III CZP 8/12

Sygn. akt III CZP 8/12

UCHWAŁA

Dnia 20 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa małoletniego A. J.

przeciwko Instytutowi Matki i Dziecka - jednostce badawczo rozwojowej z siedzibą

w W. i Skarbowi Państwa - Ministrowi Zdrowia

o odszkodowanie, zadośćuczynienie, rentę i ustalenie,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 20 kwietnia 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 29 listopada 2011 r.,

"Skarb Państwa czy Instytut Matki i Dziecka w Warszawie

ponosi odpowiedzialność z tytułu czynu niedozwolonego (błędu

w sztuce lekarskiej) popełnionego przy wykonywaniu czynności

leczniczych w szpitalu klinicznym - Instytutu Matki i Dziecka

w Warszawie w marcu 1998 roku?"

podjął uchwałę:

2

Jednostka badawczo-rozwojowa odpowiada za szkodę

wyrządzoną w marcu 1998 r. wskutek błędu w sztuce lekarskiej,

popełnionego przez osobę wchodzącą w skład zespołu szpitala

działającego w strukturze tej jednostki i będącą jej

funkcjonariuszem, także wtedy, gdy działalność szpitala była

finansowana na zasadach właściwych dla jednostek albo

zakładów budżetowych.

Uzasadnienie

3

Małoletni powód A. J. wniósł przeciwko Instytutowi Matki i Dziecka –

jednostce badawczo-rozwojowej z siedzibą w W. i Skarbowi Państwa – Ministrowi

Zdrowia powództwo o naprawienie szkody, której źródłem jest czyn niedozwolony

(błąd w sztuce lekarskiej) popełniony przez lekarzy wykonujących czynności

lecznicze w szpitalu klinicznym w W. w marcu 1998 r.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 26 stycznia 2011 r. uwzględnił powództwo w

stosunku do Skarbu Państwa na podstawie art. 417 k.c. w brzmieniu

obowiązującym w marcu 1998 r. Odwołał się do stanu prawnego w 1998 r.

określającego status szpitala klinicznego Instytutu Matki i Dziecka będącego

wówczas publicznym zakładem opieki zdrowotnej i jednostką organizacyjną

jednostki badawczo-rozwojowej, którą był (i jest nadal) Instytut Matki i Dziecka w W.

Sąd Apelacyjny, przy rozpoznawaniu apelacji od wyroku Sądu Okręgowego,

powziął wątpliwość wyrażoną w zagadnieniu prawnym przedstawionym do

rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Problem legitymacji biernej w zakresie odpowiedzialności za zobowiązania

związane z działalnością leczniczą szpitala klinicznego jednostki badawczo-

rozwojowej był już przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. Sąd Najwyższy

wyjaśnił w wyroku z dnia 4 kwietnia 2003 r., III CKN 1246/00 (nie publ.), że według

ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz.

408 ze zm.; dalej: „ustawa o z.o.z.”) w pierwotnym brzmieniu szpital w Instytucie był

niewątpliwie zakładem opieki zdrowotnej, przy czym jako utworzony przez naczelny

organ administracji państwowej i utrzymywany ze środków publicznych miał

charakter publicznego zakładu opieki zdrowotnej. Podkreślił, że według ustawy

o z.o.z. w pierwotnym brzmieniu szpital w Instytucie mógł mieć taki status, jaki

miała większość publicznych zakładów opieki zdrowotnej, w tym szpitale kliniczne

przy akademiach medycznych, tj. być jednostką budżetową. Sytuacja uległa

zmianie po wejściu w życie ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. o zmianie ustawy

o zakładach opieki zdrowotnej oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

104, poz. 661; dalej: „ustawa nowelizująca z 1997 r.”). Na mocy tej ustawy

4

zmieniono art. 1 ustawy, dodając m.in. w ust. 2, że zakład opieki zdrowotnej może

być również utworzony i utrzymywany w celu prowadzenia badań naukowych i prac

badawczo-rozwojowych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych

i promocją zdrowia. Dodano także art. 8a, który w ust. 2 przewidywał,

że do publicznego zakładu opieki zdrowotnej utworzonego w celu określonym

w art. 1 ust. 2 pkt 1 stosuje się przepisy ustawy z zachowaniem przepisów

o jednostkach badawczo-rozwojowych. Sąd Najwyższy wskazał także na art. 3

ustawy nowelizującej z 1997 r., który wprowadził do ustawy z dnia 25 lipca 1985 r.

