V CSK 149/11

Sygn. akt V CSK 149/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa Stowarzyszenia Filmowców Polskich w Warszawie

przeciwko T. K.

o ustalenie ewentualnie o zobowiązanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 18 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 listopada 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną; pozostawia Sądowi Apelacyjnemu

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powód - Stowarzyszenie Filmowców Polskich w Warszawie wniósł o (1)

ustalenie, że nie istnieje po jego stronie obowiązek zawarcia z pozwanym T. K.m

umowy, o której mowa w art. 211

ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie

autorskim i prawach pokrewnych, na warunkach wskazanych w postanowieniu

Komisji Prawa Autorskiego z dnia 5 listopada 2009 r., tj. z określeniem

wynagrodzenia za korzystanie z reprezentowanych przez powoda praw autorskich i

praw pokrewnych w wysokości 1,6% wpływów netto (bez podatku VAT)

uzyskiwanych przez pozwanego z tytułu reemisji kablowej, które nie obejmują opłat

instalacyjnych i przyłączeniowych, (2) ustalenie, że nie doszło do ukształtowania

umowy na skutek wydania przez Komisję Prawa Autorskiego postanowienia z dnia

5 listopada 2009 r., a żądaniem ewentualnym (3) o zobowiązanie pozwanego do

złożenia oświadczenia woli, zastępującego wskazaną umowę, oznaczonej treści,

określającego wynagrodzenie za korzystanie z reprezentowanych przez powoda

praw autorskich i praw pokrewnych w wysokości 2,2% wpływów netto (bez podatku

VAT) uzyskiwanych przez pozwanego z tytułu reemisji kablowej, które nie obejmują

opłat instalacyjnych i przyłączeniowych.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 6 maja 2010 r. (1) ustalił, że nie istnieje

obowiązek powoda zawarcia z pozwanym umowy, o której mowa w art. 211

ust. 1

ustawy z dnia 4 lutego 1994 roku o prawie autorskim i prawach pokrewnych, na

warunkach wskazanych w postanowieniu Komisji Prawa Autorskiego z dnia 5

listopada 2009 roku, tj. z określeniem wynagrodzenia za korzystanie z

reprezentowanych przez Stowarzyszenie Filmowców Polskich praw autorskich i

praw pokrewnych jako 1,6% wpływów netto (bez podatku VAT) uzyskiwanych przez

pozwanego z tytułu reemisji kablowej, które nie obejmują opłat instalacyjnych i

przyłączeniowych, (2) oddalił powództwo o ustalenie, że nie doszło do

ukształtowania między stronami umowy, o której mowa w art. 211

ust. 1 ustawy z

dnia 4 lutego 1994 roku o prawie autorskim i prawach pokrewnych, na skutek

wydania przez Komisję Prawa Autorskiego w dniu 5 maja 2009 roku postanowienia.

Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji pozwanego, wyrokiem z dnia 17

listopada 2010 r. zmienił zaskarżony wyrok w części dotyczącej ustalenia w ten

3

sposób, że powództwo oddalił, oddalił apelację w części zaskarżającej

rozstrzygnięcie o oddaleniu powództwa, uchylił zaskarżony wyrok w zakresie

żądania ewentualnego, przekazując sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Podstawa faktyczna rozstrzygnięcia była bezsporna. Powód jest organizacją

zbiorowego zarządu prawami autorskimi w rozumieniu art. 104 ustawy z dnia

4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, działającą na podstawie

zezwolenia Ministra Kultury i Sztuki. Zakres zezwolenia obejmuje między innymi

zarząd majątkowymi prawami autorskimi do utworów audiowizualnych,

przysługujących producentom utworów audiowizualnych oraz w niektórych

przypadkach współtwórcom, na polu eksploatacji równoczesnego i integralnego

nadawania programu przez inną organizację radiową i telewizyjną (reemisji).

Pozwany jest operatorem telewizji kablowej. Jego działalność, zgodnie z ustawą

z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji, polega na odbieraniu programów

telewizyjnych nadawanych przez inne organizacje (stacje) telewizyjne oraz ich

rozprowadzaniu w całości i bez zmian w sieci kablowej do zainteresowanych

odbiorców za odpowiednią opłatą. W 2006 r. strony negocjowały warunki umowy,

o której mowa w art. 211

ust. 1 u.p.a.p., ale z uwagi na spór co do wysokości

wynagrodzenia, do zawarcia umowy nie doszło.

