IV CSK 443/11

Sygn. akt IV CSK 443/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo – Kredytowej

im. […] we W.

przeciwko Krajowej Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo – Kredytowej w S.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 kwietnia 2011 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok i zmienia wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 19 października 2010 r., w ten sposób,

że oddala powództwo i zasądza od powódki na rzecz

pozwanej kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) zł tytułem zwrotu

kosztów procesu,

2. zasądza od powódki na rzecz pozwanej kwotę 2025 (dwa

tysiące dwadzieścia pięć) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania apelacyjnego i kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

W sprawie z powództwa Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo – Kredytowej

im. […] we W. przeciwko Krajowej Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo –

Kredytowej w S. o ustalenie, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 19 października 2010

r. ustalił nieważność § 58 statutu pozwanej stanowiącego, że „straty bilansowe

Kasa Krajowa pokrywa z funduszu zasobowego, a w części przekraczającej

fundusz zasobowy z funduszu udziałowego i funduszu stabilizacyjnego do

wysokości środków pochodzących z nadwyżek bilansowych za lata ubiegłe” – w

części w jakiej przepis ten przewiduje „pokrywanie strat bilansowych Krajowej Kasy

z funduszu stabilizacyjnego do wysokości środków pochodzących z nadwyżek

bilansowych za lata ubiegłe w części przekraczającej środki z funduszu

zasobowego lub udziałowego”.

Sąd Okręgowy, podzielając stanowisko powoda co do nieważności

kwestionowanego uregulowania statutowego wskazał, że dokonanie takiej oceny

nie wymagało zakwalifikowania funduszu stabilizacyjnego do kategorii funduszy

własnych lub cudzych, wystarczające było bowiem rozważenie celu działalności

Kasy Krajowej i celu, dla którego realizacji został powołany fundusz stabilizacyjny.

Oba te cele wynikają z przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o spółdzielczych

kasach oszczędnościowo – kredytowych (Dz. U. z 1996 r. Nr 1, poz. 2 ze zm. –

dalej: „uskok”, „ustawa o skok”). Cel działalności Kasy Krajowej precyzuje art. 34

ustawy. Przepis stanowi, że celem działalności Kasy Krajowej jest zapewnienie

stabilności finansowej kas oraz sprawowanie nadzoru nad kasami dla zapewnienia

bezpieczeństwa zgromadzonych w nich oszczędności oraz zgodności działalności

kas z przepisami ustawy. Cel utworzenia funduszu stabilizacyjnego wynika z art. 36

ustawy; przepis stanowi, że Kasa Krajowa tworzy fundusz stabilizacyjny dla

realizacji celów, o których mowa w art. 34. Takie przeznaczenie funduszu,

wynikające z bezwzględnie obowiązujących przepisów ustawy o skok, mającej

w stosunku do przepisów ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze

(tekst jedn.. Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm. – dalej „Pr. spółdz.”)

charakter szczególny, powodowało, że art. 90 Pr. spółdz., pozwalający na pokrycie

3

straty bilansowej z funduszu udziałowego lub innych funduszy własnych spółdzielni,

nie mógł być stosowany. Dopuszczenie, zatem w statucie pozwanej Kasy Krajowej

możliwości pokrywania straty bilansowej z funduszu stabilizacyjnego jako

sprzeczne z powołanymi przepisami ustawy o skok, czyniło tę regulację statutową,

w myśl art. 58 § 1 k.c., nieważną. Stan taki uzasadniał uwzględnienie powództwa

o ustalenie nieważności tego postanowienia statutowego, na podstawie art. 189

k.p.c.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 5 kwietnia 2011 r. oddalił apelację pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego. Sąd Apelacyjny odnosząc się do zarzutów

skarżącej, podzielił jej stanowisko, że fundusz stabilizacyjny jest funduszem

własnym Kasy Krajowej, taka jednak kwalifikacja funduszu stabilizacyjnego nie

prowadziła do odmiennych, niż poczynił to Sąd pierwszej instancji, ocen co do

ważności kwestionowanego uregulowania statutowego. Środki funduszu

stabilizacyjnego, zdaniem Sądu Apelacyjnego, stanowiąc mienie Kasy, nie mogą

być przeznaczane na pokrycie jej strat bilansowych na zasadach określonych w §

58 statutu, z uwagi na wynikające z art. 34 ustawy przeznaczenie funduszu. Sąd

Apelacyjny zaakceptował stanowisko Sądu Okręgowego o wyłączeniu przez art. 34

i art. 36 ust.1 ustawy o skok art. 90 § 1 Pr. spółdz. i wskazał, że statut pozwanej w

§ 19 pkt 4 przyznaje Walnemu Zgromadzeniu kompetencję do podjęcia uchwały w

przedmiocie sposobu pokrycia strat Kasy Krajowej. Zdaniem tego Sądu, zrzeszone

w Kasie Krajowej spółdzielnie, działając jako jej organ, powinny podjąć decyzję, z

jakich środków, z wyłączeniem środków funduszu stabilizacyjnego, należy pokryć

stratę bilansową Kasy, o ile taka powstanie.

