IV CSK 459/11

Sygn. akt IV CSK 459/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa K. B.

przeciwko M. B. i małoletniej I. B. reprezentowanej przez kuratora G. K.

przy udziale Prokuratora Prokuratury Okręgowej

o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej Prokuratora Prokuratury Okręgowej

od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 24 maja 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo, wytoczone w dniu 17 czerwca

2010 r., o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa małoletniej I. B., urodzonej

w dniu 29 grudnia 2009 r. Ustalił on, że powód poznał pozwaną M. B. na przełomie

września i października 2009 r., akceptując już wówczas fakt, że pozwana jest w

zaawansowanej ciąży. Nadto Sąd Rejonowy ustalił, że dnia 7 stycznia 2010 r.,

powód uznał ojcostwo dziecka przed kierownikiem Urzędu Stanu Cywilnego w W.,

a w dniu 15 stycznia 2010 r. strony zawarły związek małżeński. W ocenie Sądu

pierwszej instancji powodowi nie przysługuje legitymacja czynna w procesie

wytoczonym na podstawie art. 78 § 1 k.r.o., ponieważ w chwili uznawania ojcostwa

nie miał żadnych wątpliwości, że nie jest biologicznym ojcem małoletniej.

Apelację powoda oddalił Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 24 maja 2011 r.,

podzielając ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i uznając za bezsporne

okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Podzielił pogląd Sądu pierwszej

instancji, że powodowi nie przysługuje legitymacja do wytoczenia powództwa

o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa w sytuacji, gdy powód złożył

oświadczenie o uznaniu ojcostwa wiedząc już, że nie jest biologicznym ojcem

dziecka. W ocenie Sądu odwoławczego, uznanie ojcostwa powinno być dokonane

tylko przez ojca genetycznego, ponieważ istotą uznania jest zgodność z prawdą

genetyczną. Dowiedzenie się przez powoda, jeszcze przed uznaniem ojcostwa,

że dziecko od niego nie pochodzi, powoduje, że mężczyzna nie ma legitymacji

do wytoczenia powództwa określonego w art. 78 § 1 k.r.o.

Sąd drugiej instancji nadto przyjął, że nawet gdyby uznać, że legitymacja dla

wytoczenia powództwa nie zależy od uznania dokonanego w dobrej lub złej wierze,

to i tak powództwo w niniejszej sprawie podlegałoby oddaleniu z powodu

uchybienia sześciomiesięcznemu terminowi do jego wytoczenia. Ponieważ powód

powziął wiadomość, że nie jest ojcem dziecka najpóźniej w połowie października

2009 r., a powództwo wytoczył dopiero 16 czerwca 2010 r., to uczynił to po upływie

terminu przewidzianego w art. 78 § 1 k.r.o., uznał Sąd odwoławczy.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył w całości skargą kasacyjną Prokurator

Okręgowy, zarzucając błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 78 § 1

3

k.r.o. polegające na przyjęciu przez Sąd Okręgowy, że wiedza mężczyzny przed

uznaniem ojcostwa, iż dziecko od niego nie pochodzi pozbawia go legitymacji

do wytoczenia powództwa o ustalenie bezskuteczności uznania. Skarżący

zakwestionował również wykładnię art. 78 § 1 k.r.o. dokonaną przez Sąd

Okręgowy, iż bieg sześciomiesięcznego terminu do wytoczenia powództwa może

rozpocząć się przed dniem uznania ojcostwa oraz przed dniem urodzenia się

dziecka.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej stwierdzono, że legitymacji do wytoczenia

powództwa przez mężczyznę, który uznał dziecko, nie wyłącza okoliczność,

że w dniu uznania miał on świadomość, iż nie jest ojcem genetycznym dziecka.

W ocenie skarżącego powództwo o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa

przysługuje każdemu mężczyźnie niezależnie od dobrej lub złej wiary w chwili

uznania.

Skarżący przyznał, że chociaż przepis art. 78 § 1 k.r.o. wprost nie określa,

czy bieg terminu do wniesienia powództwa może rozpocząć się przed dniem

uznania ojcostwa, to jednak brzmienie tego przepisu przesądza, że bieg

określonego w nim terminu nie może rozpocząć się przed urodzeniem się dziecka.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 78 § 1

k.r.o. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie sprowadza się do

kwestionowania przez skarżącego prawidłowości przyjętego przez Sąd drugiej

instancji stanowiska, że wiedza mężczyzny o braku istnienia więzi biologicznej

z dzieckiem, posiadana przed złożeniem przez niego oświadczenia o uznaniu

ojcostwa tego dziecka, pozbawia go legitymacji do wytoczenia powództwa

o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa, a także iż bieg terminu

sześciomiesięcznego do wystąpienia z przedmiotowym powództwem może

rozpocząć się przez złożeniem oświadczenia o uznaniu ojcostwa.

