsce położenia nieruchomości wójta..., albo

na żądanie ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Takie ukształtowanie

podmiotu właściwego do wniesienia powództwa na podstawie art. 6 ust. 2 u.n.n.c.

wiąże się z treścią art. 34 k.c. Sprawy o stwierdzenie nieważności umowy nabycia

przez cudzoziemca nieruchomości bez wymaganego zezwolenia nie dotyczą

mienia państwowego, a mienia stanowiącego własność osób fizycznych lub

prawnych nie będących Skarbem Państwa lub jego jednostkami organizacyjnymi.

Uprawnienie do wystąpienia z żądaniem nieważności umowy nie jest związane

z realizacją cywilnoprawnych interesów Skarbu Państwa w zakresie dominium

i ochroną majątkowych interesów Skarbu Państwa, lecz związane jest

z uprawnieniami władczymi Skarbu Państwa z zakresu imperium i ochroną

porządku publicznego poprzez reglamentację obrotu nieruchomościami z udziałem

cudzoziemców. Dlatego przepis art. 6 ust. 2 u.n.n.c. kreuje samodzielną,

szczególną zdolność sądową i legitymację procesową podmiotów w nim

wymienionych, nie mających osobowości prawnej, ani zdolności sądowej.

Wniesienie pozwu z żądaniem stwierdzenia nieważności wchodzi w zakres

czynności władczych leżących w kompetencji Ministra Spraw Wewnętrznych

i Administracji. W konsekwencji do wniesienia powództwa na podstawie art. 6 ust. 2

u.n.n.c. legitymowany jest Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, a nie

Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra Spraw Wewnętrznych

i Administracji. Nie wyklucza to możliwości wniesienia takiego powództwa przez

Skarb Państwa na podstawie art. 189 k.p.c.

2) na podstawie art. 350 § 1 k.p.c. można sprostować w wyroku

niedokładności, błędy pisarskie, rachunkowe lub inne oczywiste omyłki.

6

Dopuszczalne jest także uściślenie w tym trybie oznaczenia strony przez sąd

drugiej instancji (patrz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 1998 r., II CKN

817/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 16). Utrwalony jest pogląd, że należy odróżnić

niewłaściwe oznaczenie strony od niewłaściwego doboru podmiotów procesu.

W pierwszym wypadku dopuszczalne jest uzupełnienie lub konkretyzacja

pierwotnego oznaczenia strony w trybie sprostowania. Stwierdzenie oczywistej

omyłki wynika z oceny zakresu przedmiotowego i podmiotowego rozstrzygnięcia.

Zmiana oznaczenia strony jest zatem możliwa wówczas, gdy w sentencji wyroku

sąd pierwszej instancji oznaczył stronę niezgodnie z zebranym materiałem

dowodowym (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 2001 r., I PZ

93/01, OSNAiPUS 2003, nr 24, poz. 597 i z dnia 11 sierpnia 2005 r., V CK 758/04,

niepubl., wyrok z dnia 15 maja 2009 r., II CSK 681/08, niepubl.). Inna jest jednak

sytuacja, w której powód prawidłowo oznaczył podmiot, przeciwko któremu

skierował powództwo, ale dokonał tego wyboru w sposób niewłaściwy, bowiem do

usunięcia aktu jego woli może dojść tylko w drodze czynności procesowej - bądź

odwołania poprzedniej - art. 203 k.p.c., bądź w drodze podmiotowego

przekształcenia powództwa - art. 194 i n. k.p.c. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28

kwietnia 2004 r., V CK 472/03, niepubl.). W konsekwencji jednolite jest stanowisko,

że na podstawie art. 350 k.p.c. nie może dojść do podmiotowego przekształcenia

powództwa z obejściem właściwych przepisów art. 194 - 198 k.p.c. (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 3 września 2010 r., I PK 67/10, niepubl. i orzeczenia w nim

przytoczone). Tożsama z powołaną wyżej, jest sytuacja, w której oznaczony

podmiot wnosi powództwo, bowiem określenie stron jest aktem woli podmiotu

wszczynającego proces. Niedopuszczalne jest zatem sprostowanie oznaczenia

strony powodowej, jeżeli wskutek tego dojdzie do zmiany podmiotowej. W sprawie

niniejszej taka właśnie sytuacja miała miejsce. Jak wskazano wyżej Skarb Państwa

nie jest legitymowany do wniesienia powództwa na podstawie art. 6 ust. 2 u.n.n.c.,

a Minister Spraw Wewnętrznych wnosząc powództwo o stwierdzenie nieważności

umowy nie działał jako jednostka organizacyjna Skarbu Państwa w oparciu o art. 34

k.c. i art. 67 § 2 k.p.c., lecz w oparciu o własne uprawnienie i samodzielną zdolność

procesową przyznaną mu przez przepis szczególny, jakim jest art. 6 ust. 2 u.n.n.c.

W konsekwencji doszło do niedopuszczalnej zmiany podmiotowej i wyrok został

7

wydany przeciwko podmiotowi, który nie uczestniczył zarówno w postępowaniu

przed Sądem pierwszej instancji, jak i w postępowaniu apelacyjnym wobec

zawiadomienia o terminie rozprawy Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji.

Uzasadniony jest zatem zarzut naruszenia art. 350 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 6 ust. 2

u.n.n.c., w wyniku którego doszło do pozbawienia powoda, oznaczonego jako

Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra Spraw Wewnętrznych

i Administracji, możności obrony jego praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Na marginesie

jedynie należy dodać, że wobec treści art. 391 § 1 k.p.c. zmiana podmiotowa nie

jest dopuszczalna na etapie postępowania apelacyjnego.

Stwierdzenie nieważności postępowania, niezależnie od wpływu tej

kwalifikowanej wadliwości na wynik sprawy oraz niezależnie od podniesionych

przez skarżącego zarzutów prawa materialnego, prowadzić musi do uchylenia

zaskarżonego wyroku, zniesienia postępowania w zakresie objętym nieważnością

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania (patrz wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 3 kwietnia 2001 r., I CKN 19/99, niepubl. i orzeczenia w nim powołane).

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. oraz art. 108 § 1 w zw. z art. 398 k.p.c.