W związku z zarzutem skarżącej zaniechania wydania przez Sąd pierwszej

instancji postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu lub odmowy odrzucenia

pozwu, a to w związku z podniesieniem przez pozwaną, w odpowiedzi na pozew,

zarzutu zapisu na sąd polubowny, Sąd Apelacyjny wskazał, że wprawdzie z art.

222 k.p.c. wynika obowiązek sądu wydania postanowienia o oddaleniu zarzutów,

których uwzględnienie uzasadniałoby odrzucenie pozwu, jednakże zaniechanie

wydania takiego postanowienia nie w każdym wypadku prowadzi do nieważności

postępowania. W okolicznościach sprawy, niewydanie takiego postanowienia nie

miało wpływu na treść rozstrzygnięcia i nie pozbawiło skarżącej możności

4

podniesienia w apelacji stosownego zarzutu. Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko

Sądu Okręgowego wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że wynikający

z § 61 statutu pozwanej zapis na sąd polubowny nie obejmuje sporu będącego

przedmiotem rozstrzygnięcia w sprawie niniejszej. Statut poddaje kognicji sądu

polubownego spory ze stosunku członkostwa. Rozstrzygany natomiast spór,

o ważność czynności prawnej, kognicji tej nie poddaje się zważywszy na treść

art. 1157 k.p.c., który kognicję tę wiąże ze zdatnością ugodową sprawy.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego, opartej na obu

podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c., pozwana, w ramach podstawy naruszenia prawa

materialnego, zarzuciła naruszenie art. 36 ust. 1 w związku z art. 34 ustawy

o spółdzielczych kasach oszczędnościowo – kredytowych i art. 90 § 1 ustawy –

Prawo spółdzielcze w związku z art. 36 ust. 1 i art. 34 ustawy o skok, a jako

naruszone przepisy postępowania wskazała art. 222 oraz art. 328 § 2 k.p.c.

We wnioskach pozwana domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku

i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenia co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nietrafne są zarzuty naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej

przepisów procesowych. Sąd Okręgowy nie rozstrzygając w formie odrębnego

postanowienia o zarzucie zapisu na sąd polubowny, istotnie popełnił uchybienie

procesowe. Sąd Apelacyjny trafnie jednak w swego motywach rozstrzygnięcia

zauważył, że uchybienie to nie miało wpływu na treść rozstrzygnięcia Sądu

pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny zaaprobował argumentację Sądu pierwszej

instancji, zawartą w uzasadnieniu wyroku tego Sądu, co do braku podstawy dla

odrzucenia pozwu. Sąd odwoławczy władny był dokonać takiej oceny bez potrzeby

uchylania, z powodu wskazywanego zaniechania, zaskarżonego wyroku. Zarzut

zapisu na sąd polubowny nie pozostał tym samym poza kontrolą instancyjną.

Stanowisko Sądów obu instancji o braku podstawy do odrzucenia pozwu w sprawie

niniejszej jest trafne. Wynikający ze statutu pozwanej zapis na sąd polubowny

obejmuje spory o prawa majątkowe i niemajątkowe pomiędzy Kasą Krajową i jej

członkami ze stosunku członkostwa. Spór w sprawie nie był sporem ze stosunku

5

członkostwa, dotyczył zgodności z prawem fragmentu umowy jaką jest statut. Już

tylko przedmiot sporu wskazuje, że tego rodzaju spór nie mógłby być przedmiotem

ugody sądowej, a tylko sprawy mające, zgodnie z art. 1157 k.p.c., zdatność

ugodową, mogą być poddane osądowi sądu polubownego (por. też uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2009 r. III CZP 13/09,OSNC 2010/1/9).

Stwierdzenie dopuszczalności drogi sądowej pozwoliło Sądowi Apelacyjnemu

odnieść się do pozostałych zarzutów apelacji. Sąd Apelacyjny ocenił je jako

chybione, stanowiska tego nie można jednak podzielić.