Odnosząc się do powyższego zarzutu w pierwszej kolejności wskazać

należy, że nowelizacja kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, dokonana ustawą

z dnia 9 listopada 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2008 r. Nr 220, poz. 1431), w sposób zasadniczy

4

zmodyfikowała dotychczasową regulację kodeksową dotyczącą ojcostwa (przepisy

oddziału 2, rozdziału I, działu IA), m.in. w zakresie charakteru prawnego oraz trybu

uznania przez mężczyznę istnienia więzi rodzicielskiej z dzieckiem, a także środka

i przesłanek negowania przez niego skuteczności złożonego oświadczeniu

o uznaniu. Zmiany w przedmiotowej materii - jak podkreśla się w uzasadnieniu

do projektu przywołanej powyżej ustawy nowelizującej (Sejm RP VI kadencji,

druk sejmowy nr 888) - wynikają ze zmiany koncepcji ujęcia przez ustawodawcę

problematyki ustalenia istnienia stosunku rodzicielskiego pomiędzy ojcem

a dzieckiem, polegającej na odejściu od dotychczas statuowanej na gruncie

kodeksu konstrukcji "uznania dziecka" opartej na elemencie wolitywnym (art. 72

i nast. k.r.o. w brzmieniu sprzed nowelizacji z dnia 6 listopada 2006 r.) na rzecz

konstrukcji "ustalenia ojcostwa", w której uznanie przez mężczyznę istnienia więzi

rodzicielskiej stanowi w istocie akt wiedzy o biologicznym pochodzeniu dziecka od

niego (art. 72 - 86 k.r.o. w obecnym brzmieniu). W ocenie ustawodawcy

przeobrażenia społeczne, zmiana kontekstu prawnego, a także postęp

technologiczny w zakresie możliwości ustalenia istnienia więzi biologicznej

pomiędzy dzieckiem a matką i ojcem jakie nastąpiły od momentu wejścia w życie

kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przemawiają za rezygnacją z koncepcji

kształtowania stosunków prawnorodzinnych opartych na konstrukcji oświadczenia

woli i przyznaniem we współczesnej regulacji kodeksowej prymatu zasadzie

rzeczywistego związku biologicznego pomiędzy rodzicami a dzieckiem.

Rozwiązania wprowadzone do k.r.o. ustawą z dnia 6 listopada 2008 r.,

akcentujące znaczenie więzi biologicznej na płaszczyźnie stosunków rodzicielskich,

stanowią również wyraz dostosowania regulacji krajowej do standardów

prawa międzynarodowego, w tym zwłaszcza wynikających z ratyfikowanej przez

Rzeczpospolitą Polską Europejskiej Konwencji o statusie dziecka

pozamałżeńskiego sporządzonej w Strasburgu w dniu 15 października 1975 roku

(Dz.U. 1999, nr 79, poz. 888). Konwencja ta, statuująca jednolity standard

regulacyjny zmierzający do zrównania pozycji prawnej dzieci małżeńskich

i pozamałżeńskich, w zakresie ustalenia ojcostwa akcentuje zgodność uznania

dziecka z rzeczywistym ojcostwem uznającego mężczyzny (art. 4 konwencji).

Wyrazem takiego ujęcia jest m.in. przyjęcie, że dobrowolne uznanie dziecka nie

5

może być przedmiotem sprzeciwu ani zaskarżenia, chyba że prawo krajowe

przewiduje taką możliwość, w przypadku gdy mężczyzna uznający dziecko nie jest

biologicznym ojcem (art. 4), a także wprowadzeniu obowiązku oparcia

postępowania dowodowego w ramach postępowania o ustalenia ojcostwa

na dowodach naukowych mających pomóc w ustaleniu lub wykluczeniu ojcostwa

(art. 5).

