I UK 381/11

Sygn. akt I UK 381/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z odwołania L. H.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wysokość emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego

Sądowi Apelacyjnemu.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z 22 lipca 2010 r. Sąd Okręgowy, Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił odwołanie od decyzji z 29 stycznia 2010 r. Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych i ustalił następujący stan faktyczny.

L. H., urodziła się 11 września 1946 r., 4 grudnia 2009 r. złożyła kolejny

wniosek o przyznanie prawa do emerytury. Wnioskodawczyni w 1981 r. wyjechała

do Algierii razem z mężem, który w tym czasie podjął pracę w Algierii na uczelni.

Wnioskodawczyni początkowo pracowała na Politechnice Architektonicznej.

Później podjęła pracę w Szkole Podstawowej i LO przy Ambasadzie RP w Algierze

w charakterze nauczyciela w okresach od 3 października 1985 r. do 19 czerwca

1986 r. w wymiarze 5/26 etatu oraz od 11 września 1986 r. do 19 czerwca 1987 r.

w wymiarze 6/26 etatu.

Sąd w oparciu o art. 6 ust 2. pkt 1a i 1b ustawy o emeryturach i rentach

uznał, że roszczenie wnioskodawczyni nie zasługuje na uwzględnienie.

Wnioskodawczyni w spornym okresie pracy w Szkole Podstawowej i LO przy

Ambasadzie RP w Algierze wykonywała swoje zatrudnienie w niepełnym wymiarze

czasu pracy. Nie spełniła zatem przesłanki z art. 6 ust. 2 pkt 1a ustawy o

emeryturach i rentach. Nie ma także podstaw do uznania, że do wnioskodawczyni

ma zastosowanie art. 6 ust. 2 pkt 1b ustawy o emeryturach i rentach, ponieważ

wnioskodawczyni nie została oddelegowana do pracy w jednostkach

organizacyjnych wskazanych w tym przepisie ani też nie była członkiem rodziny

delegowanego lub skierowanego tam pracownika. Wnioskodawczyni będąc w

Algierii od 1981 r. i pracując początkowo w Politechnice Architektonicznej, z

własnej inicjatywy podjęła zatrudnienie w Szkole Podstawowej i LO przy

Ambasadzie RP w Algierze od października 1985 r.

Wyrok zaskarżyła apelacją wnioskodawczyni, wnosząc o jego zmianę i

zaliczenie okresu jej pracy w Szkole Podstawowej i w LO do okresu składkowego

oraz przyznanie jej prawa do emerytury od 1 lipca 2008 r. tj. od daty gdy spełniała

wszystkie przesłanki do przyznania przedmiotowego świadczenia. Skarżąca

wniosła o wypłacenie jej rekompensaty za okres od 1 lipca 2008 r. do 23 grudnia

2009 r. w kwocie 9.125,00 zł, obejmującej wysokość wyliczonej przez nią w tym

3

okresie emerytury wraz z jej waloryzacją, ewentualnie o jego uchylenie i

przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 27 kwietnia 2011 r. zmienił zaskarżony wyrok

oraz poprzedzającą go decyzję i zaliczył L. H. do stażu ubezpieczeniowego okres

zatrudnienia od 3 października 1985 r. do 19 czerwca 1986 r. oraz przyznał jej

prawo do emerytury, poczynając od 1 maja 2009 r. W pozostałej części apelację

oddalił.

W uzasadnieniu stwierdzono, że Sąd I instancji nie wyjaśnił podstawowej

okoliczności podnoszonej przez skarżącą, mianowicie żądania przyznania prawa

do emerytury od 1 lipca 2008 r., nie ustalając, co oznacza ta data oraz nie

ustosunkował się do podnoszonych przez skarżąca okoliczności dotyczących błędu

organu rentowego.