W obowiązującym stanie prawnym nie ma podstaw do konstruowania

zakazu przeznaczania środków funduszu stabilizacyjnego Kasy Krajowej na

pokrycie jej straty bilansowej. Art. 34 uskok istotnie określa cel działalności Kasy

Krajowej, jako zapewnienie stabilności finansowej kas oraz sprawowanie nadzoru

nad kasami dla zapewnienia bezpieczeństwa zgromadzonych w nich oszczędności

oraz zgodności działalności kas z przepisami ustawy. Z kolei w art. 36 ustawa

wskazuje, że dla realizacji celów, o których mowa w art. 34, Kasa Krajowa tworzy

fundusz stabilizacyjny, którego szczegółowe zasady tworzenia i przeznaczenie

określa statut Kasy Krajowej. Art. 36 ust.2 i art. 38 ust. 2 uskok wskazują źródła

zasilania tego funduszu; są nimi wkłady wnoszone przez zrzeszone kasy,

w wysokości co najmniej 1% ich aktywów oraz nadwyżka bilansowa Kasy

Krajowej.

Określenie celu działania Kasy Krajowej i wskazania środków, z których

pokrywane są koszty realizacji tego celu nie wyklucza, jak przyjęły sądy meritii,

możności pokrycia straty bilansowej pozwanej Kasy ze środków tego funduszu.

W tym zakresie przepisy obu ustaw nie pozostają w stosunku wzajemnego

wyłączania się, ale w stosunku uzupełniania.

Krajowa Kasa jest spółdzielnią. Art. 33 ust.2 uskok nakazuje stosować do

niej, w zakresie nieuregulowanym, przepisy ustawy – Prawo spółdzielcze. Ustawa

o skok reguluje przeznaczenie nadwyżki bilansowej Kasy Krajowe; przeznaczenie

to jest odmienne niż w prawie spółdzielczym. Nadwyżka bilansowa Kasy Krajowej

w całości jest przeznaczana na fundusz stabilizacyjny. Ustawa o skok nie

rozstrzyga jednak z jakich środków powinna być pokryta strata bilansowa Krajowej

6

Kasy. Brak uregulowania oznacza, że – zgodnie z art. 33 ust. 2 – w tym zakresie

stosuje się przepisy prawa spółdzielczego. Art. 90 § 1 i 2 Pr. spółdz. wskazuje

sposoby pokrycia straty bilansowej spółdzielni. Powołany przepis stanowi, że straty

bilansowe spółdzielnia pokrywa z funduszu zasobowego, a w części

przekraczającej fundusz zasobowy – z funduszu udziałowego i innych funduszów

własnych spółdzielni według kolejności ustalonej przez statut. Kasa Krajowa, będąc

spółdzielnią i tworząc fundusze własne w postaci zasobowego i udziałowego,

powinna pokryć stratę bilansową z tych funduszy, a to zgodnie art. 90 § 1

Pr. spółdz. Sądy obu instancji nietrafnie wypowiedziały podgląd przeciwny,

wykluczając w ogóle stosowanie art. 90 § 1 Pr. spółdz. Stanowisko to nie wpływało

na treść rozstrzygnięcia z uwagi na to, że powódka żądaniem ustalenia

nieważności objęła tylko tę cześć § 58 statutu, która dotyczył funduszu

stabilizacyjnego jednakże należało zwrócić uwagę na wadliwość stanowiska

negującego, bez jakiejkolwiek argumentacji, wyłączenie działania tego przepisu

w całości. Dopuszczając, zgodnie z art. 90 § 1 Pr. spółdz., możliwość pokrycia

straty bilansowej Kasy Krajowej z funduszy zasobowego i udziałowego, rozważyć

należy czy istotnie wyłączone jest działanie dalszej części tego przepisu. W dalszej

zaś części powołany przepis stanowi o pokryciu straty bilansowej z innych funduszy

własnych spółdzielni.

Zgodnie z art. 78 § 2 Pr. spółdz. spółdzielnia tworzy także inne fundusze

własne przewidziane w odrębnych przepisach oraz jej statucie. Przepisem

odrębnym, z którego wynika, że spółdzielnia obligatoryjnie tworzy inny fundusz, jest

art. 36 ust. 1 u.s.k.o.k. Odczytane łącznie oba przepisy pozwalają fundusz

stabilizacyjny traktować, z punktu widzenia prawa, jako fundusz własny. Na

kwalifikację jako funduszu własnego wpływa również pochodzenie zasilających go

środków finansowych. Są to wkłady wnoszone przez członków, czyli zrzeszone

kasy i nadwyżka bilansowa Krajowej Kasy (art. 36 ust. 2 i art. 38 ust. 2 u.s.k.o.k).

