I UK 383/11

Sygn. akt I UK 383/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania L. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w O.

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 czerwca 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 26

stycznia 2011 r. zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z

2

dnia 27 października 2010 r. i zaliczył ubezpieczonemu L. P. okres zatrudnienia w

ramach stosunku pracy od 1 sierpnia 1978 r. do 8 marca 1989 r. jako pracę w

warunkach szczególnych i przyznał prawo do emerytury od 1 sierpnia 2010 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że L. P. ukończył 60 lat i udowodnił 27 lat, 6

miesięcy i 15 dni okresów składkowych i nieskładkowych, nie przystąpił do

otwartego funduszu emerytalnego i nie pozostaje w zatrudnieniu. Podkreślił, że

organ rentowy zaliczył do stażu pracy wnioskodawcy w warunkach szczególnych

jedynie jego okresy zatrudnienia: od 18 stycznia 1971 r. do 30 czerwca 1972 r. (na

stanowisku murarza-tynkarza), od 1 lipca 1972 r. do 30 kwietnia 1973 r. (na

stanowisku murarza-tynkarza), od 1 maja 1973 r. do 31 maja 1973 r. (praca w PGR

na stanowisku traktorzysty), od 2 czerwca 1973 r. do 12 lipca 1978 r. – (praca w

PGR K. na stanowisku kierowcy ciągnika kołowego).

Sąd Okręgowy stwierdził, że wnioskodawca od 1 sierpnia 1978 r. do 8 marca

1989 r. pracował w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej „M." w B., początkowo jako

traktorzysta ciągników głównie gąsienicowych, a następnie jako pracownik

garbarni. Był członkiem Spółdzielni, do której wniósł niewielki wkład pieniężny, ale

nie był jej założycielem i nie wniósł wkładu w postaci nieruchomości rolnej. Jego

czas pracy często przekraczał osiem godzin. Przez ostatnie 5 lat pracy w

Spółdzielni wykonywał czynności garbarza bezpośrednio przy wyprawianiu skór, co

wymagało ciągłego kontaktu z chemikaliami.

Sąd Okręgowy wskazał, że wnioskodawca oraz inni zatrudnieni byli

traktowani jak pracownicy. Podlegali pionowemu podporządkowaniu w systemie:

brygadzista, kierownik, prezes. Podpisywali listę obecności, a ich czas pracy

wynosił 8 godzin na dobę. Wynagrodzenie było im wypłacane miesięcznie.

Na podstawie zeznań świadków - współpracowników wnioskodawcy z

Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w B. – Sąd przyjął, że praca kierowcy ciągnika -

w zakresie szkodliwości dla zdrowia - niczym się nie różniła od zatrudnienia na

podstawie umowy o pracę w charakterze kierowcy ciągnika w Państwowych

Gospodarstwach Rolnych w B. i K. Uznał, że po doliczeniu do przyjętego przez

organ rentowy stażu pracy w warunkach szczególnych w wymiarze 7 lat, 5 miesięcy

i 25 dni - dodatkowo okresu od 1 sierpnia 1978 r. do 8 marca 1989 r., tj. 10 lat i 6

miesięcy, ubezpieczony wykazał 15 lat pracy w szczególnych warunkach na dzień

3

1 stycznia 1999 r. Dodał przy tym, że praca w charakterze garbarza jako praca przy

wykańczaniu i garbowaniu skór jest wymieniona w dziale VII, poz. 11, a praca

kierowcy ciągnika i ciągnika gąsienicowego w dziale VIII, poz. 3 załącznika A do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.).

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego złożył organ rentowy, zarzucając mu

naruszenie: art. 233 § 1 k.p.c., tj. błąd w ustaleniach faktycznych stanowiących

podstawę wydania zaskarżonego wyroku, poprzez ustalenie, że praca wykonywana

przez ubezpieczonego była pracą świadczoną w ramach stosunku pracy, art. 328 §

2 k.p.c., wyrażające się brakiem wskazania okoliczności faktycznych, które

spowodowały uznanie danego stosunku prawnego za stosunek pracy, a nie za

stosunek członkostwa w spółdzielni, a także art. 32 i 184 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm.) oraz § 4 ust 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, poprzez ustalenie, że

praca świadczona przez ubezpieczonego w okresie od 1 sierpnia 1978 r. do 8

marca 1989 r. w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej „M." w B. była pracą

świadczoną w reżimie wynikającym z art. 22 k.p., tymczasem była to praca

wykonywana na rzecz spółdzielni przez jej członka i okres ten nie może być

zaliczony do pracy w warunkach szczególnych.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 14

czerwca 2011 r. oddalił apelację.