W dniu 20 listopada 2008 r. pozwany wystąpił do Komisji Prawa Autorskiego

(dalej także jako: KPA) o wszczęcie postępowania polubownego w przedmiocie

zawarcia umowy obejmującej zgodę powoda na reemitowanie utworów

audiowizualnych oraz wideogramów, do których prawa pokrewne przysługują

producentom utworów audiowizualnych, orzeczenie obowiązku powoda złożenia

oświadczenia woli o wskazanej treści, udzielenia pozwanemu zezwolenia na

korzystanie na polu reemisji sieci kablowej z utworów audiowizualnych oraz

wideogramów, nałożenia na powoda obowiązku zawarcia umowy licencyjnej

i ustalenia, że brak jest ważnych powodów odmowy udzielenia zgody pozwanemu

na korzystanie z utworów audiowizualnych oraz wideogramów na polu reemisji

w sieci telewizji kablowej pozwanej. W trakcie postępowania pozwany

zmodyfikował żądanie w zakresie określenia wysokości wynagrodzenia. Komisja

Prawa Autorskiego postanowieniem z dnia 5 listopada 2009 r. orzekła,

4

iż Stowarzyszenie Filmowców Polskich jest organizacją „właściwą" w rozumieniu

art. 211

ust. 1 u.p.a.p. do zawarcia umowy z pozwanym, a łączne wynagrodzenie

na rzecz powoda powinno być ustalone w wysokości 1,6% wpływów netto (bez

podatku VAT) uzyskiwanych przez pozwanego z tytułu reemisji kablowej, które nie

obejmują opłat instalacyjnych i przyłączeniowych, oddaliła wniosek w pozostałym

zakresie. Powództwo w rozpoznawanej sprawie, wniesione w związku z tym

postanowieniem, oparte zostało na twierdzeniu, że KPA ma kompetencję

wyłącznie do orzekania o obowiązku zawarcia umowy, a nie kształtowania jej

treści, postanowienie stanowi wyłącznie rekomendację, nie rodzącą praw

i obowiązków stron.

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej instancji, że -

jakkolwiek art. 211

ust. 1 u.p.a.p. wymaga uzyskania licencji umownej na reemisję

kablową oraz nakłada przymus zawierania takich umów na organizacje zbiorowego

zarządzania - to KPA nie jest uprawniona do władczego rozstrzygania sporów

w zakresie treści takiej umowy, a po uchyleniu art. 108 ust. 3 u.p.a.p., jeżeli nie

doszło do porozumienia stron, brak normatywnego określenia sposobu ustalenia

wysokości wynagrodzenia i kompetencji w tym zakresie nie ma także sąd

powszechny. Podstawy takiej nie dopatrzył się Sąd Okręgowy również w dyrektywie

Rady WE nr 93/83 z dnia 27 września 1993 r. w sprawie koordynacji niektórych

zasad dotyczących prawa autorskiego oraz praw pokrewnych stosowanych

w odniesieniu do przekazu satelitarnego oraz retransmisji drogą kablową, która nie

dotyczy sporów między operatorem kablowymi organizacją zbiorowego

zarządzania, ponadto przewiduje wyłącznie polubowne działania mediatorów.

Sąd odwoławczy wskazał, że wytoczenie powództwa przez którąkolwiek ze

stron prowadzących spór przed Komisją Prawa Autorskiego i objętych

postanowieniem tej Komisji rozstrzygającym ten spór, prowadzi do unicestwienia

(zniweczenia) skutków prawnych postanowienia wydanego przez Komisję.