Wkłady wnoszone przez zrzeszone kasy, również z uwagi na przymus zrzeszania

się, niemożliwość istnienia kas poza strukturą Kasy Krajowej, a tym samym

bezzwrotność takich wkładów, muszą być traktowane jako środki własne Krajowej

Kasy. Nadwyżka bilansowa wypracowana przez Kasę Krajową niewątpliwie stanowi

jej środki własne. Kwalifikacja funduszu stabilizacyjnego jako funduszu własnego

7

oznacza, że jest to inny fundusz własny spółdzielni. Zgodnie zaś z art. 90 § 1

Pr. spółdz. spółdzielnia może pokryć stratę bilansową (w dalszej kolejności po

funduszach zasobowym i udziałowym) także z innych funduszy własnych. W ocenie

Sądów meriti nie może jednak tego czynić z powodu ustawowo określonego

przeznaczenia zgromadzonych w tym funduszu środków. Celowy charakter

funduszu stabilizacyjnego nie wyłącza stosowania przepisów prawa spółdzielczego,

tu art. 90 § 1. Należy podkreślić, że każdy z tworzonych w spółdzielni funduszy jest

celowy, w tym znaczeniu, że gromadzi środki związane z jakimś celem (udziały,

wkłady, wpisowe itd.). Skoro art. 90 § 1 Pr. spółdz. żadnego z własnych funduszy

nie wyłącza z zakresu pokrywania straty bilansowej, w braku szczególnej podstawy

prawnej nie jest z niego wyłączony fundusz stabilizacyjny. Podzielić należy

stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 12 kwietnia 2007 r.

III CSK 412/06 (niepubl.), że jeżeli środki własnego, celowego funduszu spółdzielni

mają być szczególnie chronione, w statucie należy określić, że pokrycie straty

bilansowej z tego funduszu następuje w ostatniej kolejności. Takie uregulowanie

zamieszczono § 58 statutu pozwanej. Ponadto statut pozwanej ogranicza

zaspokojenie z tego funduszu tylko do środków pochodzących z nadwyżki

bilansowej Kasy Krajowej, co również stanowi wyraz jego ochrony, środkami

dostępnymi w obowiązującym stanie prawnym. Nie można też zapominać, że

członkostwo spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych w Kasie Krajowej

jest obligatoryjne, kasy i Kasa Krajowa tworzą zamkniętą strukturę. Niemożność

pokrycia straty bilansowej przez Kasę Krajową może prowadzić do wystąpienia

stanu zagrożenia jej stabilności finansowej, co też oznaczać będzie, że podmiot

powołany dla stabilizowania sytuacji zrzeszonych w nim podmiotów nie będzie mógł

pełnić tej funkcji. Brak, w aktualnym stanie prawnym, ustawowego zakazu pokrycia

straty bilansowej z funduszu stabilizacyjnego oznacza, że jest to dopuszczalne; tym

samym nie istnieje podstawa dla stwierdzenia niezgodności spornego

postanowienia statutowego z prawem.

Można dodać, że przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o Bankowym

Funduszu Gwarancyjnym (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 711 ze zm.),

którego funkcje zbliżone są do funkcji Kasy Krajowej, dopuszczają pokrycie straty

bilansowej Funduszu z nadwyżki bilansowej, mimo że, co do zasady, nadwyżka ta

8

jest przeznaczana na pokrycie kosztów zadań Funduszu (art. 16 ust. 2b). Nie

można też pominąć, że zakaz pokrywania straty bilansowej ze środków funduszu

stabilizacyjnego wynikający z art. 55 ust. 4 ustawy z dnia 5 listopada 2009 r.

o spółdzielczych kasach oszczędnościowo – kredytowych, przepisy której zostały

przez Prezydenta RP w całości poddane pod osąd Trybunałowi Konstytucyjnemu,

tak sam wnioskodawca jak i zajmujący stanowiska w przedmiocie wniosku

Prezydenta, Sejm i Prokurator Generalny, uznawali za nowość normatywną (patrz:

dokumenty w sprawie Kp 10/09, www. trybunal.gov.pl ). Dodać należy, że powołana

ustawa statuując ów zakaz, wskazywała źródła pokrycia straty (art. 57 ust. 3),

a więc w tym zakresie wyłączyła działanie przepisów prawa spółdzielczego.

Traktowanie regulacji z art. 55 ust. 4 ustawy z 5 listopada 2009 r. jako „nowości

normatywnej” wskazuje, że na gruncie obecnie obowiązującej ustawy zakaz taki nie

istniał.

Pozostający w zgodzie z art. 38 § 1 pkt 4 Pr. spółdz. § 19 ust. 4 statutu

pozwanej nie stanowi określenia jakiejś wyjątkowej drogi pokrywania strat, ale ma

na celu wskazanie, że do kompetencji walnego zgromadzenia należy określenia

sposobu, a więc doprecyzowanie w jakim zakresie poszczególne fundusze zostaną

przeznaczone na pokrycie straty bilansowej oraz podjęcie uchwały przewidzianej

w art. 90 § 2 Pr. spółdz.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania w obu instancjach oraz w postępowaniu przed

Sądem Najwyższym orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i § 3 k.p.c. w związku z art.

39821

k.p.c.