Wnioskodawczyni pierwszy wniosek o emeryturę złożyła 6 grudnia 2006 r.,

dołączając do wniosku świadectwo pracy z 21 maja 2001 r., wystawione przez

Zespół Szkół Ogólnokształcących dla dzieci obywateli polskich czasowo

przebywających za granicą. Świadectwo dotyczyło zatrudnienia w Szkole

Podstawowej i LO przy ambasadzie w Algierze od 3 października 1985 r. do 19

czerwca 1986 r. na 5/26 etatu i od 11 września 1986 r. do 19 czerwca 1987 r. na

6/26 etatu. W wyniku rozpoznania powyższego wniosku organ rentowy decyzją z 4

stycznia 2007 r. odmówił wnioskodawczyni prawa do emerytury na podstawie art.

28 ustawy o emeryturach i rentach, ponieważ wnioskodawczyni nie udowodniła

wymaganego 15-letniego okresu składkowego i nieskładkowego, a jedynie 12 lat, 6

miesięcy i 7 dni. Organ rentowy nie zaliczył do stażu pracy okresu zatrudnienia

wnioskodawczyni w szkołach za granicą z uwagi na to, że była w nich zatrudniona

w wymiarze czasu niższym niż ½ etatu. Wnioskodawczyni nie odwołała się od tej

decyzji, ponieważ nie posiadała wymaganego 15-letniego stażu pracy i postanowiła

go uzupełnić.

Drugi wniosek w przedmiocie przyznania prawa do emerytury

wnioskodawczyni złożyła w 28 maja 2009 r. ZUS decyzją z 30 czerwca 2009 r.

odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do emerytury, z uwagi na to, że

wnioskodawczyni nie udowodniła wymaganego 15-letniego stażu pracy. Organ

rentowy uznał za udowodniony staż wynoszący 14 lat, 1 miesiąc i 20 dni okresów

4

składkowych i nieskładkowych. Ponadto organ rentowy uznał, że z dokumentów

załączonych przez odwołującą nie wynika, iż jej mąż był skierowany do pracy za

granicą w przedstawicielstwach wymienionych w art. 7 pkt 8 ustawy emerytalnej.

Kolejny wniosek o emeryturę wnioskodawczyni złożyła 4 grudnia 2009 r. i

zaskarżoną decyzją organ rentowy przyznał jej prawo do emerytury na podstawie

art. 28 ustawy emerytalnej od 24 grudnia 2009 r., gdyż w tym dniu, zdaniem organu

rentowego, wnioskodawczyni spełniała wszystkie przesłanki do przyznania

świadczenia, miała ukończony wymagany wiek oraz udowodniła 15 lat stażu pracy.

Natomiast ZUS nadal nie zaliczył do stażu pracy spornego okresu pracy

wnioskodawczyni w szkołach w Algierze, uznając, że praca ta była świadczona w

wymiarze niższym niż ½ etatu.

Z wykładni literalnej art. 6 ust. 2 pkt 1b wynika, że podstawowymi

przesłankami do uznania spornego okresu pracy wnioskodawczyni za granicą jako

okresu składkowego są wykonywanie tej pracy w placówce wymienionej w tym

przepisie oraz bycie członkiem rodziny pracownika delegowanego lub

skierowanego do zatrudnienia za granicą. Wnioskodawczyni była skierowana do

pracy w Algierze przez Polservis w okresie od 13 września 1983 r. do 12 września

1984 r. Jej mąż był skierowany do takiej pracy w okresie od 19 października 1980 r.

do 31 października 1986 r. Tylko okres zatrudnienia wnioskodawczyni od 3

października 1985 r. do 19 czerwca 1986 r. i od 11 września 1986 r do 31

października 1986 r. podlega zaliczeniu jako składkowy do okresu zatrudnienia (art.

6 ust. 2 pkt 1b ustawy o emeryturach i rentach). W tym okresie jej mąż był

skierowany do pracy za granicą, a wnioskodawczyni jako członek rodziny

pracownika skierowanego do pracy za granicą, podjęła zatrudnienie w placówce

wymienionej w przepisie w czasie swojego pobytu za granicą. Wnioskodawczyni

nie przedłożyła dokumentu potwierdzającego skierowanie jej męża do pracy za

granicą w całym drugim spornym okresie – od 4 listopada 1986 r. do 19 czerwca

1987 r.