Konsekwencją traktowania de lege lata uznania ojcostwa jako aktu wiedzy

o pochodzeniu dziecka od określonych osób, współuczestniczących

w czynnościach koniecznych do uznania istnienia więzi rodzicielskiej pomiędzy

mężczyzną a dzieckiem, jest również zmiana w zakresie środków prawnych

służących do kwestionowania skuteczności złożonego przez mężczyznę

oświadczenia wiedzy w tym przedmiocie. Zwrócić bowiem należy uwagę, że na

gruncie regulacji k.r.o., w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia

6 listopada 2008 r., w ramach powództwa o unieważnienie oświadczenia o uznaniu

dziecka (art. 80 § 1 k.r.o. w ówczesnym brzmieniu) dopuszczalne było m.in.

powoływanie się przez mężczyznę na wady oświadczenia woli przy składaniu

oświadczenia w przedmiocie uznania dziecka (por. np. uchwała siedmiu sędziów

SN z dnia 6 października 1969 r., sygn. akt III CZP 25/69, publ. OSN 1970, nr 5,

poz. 75; wyrok SN z dnia 28 czerwca 1967 r., sygn. akt II CR 87/97, publ. OSP

1968, nr 4, poz. 81, wyrok SN z dnia 23 grudnia 1982, sygn. akt IV CR 514/82,

niepubl. wyrok SN z dnia 25 sierpnia 1981 r., sygn. akt I CR 204/81, wyrok SN

z dnia 6 grudnia 1973 r., sygn. akt II CR 560/73, niepubl.; wyrok SN z dnia

12 kwietnia 1972 r., sygn. akt 51/72, publ. OSNC 1972/10/182). Równocześnie,

co stanowiło wyraz preferowania na tle ówcześnie obowiązującej regulacji

kodeksowej elementu wolitywnego nad istnieniem rzeczywistej więzi biologicznej

pomiędzy dzieckiem a uznającym ojcostwo mężczyzną, przyjmowano,

że mężczyzna nie może żądać unieważnienia uznania dziecka

tylko z tej przyczyny, iż nie jest on ojcem dziecka (por. uchwała siedmiu sędziów

SN z dnia 6 października 1969 r., sygn. akt III CZP 25/69, publ. OSN 1970, nr 5,

poz. 75; wyrok SN z dnia 22 marca 1976 r., sygn. akt I CR 47/76, niepubl.; wyrok

SN z dnia 2 marca 1970 r., sygn. akt II CR 646/69, niepubl.). Natomiast na gruncie

obecnie obowiązującego stanu prawnego, odmiennie niż w stanie prawnym sprzed

6

wejście w życie noweli z dnia 6 listopada 2008 r., podstawą żądania ustalenia

bezskuteczności uznania ojcostwa może być wyłącznie fakt, iż dziecko nie

pochodzi od mężczyzny, który uznał swoje ojcostwo tego dziecka.

Artykuł 78 § 1 k.r.o. w obecnym brzmieniu przewiduje, że mężczyzna, który

uznał dziecko może wytoczyć powództwo o ustalenie bezskuteczności uznania

ojcostwa w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko

od niego nie pochodzi. Przedmiotowa regulacja dopuszczająca możliwość

kwestionowania złożonego przez mężczyznę, który nie jest biologicznym ojcem

dziecka, skuteczności oświadczenia o uznaniu ojcostwa i jednocześnie

ograniczająca pod względem czasowym możliwość wystąpienia ze stosowanym

powództwem do sądu stanowi - co należy podkreślić - wyraz kompromisu pomiędzy

eksponowaną na gruncie kodeksowym zasadą ustalenia ojcostwa zgodnie

z "prawdą genetyczną" a zasadą ochrony dziecka przez stabilizację jego stanu

cywilnego.

Mając na względzie powyższe uwagi stwierdzić należy, że wykładnia art. 78

§ 1 in principio k.r.o. wskazuje, iż legitymacja do wytoczenia powództwa o ustalenie

bezskuteczności uznania ojcostwa przysługuje każdemu mężczyźnie nie będącemu

ojcem biologicznym dziecka, który uznał ojcostwo bez względu na to, czy

w momencie składania stosowanego oświadczenia wiedział on o braku istnienia

więzi biologicznej pomiędzy nim a dzieckiem, którego ojcostwo uznał.