Jeżeli zatem wskutek wytoczenia powództwa, o jakim mowa w art. 108 ust. 7

u.p.a.p. postanowienie Komisji Prawa Autorskiego traci moc to, zdaniem Sądu,

powód nie ma już interesu prawnego w ustaleniu, że nie ma obowiązku zawarcia

umowy na określonych w nim warunkach. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, przepisy

u.p.a.p., w szczególności art. 108 ust. 7 oraz 106 ust. 2, stanowią podstawy

5

wiążącego ukształtowania przez sąd praw i obowiązków stron umowy, o jakiej

mowa w art. 211

. Podzielił tym samym stanowisko Sądu Najwyższego, wyrażone

w uchwale (7) z dnia 13 lipca 2010 r., uznając, że wykładnia językowa określenia

„sprawy związane z zawarciem umowy", zawartego w art. 211

ust. 2 i art. 108 ust. 5

u.p.a.p, w którym brak wskazania źródła, rodzaju lub charakteru sporu, świadczy

o tym, że chodzi w nim o wszelkie spory mogące powstać między stronami ze

względu na przyszłą umowę. Przedmiotem sporu może być w szczególności

sposób ustalenia i wysokość wynagrodzenia, które należy do istotnych elementów

umowy, mających dla stron doniosłe znaczenie. Zgodził się z poglądem, że

jakkolwiek Komisja Prawa Autorskiego nie może być uznana za niezależnego

mediatora w rozumieniu dyrektywy Rady WE nr 93/83, to niewątpliwie jest organem

pozasądowym, powołanym przez ustawę do rozstrzygania takich sporów w

postępowaniu, do którego stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu

postępowania cywilnego o postępowaniu polubownym (art. 108 ust. 6). Sąd nie

dopatrzył się przeszkód uniemożliwiających powierzenie temu organowi

rozstrzygania sporów związanych z zawarciem umowy, o której mowa w art. 211

ust. 1 u.p.a.p. w pełnym zakresie, także co do treści umowy. Wskazał, że przepisy

art. 108 ust. 7 w zw. z art. 211

ust. 2 oraz art. 108 ust. 5 u.p.a.p. zawierają normę

prawa materialnego, zgodnie z którą także sąd jest uprawniony do rozstrzygania

takiego sporu z zakresu prawa cywilnego. Uznał, że prawa powoda powinny być

realizowane powództwem o ukształtowanie stosunku prawnego, co w braku

interesu prawnego skutkuje zmianą rozstrzygnięcia w części dotyczącej ustalenia

objętego pkt (1) pozwu.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że powód nie ma interesu prawnego

w zaskarżeniu orzeczenia zawierającego żądanie ustalenia, iż nie doszło do

ukształtowania stosunku prawnego między stronami, objętego pkt (2)

pozwu i apelację w tej części oddalił. Przyjmując, że powodowi, na podstawie art.

108 ust. 7 w zw. z ust. 5 oraz 211

ust. 2 u.p.a.p., przysługuje roszczenie

o ukształtowanie stosunku prawnego w zakresie treści umowy licencyjnej

o reemisję utworów audiowizualnych, a odnośnie do tej części powództwa, objętej

żądaniem (3), sformułowanym w sposób ewentualny, Sąd Okręgowy nie dokonał

ustaleń i oceny zasadności, Sąd odwoławczy uchylił zaskarżony wyrok.

6

Skargę kasacyjną od orzeczenia Sądu Apelacyjnego w części zmieniającej

wyrok sądu pierwszej instancji przez oddalenie powództwa o ustalenie,

że nie istnieje po stronie powoda obowiązek zawarcia z pozwanym umowy,

o której mowa w art. 211

ust. 1 u.p.a.p.p., na warunkach wskazanych

w postanowieniu Komisji Prawa Autorskiego z dnia 5 listopada 2009 r., wniósł

pozwany. Skarżący w ramach podstawy odnoszącej się do prawa materialnego

zarzucił naruszenie art. 106 ust. 2 u.p.a.p.p. w zw. z art. 108 ust. 5 dawnej

u.p.a.p.p. w zw. z art. 108 ust. 7 dawnej u.p.a.p.p. przez błędną wykładnię

skutkującą niezastosowaniem art. 106 ust. 2 u.p.a.p.p. do oceny zasadności

żądania o ustalenie nieistnienia obowiązku zawarcia umowy, o której mowa w art.