Nie podzielono stanowiska organu rentowego oraz Sądu I instancji, że do

okresu składkowego można zaliczyć jedynie pracę świadczoną w wymiarze co

najmniej ½ etatu. Wymóg takiego wymiaru czasu pracy dotyczy w świetle przepisu

5

art. 6 ust. 2 pkt 1a ustawy o emeryturach i rentach zatrudnienia po ukończeniu 15

roku życia świadczonego na obszarze państwa polskiego.

W sprawie były podstawy do zastosowania art. 133 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach. Wnioskodawczyni drugi wniosek o emeryturę złożyła 29

maja 2009 r. W dniu złożenia wniosku spełniała wszystkie przesłanki do przyznania

świadczenia emerytalnego przewidziane w art. 28 ustawy. Podkreślono, że

wnioskodawczyni decyzją z 30 czerwca 2009 r. miała liczony staż do 30 kwietnia

2009 r. Natomiast z dokumentów znajdujących się w aktach rentowych wynika, że

od 15 sierpnia 2007 r. do 30 listopada 2009 r. prowadziła działalność gospodarczą,

z tytułu której odprowadzała składki na ubezpieczenie społeczne. Zatem w dniu

złożenia wniosku 29 maja 2009 r. jej staż wynosił 15 lat (14 lat 1 miesiąc 20 dni

stażu, plus 8 miesięcy i 17 dni z tytułu zaliczenia pierwszego spornego okresu, plus

49 dni z drugiego spornego okresu, plus 28 dni z tytułu opłacania składek z

działalności gospodarczej w maju 2009 r.). Organ rentowy rozpoznając powyższy

wniosek, powinien był przyznać wnioskodawczyni prawo do emerytury na

podstawie art. 6 ust. 2 pkt 1b ustawy o emeryturach i rentach od 1 maja 2009 r tj.

od pierwszego dnia miesiąca, w którym złożono wniosek na podstawie art. 130 ust.

1 ustawy emerytalnej.

Wyrok skargą kasacyjną zaskarżył organ rentowy. Zarzucono naruszenie: 1)

art. 47714

§ 2 k.p.c. poprzez orzeczenie w zakresie nieobjętym zaskarżoną decyzją,

2) art. 6 ust. 2b emeryturach i rentach poprzez błędną wykładnię polegającą na

przyjęciu, że okres pracy wnioskodawczyni w Szkole Podstawowej i LO przy

Ambasadzie RP w Algierze jest okresem składkowym. W związku z tym, że mąż

wnioskodawczyni nie był w tym okresie skierowany do pracy w instytucjach, o

których mowa w powołanym przepisie, okres ten nie może być uznany jako okres

składkowy.

Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano

na jej oczywistą zasadność oraz wystąpienie w sprawie istotnych zagadnień

prawnych, które sformułowano w formie następujących pytań: 1) czy rozpatrując

odwołanie od decyzji przyznającej prawo do emerytury, Sąd ma możliwość

dokonać zmiany zaskarżonej decyzji i na podstawie art. 133 ustawy o emeryturach

i rentach ustalić prawo do tego świadczenia w okresie wcześniejszym niż pierwszy

6

dzień miesiąca, w którym został zgłoszony wniosek? 2) czy okresem składkowym

w myśl art. 6 ust. 2b ustawy o emeryturach i rentach jest przypadający przed 15

listopada 1991 r. okres zatrudnienia za granicą małżonka osoby, która została

delegowana skierowana do pracy w polskich przedstawicielstwach

dyplomatycznych i urzędach konsularnych, w stałych przedstawicielstwach przy

ONZ i w innych instytucjach i misjach specjalnych, a także w innych polskich

placówkach, instytucjach lub przedstawicielstwach, pod warunkiem podjęcia przez

małżonka pracy w tych instytucjach, czy też nie ma znaczenia, do jakiej pracy

została delegowana osoba i wystarczające jest, aby małżonek delegowanego

podjął pracę w instytucjach, o których mowa w powołanym przepisie?

Wniesiono o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie odwołania

oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego

według norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpatrzenia i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa

procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna organu rentowego okazała się mieć uzasadnione

podstawy.

Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy ma problem możliwości

zaliczenia wnioskodawczyni okresu zatrudnienia w Szkole Podstawowej i LO przy

Ambasadzie RP w Algierze.