o jednostkach badawczo-rozwojowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 44, poz. 194

ze zm.) w art. 2 ustęp 3a, zgodnie z którym jednostki badawczo-rozwojowe

prowadzące badania naukowe lub prace badawczo-rozwojowe w dziedzinie

nauk medycznych uczestniczą w systemie ochrony zdrowia. W wyniku tej

nowelizacji utracił moc art. 49 ustawy, a wprowadzony do ustawy o z.o.z. art. 35b

przewidywał, że publiczny zakład opieki zdrowotnej, utworzony przez organ

określony w art. 8 ust. 1 pkt 1-3, prowadzony jest w formie samodzielnego zakładu

posiadającego osobowość prawną, pokrywającego z posiadanych środków

i uzyskiwanych przychodów koszty działalności i zobowiązań oraz prowadzącego

gospodarkę finansową na zasadach określonych w ustawie. Istotny w tym miejscu

wyjątek od tej reguły przewidywał art. 35d ustawy o z.o.z., według którego

publiczny zakład opieki zdrowotnej, utworzony w celu określonym w art. 1 ust. 2,

jest prowadzony w formie przewidzianej w przepisach wymienionych w art. 8a ust.

2. W ocenie Sądu Najwyższego, dość niejasne przepisy art. 1 ust. 2 pkt 1, art. 8a

ust. 2 i art. 35d ustawy o z.o.z., dotyczące działalności leczniczej prowadzonej

w powiązaniu z jednostkami badawczo-rozwojowymi, można rozumieć w ten

sposób, że uznały one szpitale w jednostkach badawczo-rozwojowych za integralny

element struktury tych jednostek. Sąd Najwyższy uznał, iż w tej sytuacji można

przyjąć, że szpital w Instytucie przestał być z dniem 5 grudnia 1997 r. jednostką

budżetową i powinien być odtąd traktowany wyłącznie jako element struktury

organizacyjnej Instytutu. Od tej chwili finansowanie tego szpitala ze środków

publicznych powinno się odbywać na zasadach innych niż przewidziane

dla jednostek budżetowych, np. w sposób przewidziany przez art. 63a ust. 3 ustawy

o z.o.z. dla szpitali klinicznych państwowych uczelni medycznych w brzmieniu

5

przewidzianym przez ustawę nowelizującą z 1997 r. Jednakże Instytut do końca

1998 r. był finansowany na dotychczasowych zasadach, tj. ze środków

budżetowych, tak jak to dopuszczał art. 35c ustawy o z.o.z. Okoliczność ta skłoniła

Sąd Najwyższy do przyjęcia, że Instytut będący osobą prawną mógł się ważnie

zobowiązać do zapłaty ceny za środki niezbędne do działalności szpitala, choćby

szpital miał status jednostki budżetowej.

Zagadnienia odpowiedzialności za zobowiązania kontraktowe związane

z prowadzeniem szpitala klinicznego w Instytucie Matki i Dziecka dotyczy także

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2003 r., IV CK 121/02 (nie publ.),

według którego jednostka badawczo-rozwojowa, która zawarła umowę sprzedaży,

jest zobowiązana do zapłaty ceny niezależnie od tego, że przedmiot sprzedaży

przeznaczony jest na potrzeby jednostki budżetowej działającej w ramach struktury

organizacyjnej tej jednostki. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia

8 stycznia 2004 r., I CK 14/03 (nie publ.), określenie sposobu finansowania

zobowiązań ze środków budżetowych w akcie o utworzeniu danej osoby prawnej

nie niweczy odpowiedzialności kontraktowej tej osoby prawnej wobec osób

trzecich. Kontynuację tej linii orzeczniczej stanowi wyrok z dnia 30 stycznia 2004 r.,

I CK 140/03 (nie publ.), w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że Instytut Matki

i Dziecka w W. jako jednostka badawczo-rozwojowa, a więc osoba prawna, ponosi

odpowiedzialność za zobowiązania zaciągnięte w związku z działalnością szpitala

w Instytucie. Zbliżone stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 lutego

2004 r., I CK 154/03 (nie publ.). W wyroku z dnia 10 sierpnia 2005 r., I CK 84/05

(nie publ.) Sąd Najwyższy przyjął, że przepisy ustawy o jednostkach badawczo-

rozwojowych nie mogą stanowić wyłącznej podstawy materialnoprawnej przy

ocenie roszczeń Instytutu Matki i Dziecka przeciwko Skarbowi Państwa z tytułu

kosztów bieżącej działalności w 1998 r. funkcjonującego przy Instytucie szpitala

klinicznego, który do końca 1998 r. był finansowany jako jednostka budżetowa.