Taka wykładnia przywołanego przepisu uwzględnia również, eksponowaną na tle

kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz europejskiej konwencji o statusie dziecka

pozamałżeńskiego, preferencję w zakresie opierania stosunków prawnorodzinnych

pomiędzy rodzicami a dzieckiem na rzeczywistej, tj. zgodnej z "prawdą

genetyczną", więzi z dzieckiem. Nie znajduje zatem oparcia w brzmieniu przepisów

k.r.o. i przywołanej konwencji, jak słusznie podnosi skarżący w skardze kasacyjnej,

stanowisko przyjęte przez Sąd Okręgowy uzależniające przysługiwanie

mężczyźnie, który nie jest ojcem dziecka, legitymacji do wytoczenia powództwa

o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa od stanu jego wiedzy co do istnienia

biologicznej więzi z dzieckiem w chwili składania stosownego oświadczenia

o uznaniu. Taka bowiem wykładnia art. 78 § 1 k.r.o., akcentująca w głównej mierze

zasadę ochrony stabilności stanu cywilnego dziecka poprzez uznanie,

7

że mężczyzna posiadający wiedzę o braku istnienia więzi biologicznej

(genetycznej) z dzieckiem w chwili składania oświadczenia o uznaniu dziecka

pozbawiony jest możliwości późniejszego powoływania się na bezskuteczność

złożonego oświadczenia (wystąpienia z powództwem o ustalenie bezskuteczności

uznania ojcostwa), pozostaje w sprzeczności z wynikami wykładni językowej,

celowościowej i historycznej przywołanego przepisu. Ten bowiem w swoim

brzmieniu, poza brakiem przesłanki istnienia więzi genetycznej ojca z dzieckiem

i wymogiem wytoczenia powództwa we właściwym terminie, w żaden inny sposób

nie ogranicza mężczyźnie uprawnienia do wytoczenia powództwa o ustalenie

bezskuteczności uznania ojcostwa. Zwrócić przy tym należy uwagę, że funkcja

ochrony dziecka, ujmowana w ramy zasady stabilności jego stanu cywilnego,

wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, na tle art. 78 § 1 k.r.o. nie jest realizowana

na płaszczyźnie przesłanek warunkujących istnienie legitymacji do wytoczenia

przez mężczyznę, który nie jest ojcem dziecka, powództwa o ustalenie

bezskuteczności uznania ojcostwa, lecz w drodze temporalnego ograniczenia

możliwości wystąpienia z przedmiotowym powództwem, poprzez wprowadzenie

relatywnie krótkiego, bo sześciomiesięcznego, terminu na jego wytoczenie, którego

bieg rozpoczyna się w dniu uzyskania przez mężczyznę wiedzy o braku

pochodzenia dziecka od niego (por. uzasadnienie do projektu ustawy nowelizującej

z dnia 8 listopada 2008 r.).

Sąd drugiej instancji, odwołując się do efektów wykładni językowej art. 78

§ 1 k.r.o. przyjął również - co także trafnie kwestionuje skarżący - że nawet w razie

uznania istnienia legitymacji czynnej K. B. do wytoczenia powództwa o ustalenie

bezskuteczności uznania ojcostwa I. B. nie było dopuszczalne uwzględnienie tego

powództwa ze względu na upływ wskazanego w przywołanym przepisie terminu do

jego wytoczenia. W następstwie ustalenia, że powód jeszcze przed uznaniem

dziecka wiedział o braku istnienia biologicznej więzi z dzieckiem, Sąd uznał,

powołując się na treść art. 78 § 1 in fine k.r.o., iż bieg terminu do wytoczenia

powództwa o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa rozpoczął się jeszcze

przed złożeniem przez powoda oświadczenia o uznaniu ojcostwa. Taka wykładnia

art. 78 § 1 k.r.o., uwzględniając stan faktyczny tej sprawy, prowadzi do efektów

interpretacyjnych trudnych do zaakceptowania ze względu na założenie

8

racjonalności ustawodawcy. Wykładnia ta zakłada bowiem, że w świetle art. 78 § 1

k.r.o. dopuszczalny jest upływ terminu do wytoczenia powództwa o ustalenie

bezskuteczności uznania ojcostwa jeszcze przed złożeniem przez mężczyznę

stosownego oświadczenia w tym przedmiocie. Przepis art. 78 § 1 k.r.o. co prawda

wskazuje, że bieg terminu na wytoczenie powództwa o ustalenie bezskuteczności

uznania ojcostwa rozpoczyna się z dniem, w którym dowiedział się, iż nie jest

ojcem uznanego dziecka, to jednak założenie racjonalności ustawodawcy wymaga

przyjęcia, iż bieg terminu do kwestionowania skuteczności złożonego oświadczenia

o uznaniu ojcostwa nie może rozpocząć się wcześniej niż w dniu złożenia

oświadczenia w tym przedmiocie.

Sąd Najwyższy z powyższych względów uznał skargę kasacyjną za

uzasadnioną i orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.