W uzasadnieniu Sąd drugiej instancji wskazał, że Sąd pierwszej instancji

dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych i trafnej ich oceny prawnej. Odnosząc

się do kwestii charakteru prawnego zatrudnienia wnioskodawcy, Sąd drugiej

instancji stwierdził, że ocenie podlegało to „czy wypełniał on obowiązki traktorzysty,

a potem pracownika garbarni w ramach stosunku pracy na mocy Kodeksu pracy,

czy też spółdzielczej umowy o pracę w rozumieniu prawa spółdzielczego”,

decydujące więc w sprawie było ustalenie, w jakim istocie reżimie - pracowniczym

czy spółdzielczym - wnioskodawca faktycznie realizował swoje obowiązki na rzecz

4

Spółdzielni. Analizując materiał dowodowy, Sąd uznał, że w relacjach

ubezpieczonego z Rolniczą Spółdzielnią Produkcyjną „M." w B. dominowały

elementy stosunku pracy, o których mowa w art. 22 § 1 k.p. Wykonywał on bowiem

wyznaczone i ściśle określone przez Spółdzielnię obowiązki pracownika:

początkowo traktorzysty, a potem pracownika garbarni, będąc w podporządkowaniu

kierowniczej roli Spółdzielni, pod nadzorem brygadzisty lub kierownika. Świadczył

pracę w miejscu i w czasie wyznaczonym przez zarząd Spółdzielni. Jego czas

pracy podlegał ewidencjonowaniu, codziennie podpisywał on bowiem listę

obecności. W zamian Spółdzielnia jako pracodawca wypłacała mu stałe miesięczne

wynagrodzenie. Pomimo członkostwa w Spółdzielni i wniesienia niewielkiego

wkładu pieniężnego ubezpieczony nie był założycielem Spółdzielni i nie wniósł

wkładu z nieruchomości rolnej. Ponadto nie uczestniczył w wielobranżowej

działalności Spółdzielni jako jej członek, nie realizował obowiązków i uprawnień

przewidzianych w ustawie z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze

(jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.). Stąd należało przyjąć, że

L. P. był zatrudniony na umowę o pracę od 1 sierpnia 1978 r. do 8 marca 1989 r. w

RSP „M." w B. i w tym okresie wykonywał - stale i w pełnym wymiarze czasu pracy -

pracę w warunkach szczególnych, jako traktorzysta i pracownik garbarni w

rozumieniu działu VIII, poz. 3 i działu VII, poz. 11 załącznika A do rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze.

Organ rentowy zaskarżył ten wyrok w całości skargą kasacyjną.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego - art. 184 ust. 1

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych w związku z § 4 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, przez ich niewłaściwe

zastosowanie i przyznanie prawa do emerytury w stanie faktycznym, w którym

ubezpieczony nie legitymował się 15-letnim stażem pracy w szczególnych

warunkach.

W uzasadnieniu skarżący wskazał, że okres wykonywania pracy w

charakterze członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej nie może zostać zaliczony do

5

okresu, od którego zależy nabycie prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie

art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a

teza ta znajduje odpowiednie zastosowania także do emerytury z art. 184

wymienionej ustawy. W przedmiotowej sprawie stosunek członkostwa łączący

ubezpieczonego z Rolniczą Spółdzielnią Produkcyjną „M." jest bezsporny.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwioną podstawę. Ze stanowiska przyjętego

w zaskarżonym wyroku wynika, że Sąd Apelacyjny kwestię prawnej kwalifikacji

zatrudnienia ubezpieczonego w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej „M.” analizował

wychodząc z błędnego założenia, że stosunek członkostwa w tej Spółdzielni

oznacza istnienie spółdzielczej umowy o pracę. Zdaje się z tego wynikać pogląd

Sądu, że praca w warunkach szczególnych w ramach spółdzielczego stosunku

pracy nie pozwala na jej zaliczenie do okresu uprawniającego do emerytury na

podstawie art. 32 czy 184 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. Tymczasem, stosownie do art. 2 k.p., pracownikiem jest osoba

zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub

spółdzielczej umowy o pracę. Gdyby zatem w istocie ubezpieczony w spornym

okresie świadczył pracę na podstawie spółdzielczej umowy o pracę, to nie byłoby

przeszkód, aby okres ten uznany został za pracę w warunkach szczególnych, bez

potrzeby przeprowadzania analizy porównawczej sposobu wykonywania pracy w

odniesieniu do stosunku pracy. Ubezpieczony byłby wtedy bez wątpienia

pracownikiem w rozumieniu przywołanych wyżej przepisów ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Rzecz jednak w tym, że

ustawodawca nie przewidział w rolniczej spółdzielni produkcyjnej formy

zatrudnienia, występującej w spółdzielni pracy, w której stosunek pracy pomiędzy

spółdzielnią a jej członkiem nawiązuje się przez spółdzielczą umowę o pracę (art.

182 § 3 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze). Inaczej rzecz

ujmując, zatrudnienie członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej w tej spółdzielni

wynika ze stosunku członkostwa, a nie ze spółdzielczej umowy o pracę.

6

Rozstrzygając przedmiotową sprawę, Sąd Apelacyjny przyjął, że członek

rolniczej spółdzielni produkcyjnej wykonujący swoją pracę w reżimie ściśle takim,

jaki przewidziany jest w stosunku pracy, mimo istniejącego członkostwa, wykonuje

ją w ramach stosunku pracy. Taki pogląd nawiązuje do argumentacji zawartej w

uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2005 r., I UK 142/04

(OSNP 2005 nr 17, poz. 272). Należy zgodzić się tym, że wyłącznie formalne

nawiązanie stosunku członkostwa, bez zamiaru jego faktycznej realizacji i bez

możliwości korzystania z uprawnień przyznanych członkom rolniczych spółdzielni

produkcyjnych na podstawie Prawa spółdzielczego, może doprowadzić do ustalenia

pracowniczego charakteru zatrudnienia spółdzielcy. Byłaby to konsekwencja

przyjęcia, że przystąpienie do spółdzielni miało charakter pozorny, a w

rzeczywistości strony porozumiały się co do tego, że zatrudnienie będzie

wykonywane na podstawie umowy o pracę (art. 83 § 1 k.c.). Natomiast

wykonywanie pracy na podstawie ważnego stosunku członkostwa wyklucza

kwalifikowanie jej jako stosunku pracy. Stosownie do art. 22 § 1 k.p., przez

nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy

określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu

i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudniania

pracownika za wynagrodzeniem. Z kolei w myśl art. 22 § 11

k.p. zatrudnienie w

warunkach określonych w § 1 jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez

względu na nazwę zawartej przez strony umowy. Zatrudnienie wynikające stosunku

członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej nie odpowiada warunkom

opisanym w art. 22 § 1 k.p., bowiem z jego istoty wynikają prawa i obowiązki

niewystępujące w stosunku pracy, a wynikające z art. 18 Prawa spółdzielczego, np.

prawo do uczestniczenia w walnym zgromadzeniu lub zebraniu grupy

członkowskiej, do wybierania i bycia wybieranym do organów spółdzielni, do

udziału w nadwyżce bilansowej, do świadczeń spółdzielni w zakresie jej statutowej

działalności oraz prawo do zaskarżania uchwał walnego zgromadzenia spółdzielni

(art. 42 § 4 Prawa spółdzielczego) ), obowiązek wniesienia wkładu (art. 152 Prawa

spółdzielczego). Potwierdził to Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 grudnia 2009 r., I

UK 186/09 (OSNP 2011 nr 13-14, poz. 189), stwierdzając, że prawa i obowiązki

członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych są uregulowane w odmienny sposób

7

praw i obowiązków pracowniczych. Przy czym wyraźnie trzeba zaznaczyć, że

niekorzystanie przez spółdzielcę z przysługujących mu praw nie oznacza, że nie

kształtują one treści stosunku prawnego łączącego go ze spółdzielnią.