211

ust. 1 u.p.a.p.p., z określeniem wynagrodzenia za korzystanie

z reprezentowanych przez powoda praw autorskich i pokrewnych jako 1,6%

wpływów netto (bez podatku VAT) uzyskiwanych przez pozwaną z tytułu reemisji

kablowej, które nie obejmują opłat instalacyjnych i przyłączeniowych; art. 108 ust. 7

w zw. z art. 108 ust. 5 u.p.p.a.p. przez przyjęcie, że przepis ten nie może stanowić

samodzielnej, odrębnej od art. 189 k.p.c. podstawy dochodzenia przez stronę

niezadowoloną z rozstrzygnięcia Komisji Prawa Autorskiego ustalenia nieistnienia

stosunku prawnego lub prawa objętego orzeczeniem KPA, która nie wymaga

dodatkowego wykazywania interesu prawnego (art. 189 k.p.c.); art. 108 ust 7 w zw.

z art. 211

ust. 2 u.p.p.a.p. przez przyjęcie, że z tych przepisów wynika roszczenie

przysługujące organizacji zbiorowego zarządzania o ukształtowanie przyszłej

umowy z operatorem. W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania

zarzucił naruszenie art. 233 §1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. żart. 391 § 1

k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. przez zaniechanie dokonywania jakichkolwiek ustaleń

faktycznych i rozważenia zebranego w sprawie materiału w przedmiocie wysokości

wynagrodzenia przysługującego powodowi. Pozwany wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

W pierwszym rzędzie wskazać należy, że w trakcie postępowania między

instancyjnego w niniejszej sprawie zapadła uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13

lipca 2010 r. III CZP 1/10 (OSC 2011, nr 1, poz. 1), dotycząca m.in. wykładni

7

pojęcia sporu związanego z zawarciem umowy w rozumieniu art. 211

ust. 1 u.p.a.p.

Stanowisko zawarte w tym orzeczeniu było już znane Sądowi Apelacyjnemu, który

odwołując się do jego treści - zmienił orzeczenie Sądu pierwszej instancji.

Pogląd Sądu Najwyższego zarówno co do kognicji sądów powszechnych

w sprawie o ukształtowanie treści stosunku prawnego pomiędzy organizacjami

zbiorowego zarządzania prawami autorskimi a operatorami sieci kablowych,

jak i czasowej niedopuszczalności drogi sądowej w wypadku niewyczerpania

postępowania przed Komisją Prawa Autorskiego podziela Sąd Najwyższy

w obecnym składzie. Nie zachodzi potrzeba powtórzenia jego motywów.

Stanowisko zawarte we wskazanej uchwale rozwinięte zostało w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 8 lipca 2011 r., IV CSK 638/10, (nie publ.), zapadłym

w sprawie toczącej się także z udziałem Stowarzyszenia Filmowców Polskich, przy

tożsamym przedmiotowo zakresie żądań jak w rozpoznawanej sprawie. Na pełną

akceptację zasługują zawarte w nim stwierdzenia i oceny co do tego, że zakres

postępowania sądowego jest taki sam jak postępowania przed Komisją Prawa

Autorskiego, rodzaj roszczenia, jakie przysługuje w postępowaniu wszczętym na

podstawie art. 108 ust. 7 u.p.a.p., wyznacza to, jaki interes strony ma być

zaspokojony orzeczeniem sądowym, w szczególności spór co do wysokości

wynagrodzenia jest sporem o treść umowy i wyłącza żądanie ustalenia nieistnienia

obowiązku zawarcia umowy, wreszcie że żądanie ustalenia nieistnienia obowiązku

zawarcia umowy, wskazującej oznaczony sposób wyliczenia wynagrodzenia, nie

usuwa poddanego pod osąd sporu co do wysokości wynagrodzenia. W sprawie, w

której rozpoznawana jest skarga kasacyjna, sekwencja zdarzeń nie pozostawia

wątpliwości co do tego, że spór nie dotyczy istnienia ważnych powodów

uzasadniających odmowę zawarcia umowy i nieistnienia obowiązku zawarcia

umowy, lecz tylko warunków na jakich umowa miałaby być zawarta. Świadczy o

tym m.in. fakt wystąpienia przez pozwanego do Komisją Prawa Autorskiego w dniu

20 listopada 2008 r. z wnioskiem o wszczęcie postępowania polubownego

i rozstrzygnięcie sporu związanego z zawarciem umowy, negocjacji prowadzonych

na wniosek pozwanego niezakończonych konsensem jedynie co do wysokości

wynagrodzenia. Już tylko z tej przyczyny wskazane powództwo musi być uznane

za nieadekwatny środek ochrony prawnej.