Przytoczone wyroki Sądu Najwyższego, dotyczące w zasadzie zobowiązań

kontraktowych zaciągniętych we własnym imieniu przez Instytut Matki i Dziecka,

pozwalają stwierdzić, że za zobowiązania te odpowiada Instytut Matki i Dziecka

także wtedy, gdy zostały one zaciągnięte na potrzeby szpitala klinicznego.

Sąd Najwyższy uznaje co do zasady, że z dniem 5 grudnia 1997 r. szpital przestał

6

być jednostką budżetową i powinien być odtąd traktowany wyłącznie jako element

struktury organizacyjnej Instytutu. Pewna wątpliwość wiąże się jednak z faktem

dalszego finansowania szpitala w 1998 r. na zasadach właściwych dla jednostek

budżetowych. Z wyroku z dnia 30 stycznia 2004 r., I CK 140/03 wynika wyraźnie,

że mimo to szpital nie był już jednostką budżetową. W innych wyrokach

Sąd Najwyższy skłania się ku takiemu wnioskowi, nie zajmując jednak

definitywnego stanowiska. Również w orzecznictwie Izby Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego przyjmuje się, że z dniem

5 grudnia 1997 r. ustawodawca zrezygnował z powiązania szpitali klinicznych

z jednostkami badawczo-rozwojowymi, co oznacza, że szpitale w jednostkach

badawczo-rozwojowych utraciły status zakładów opieki zdrowotnej i stały się

integralnym elementem struktury tych jednostek (zob. wyroki z dnia 14 grudnia

2006 r., I PK 143/06, OSNP 2008, nr 3-4, poz. 30; I PK 144/06, nie publ.;

I PK 145/06, nie publ.; I PK 146/06, niepubl.). Stanowisko to Sąd Najwyższy

podtrzymał w 20 późniejszych, niemal jednobrzmiących wyrokach wydanych

w okresie od marca do sierpnia 2007 r.

Żaden z wymienionych wyroków nie dotyczył odpowiedzialności deliktowej

za szkody wyrządzone w związku z działalnością szpitala klinicznego, choć

dotychczasowe ustalenia mogą mieć znaczenie dla ustalenia podmiotu

odpowiedzialnego z tytułu czynu niedozwolonego (błędu w sztuce lekarskiej)

popełnionego przy wykonywaniu czynności leczniczych w szpitalu klinicznym

Instytutu Matki i Dziecka w marcu 1998 r. Przede wszystkim jednak należy

wskazać, że w owym czasie obowiązywał art. 420 k.c., zgodnie z którym, jeżeli

szkoda została wyrządzona przez funkcjonariusza państwowej osoby prawnej,

odpowiedzialność za szkodę ponosiła zamiast Skarbu Państwa ta osoba prawna.

W związku z tym przepisem w orzecznictwie i piśmiennictwie przyjmowano,

że jeżeli szkoda zostanie wyrządzona pacjentowi przez lekarza (personel

pomocniczy) państwowego zakładu leczniczego, niebędącego statio fisci Skarbu

Państwa, lecz mającego osobowość prawną (np. kliniki Akademii Medycznej),

odpowiedzialność za szkodę ponosiła zamiast Skarbu Państwa ta osoba prawna

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 1998 r., II CKN 46/98, nie publ.;

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 1999 r., I CKN 1285/98, nie publ.;

7

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2000 r., I CO 52/99, nie publ.).

W piśmiennictwie wyjaśniano ponadto, że wyrażona w art. 420 k.c. zasada

obowiązywała niezależnie od tego, w jaki sposób była finansowana osoba prawna.

Jeżeli zatem błąd w sztuce lekarskiej został popełniony przez lekarza, będącego

pracownikiem, a tym samym „funkcjonariuszem” Instytutu Matki i Dziecka,

odpowiedzialność za związaną z nim szkodę powinien ponosić Instytut Matki

i Dziecka. Jeżeli natomiast błąd w sztuce lekarskiej został popełniony przez osobę,

która nie była funkcjonariuszem państwowej osoby prawnej, a była

funkcjonariuszem państwowym, odpowiedzialność będzie obciążać Skarb Państwa

(art. 417 k.c.). W rachubę wchodzi także odpowiedzialność solidarna obu tych

podmiotów na podstawie art. 441 § 1 k.c.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie

prawne, jak w sentencji uchwały.