Sąd Apelacyjny zaliczył do stażu ubezpieczeniowego wnioskodawczyni

okres od 3 października 1985 r. do 19 czerwca 1986 roku. Przepisem regulującym

zaliczanie okresów zatrudnienia za granicą do okresów składkowych jest art. 6 ust.

2 pkt 1 lit b ustawy emerytalnej. Należy zgodzić się, że przepis ten nie wymaga

minimalnego wymiaru zatrudnienia, jako warunku zaliczenia do okresów

składkowych, jak przepis go poprzedzający (nie niższy niż połowa pełnego wymiaru

czasu pracy).

7

Sporne okresy zatrudnienia w Algierii nie mogły zostać jednak zaliczone do

okresów składkowych z innego powodu. Nie zostały bowiem spełnione przesłanki

ich zaliczenia określone w przepisie. Dokonując wykładni językowej przepisu art. 6

ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy należy stwierdzić, że możliwość zaliczenia obywatelowi

polskiemu, przed dniem 15 listopada 1991 r., okresów zatrudnienia za granicą

może mieścić się w grupie trzech różnych okoliczności.

Po pierwsze możliwość ta istnieje w przypadku zatrudnienia w polskich

przedstawicielstwach dyplomatycznych i urzędach konsularnych, w stałych

przedstawicielstwach przy ONZ i w innych misjach lub misjach specjalnych. Nie

ulega wątpliwości, że zatrudnienie wnioskodawczyni nie mieści się w tej grupie

przypadków.

Po drugie możliwie jest zaliczenie okresów pracy w innych polskich

placówkach, instytucjach lub przedsiębiorstwach, do których zostali delegowani lub

skierowani. Wnioskodawczyni nie została skierowana ani delegowana do pracy w

szkole przy Ambasadzie RP i z tego powodu okres jej zatrudnienia nie może zostać

zaliczony do okresów składkowych.

Po trzecie zatrudnienie w wyżej wymienionych podmiotach może być

zaliczone członkom rodziny delegowanego lub skierowanego tam pracownika,

którzy podjęli zatrudnienie w tych placówkach w czasie zatrudnienia za granicą. Z

tej części przepisu wynika więc jasno, że możliwość zaliczenia pracy w szkole

istniałaby jedynie w przypadku delegowania lub skierowania do pracy w

Ambasadzie RP w Algierze męża wnioskodawczyni. Tymczasem był on

delegowany do pracy przez „Polservice” do pracy na uczelni w Algierze. Wynika z

tego, że warunki zaliczenia spornego okresu zatrudnienia nie mogą zostać

zaliczone także i na podstawie trzeciej przesłanki z przepisu art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. b

ustawy.

Reasumując należy stwierdzić, że okres zatrudnienia wnioskodawczyni w

szkole nie może zostać zaliczony do okresów składkowych.

Kolejną kwestią występującą w sprawie jest określenie daty przyznania

prawa do emerytury. Zgodnie z art. 129 ust. 1 ustawy emerytalnej świadczenia

wypłaca się poczynając od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej

jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu.

8

Ponowny wniosek wnioskodawczyni został złożony w dniu 4 grudnia 2009 roku. W

zaskarżonym wyroku prawo do emerytury zostało natomiast przyznane od dnia 1

maja 2009 roku. Możliwość taka mogłaby zaistnieć w przypadku określonym w art.

133 ust. 1 pkt 2 ustawy, jeżeli odmowa lub przyznanie niższych świadczeń było

następstwem błędu organu rentowego. Tak więc przy ponownym rozpatrzeniu

sprawy Sąd Apelacyjny ustali, czy w razie niezaliczenia spornego okresu

zatrudnienia w Algierii znajdzie zastosowanie przepis art. 133 ust. 1pkt. 2 ustawy

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2011 r., I UK 332/10, LEX nr

811827). Inaczej rzecz ujmując należy rozważyć, czy wydanie odmownej decyzji z

dnia 30 czerwca 2009 r. (wniosek z dnia 28 maja 2009 r.) było następstwem błędu

organu rentowego.

Z powyższych względów orzeczono, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c., jak w

sentencji wyroku.