8

Podstawa naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c., jest

bezprzedmiotowa, gdyż Sąd Apelacyjny nie stosował powyższych przepisów i nie

był zobowiązany do oceny i poszerzania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia Sądu

pierwszej instancji, skoro uznał, że brak przesłanki interesu prawnego uzasadnia

oddalenie powództwa w tej części wprost. Powództwo o ustalenie stosunku

prawnego lub prawa może być uwzględnione wtedy, gdy zostanie wykazane

spełnienie dwóch przesłanek o charakterze merytorycznym, tj. interesu prawnego

oraz wykazania prawdziwości twierdzeń powoda. Pierwsza z nich warunkuje

określony skutek tego powództwa, decydując o dopuszczalności badania i ustalania

prawdziwości twierdzeń powoda, a wykazanie istnienia drugiej ma znaczenie dla

oceny merytorycznej zasadności powództwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

27 czerwca 2001 r., II CKN 898/00, nie publ.).

Przesądzające znaczenie dla bezzasadności skargi kasacyjnej ma jednak

następcza utrata interesu prawnego, wynikająca z równoległego przekazania tym

samym wyrokiem sądu odwoławczego Sądowi Okręgowemu do rozpoznania

sprawę w zakresie żądania ewentualnego, dotyczącego zobowiązania pozwanego

do złożenia oświadczenia woli o oznaczonej treści, w tym co do wysokości

wynagrodzenia za korzystanie z reprezentowanych przez powoda praw autorskich

i praw pokrewnych, zatem mającego zastąpić konsens stron (art. 64 k.c.).

Interes prawny w żądaniu ustalenia musi wynikać z sytuacji prawnej, w jakiej

znajduje się powód i, zgodnie z zasadą aktualności, istnieć w dacie wyrokowania

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 1996 r., III CZP 115/96,

OSN 1997, nr 4, poz. 39). Zawiśnięcie sporu o ukształtowanie stosunku prawnego

wyłącza interes prawny w żądaniu ustalenia. Dodatkowo wskazać trzeba,

że uwzględnienie stanowiska skarżącego oznaczałoby dopuszczenie obstrukcji

organizacji zbiorowego zarządzania, polegającej na odmowie zawarcia umowy

na innych jak proponowane przez nią zasady ustalania wynagrodzeń. W sytuacji

gdy organizacja ta korzysta z bezwzględnego ustawowego umocowania do

reprezentowania twórców i zawierania umów o reemisję (art. 211

ust. 1 u.p.a.p.),

przy wymogu zawarcia umowy licencyjnej i rozproszeniu praw uniemożliwiających

indywidualne ich pozyskiwanie, stwierdzenie braku obowiązku zawarcia umowy

9

(poza ustawowo dopuszczonymi wyjątkami) prowadziłoby do naruszania praw

autorskich i pokrewnych. Obecnie, w następstwie zmiany od dnia 21 października

2010r. stanu prawnego, nowa regulacja ustawowa wprost przewiduje w wypadku

sporów związanych z zawarciem umowy, o której mowa w art. 211

ust. 1 u.p.a.p.,

stosowanie przepisów art. 11018

u.p.a.p.

W tym stanie rzeczy odnoszenie się do dalej idących zarzutów w ramach

podstawy naruszenia prawa materialnego (art. 398 § 1 pkt 1 k.p.c.),

nieadekwatnych do stanu sprawy, jest zbędne. Jako niedopuszczalną należy

ocenić próbę zmiany podstawy faktycznej powództwa poprzez odwołanie w skardze

kasacyjnej do innej normatywnej podstawy, tj. ważnych powodów odmowy

kontraktowania z operatorem telewizji kablowej (art. 106 ust. 2 u.p.a.p. w zw. z art.

108 ust. 7 u.p.a.p.).

Wobec braku uzasadnionych podstaw kasacyjnych Sąd Najwyższy

na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił skargę powoda. O kosztach postępowania

kasacyjnego postanowiono w oparciu o art. 108 § 2 w zw. z art. 398 i art. 391 § 1

k.p.c.

jw