Niektóre prawa i obowiązki związane z wykonywaniem pracy członka

rolniczej spółdzielni produkcyjnej mogą być podobne lub identyczne jak wynikające

z zatrudnienia pracowniczego. Z istoty członkostwa wynika obowiązek członka

rolniczej spółdzielni produkcyjnej zespolonego działania przy prowadzeniu

wspólnego gospodarstwa rolnego oraz działalności na rzecz indywidualnych

gospodarstw rolnych członków (art. 138 Prawa spółdzielczego) w ramach ustalonej

w spółdzielni organizacji pracy - wymaganej i niezbędnej wobec wieloosobowego

składu spółdzielni. Ustalone zasady kooperacji mogą zatem przypominać

wykonywanie pracy pod kierownictwem w określonym miejscu i czasie, ale

podporządkowanie spółdzielcy regułom wynikającym z tej organizacji pracy jest

właśnie immanentną cechą stosunku członkostwa. Podkreślenia wymaga też, że to

ustawodawca wybrał dla członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej inną podstawę

zatrudnienia niż umowa o pracę. W art. 155 § 1 Prawa spółdzielczego stwierdza

się, że zdolny do pracy członek tej spółdzielni ma prawo i obowiązek pracować w

spółdzielni w rozmiarze ustalanym corocznie przez zarząd, stosownie do potrzeb

wynikających z planu działalności gospodarczej spółdzielni. Zgodnie z art. 156 § 1

ustawy, oprócz członków spółdzielnia może zatrudniać także ich domowników.

Natomiast zatrudnienie osób niebędących członkami spółdzielni jest regulowane w

art. 157 ustawy. Przepis ten stanowi, że spółdzielnia poza członkami i

domownikami może zatrudniać stosownie do swoich potrzeb również inne osoby na

podstawie umowy o pracę lub na podstawie innego stosunku prawnego, którego

przedmiotem jest świadczenie pracy. Uprzednio obowiązująca ustawa z dnia 17

lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz.U. Nr 12, poz. 61 ze zm. ) w art.

113 stanowiła, że zdolny do pracy członek spółdzielni produkcyjnej ma prawo i

obowiązek pracować w spółdzielni w zakresie ustalonym przez statut lub uchwałę

walnego zgromadzenia. Przy pracach stanowiących zasadniczy przedmiot

działalności gospodarczej, jak również w prowadzonych przez spółdzielnię

zakładach przetwórczych i usługowych mogą być zatrudnieni oprócz członków

także ich domownicy, inne zaś osoby jedynie dorywczo dla zapobieżenia stratom

8

gospodarczym (art. 114 § 1). Spółdzielnia może zatrudniać czasowo lub na stałe

osoby niebędące członkami ani domownikami członków przy wykonywaniu prac

wymagających szczególnych kwalifikacji, jakich członkowie nie posiadają (art. 114

§ 2). Z przepisów tych wyraźnie wynika wykluczenie umowy o pracę jako podstawy

zatrudnienia spółdzielcy w rolniczej spółdzielni produkcyjnej (por. także

uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 1988 r., III CZP 32/88,

OSNC 1989 nr 10, poz. 152; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20

marca 2003 r., II SA/Łd 2276/01, Prawo Pracy 2003 nr 9, s. 42; wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2005 r., I UK 312/04, LEX nr 989238 oraz wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2009 r., I UK 115/09, LEX nr 558571).

Choć niektóre prawa i obowiązki związane z wykonywaniem pracy członka rolniczej

spółdzielni produkcyjnej mogą być podobne lub identyczne jak wynikające z

zatrudnienia pracowniczego, to z woli ustawodawcy członek rolniczej spółdzielni

produkcyjnej nie może świadczyć pracy na podstawie umowy o pracę.

Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy, wskazać należy, że

ustalenie, iż w relacjach ubezpieczonego z Rolniczą Spółdzielnią Produkcyjną „M."

w B. dominowały te elementy stosunku pracy, które jednocześnie stanowią cechę

charakterystyczną stosunku członkostwa, nie jest wystarczające do ustalenia

istnienia stosunku pracy i w konsekwencji przyjęcia, że L. P. był pracownikiem

Spółdzielni w spornym okresie. Co więcej, ustalenie, że ubezpieczony obowiązany

był do wniesienia wkładu, potwierdza dodatkowe elementy stosunku prawnego

charakterystyczne dla członkostwa w spółdzielni i niewynikające z treści art. 22 § 1

k.p.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji.