II CSK 446/11

Sygn. akt II CSK 446/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo

- Kredytowej „W.”

przeciwko A. M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 lutego 2011 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. nie obciąża pozwanej kosztami zastępstwa procesowego

powoda w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

2

Powódka – Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo-Kredytowa „W."

ostatecznie sprecyzowanym żądaniem pozwu wniosła o zasądzenie od pozwanej

A. M. kwoty 369.497,89 zł z odsetkami od dnia wniesienia pozwu – co do kwoty

342.315,58 zł (należność główna stanowiąca kapitał pożyczki) według zmiennej

stopy procentowej, obowiązującej w danym okresie jako ustalonej przez Zarząd

Kasy dla kredytów przeterminowanych, w wysokości 20% w stosunku rocznym, a w

przypadku zmiany stopy kredytu lombardowego NBP, wraz z odsetkami w

wysokości nieprzekraczającej czterokrotnej stopy kredytu lombardowego NBP

(odsetki maksymalne), liczonymi od dnia zmiany do dnia zapłaty, – co do kwoty

27.182,69 zł (zsumowane odsetki 17.848,02 zł i 9.274,29 zł naliczone do dnia

wniesienia pozwu, 60 zł koszty monitów) w wysokości ustawowej. Powódka cofnęła

pozew co do kwoty 0,38 zł z odsetkami.

Pozwana wniosła o oddalenie powództwa, zarzucając nieważność umowy

pożyczki w zakresie jej postanowień dotyczących odsetek wymaganych od

należności przeterminowanych (pkt 14), prowizji (pkt 2) i opłaty manipulacyjnej

(pkt 15). Podniosła ponadto, że łączyło ją z powódką pięć umów pożyczek

wzajemnie powiązanych, na podstawie których uiściła na rzecz powódki ogółem

kwotę 327.650 zł tytułem prowizji, pobraną bezpośrednio z kwot udzielanych

pożyczek, i kwota ta powinna zostać potrącona z wierzytelnością objętą pozwem.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 15 października 2010 r. zasądził od

pozwanej na rzecz powódki kwotę 314.935,97 zł z ustawowymi odsetkami od dnia

5 lutego 2009 r., oddalił powództwo w pozostałej części i rozstrzygnął o kosztach

procesu. Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 24 lutego 2011 r. zmienił wskazany

wyrok w części w ten sposób, że podwyższył należność główną do kwoty

369.497,89 zł z ustawowymi odsetkami od kwoty 27.182,69 zł od dnia 21 grudnia

2009 r., oddalił powództwo w pozostałym zakresie co do żądania odsetek, oddalił

apelację powódki w pozostałym zakresie i apelację pozwanej w całości.

Sąd ustalił, że pozwana była członkiem Spółdzielczej Kasy

Oszczędnościowo – Kredytowej „W." (dalej także jako: SKOK). Strony zawarły w

3

dniu 20 grudnia 2007 r. umowę pożyczki kwoty 350.000 zł na okres 180 miesięcy,

do dnia 28 grudnia 2022 r. Na podstawie pkt 2 umowy powódka potrąciła prowizję

w wysokości 28.000 zł (8% kwoty pożyczki). W umowie zastrzeżono

wypowiedzenie z 30-dniowym terminem i postawienia całej niespłaconej kwoty

pożyczki z odsetkami w stan natychmiastowej wymagalności w przypadku

stwierdzenia, że warunki udzielenia pożyczki nie zostały dotrzymane, i braku

zapłaty w terminach określonych w umowie „pełnej raty pożyczki za co najmniej

jeden okres płatności po uprzednim jej wezwaniu listem poleconym do zapłaty

zaległych rat w terminie nie krótszym niż 7 dni od otrzymania wezwania pod

rygorem wypowiedzenia umowy” (pkt 17). W myśl pkt 14 pożyczka była

oprocentowana według zmiennej stopy procentowej ustalonej przez Zarząd SKOK,

wynoszącej w dacie zawarcia umowy 7% rocznie. W przypadku nieterminowej

spłaty, należność w dniu następnym miała zostać należnością przeterminowaną, od

której miały być pobierane odsetki według stopy procentowe,j obowiązującej

w danym okresie dla należności przeterminowanych, wynoszącej na dzień

zawarcia umowy 22% (pkt 14 umowy). Pozwana zapłaciła łącznie 35.064,03 zł

tytułem zwrotu pożyczki, w większości zarachowaną na odsetki. Powódka w dniu

5 lutego 2010 r. wezwała pozwaną do zapłaty zaległej kwoty 7.424,47 zł pod

rygorem wypowiedzenia umowy pożyczki. W kolejnym piśmie z dnia 6 maja 2009 r.

powódka poinformowała pozwaną, że w związku ze zwłoką w spłacie pełnej raty

pożyczki za co najmniej jeden okres płatności, Zarząd SKOK uchwałą z dnia

21 kwietnia 2009 r. wypowiedział umowę pożyczki z terminem 30 dni liczonym od

otrzymania pisma. Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej

instancji, że powódka nie może pobierać od pożyczkobiorców odsetek i innych

należności, poza prowizją, wobec wynikającego z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 14

grudnia 1995 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych (Dz. U.

1996 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.) wymogu prowadzenia przez kasy działalności

niezarobkowej, stanowiącego w istocie zakaz prowadzenia działalności zarobkowej.

Uznał że przepis powyższy ma wyłącznie charakter publicznoprawny, jego

adresatem są SKOK, a niezastosowanie się do zakazu stanowi uchybienie, nie

mające bezpośredniego oddziaływania na stosunki z kontrahentami i nie wywołuje

nieważności czynności prawnych. Spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe,

4

podobnie jak banki, prowadzą działalność depozytowo- kredytową i w celu ochrony

wkładów depozytariuszy, kierując się rachunkiem ekonomicznym, muszą

gromadzić odpowiednie rezerwy kapitałowe w formie nadwyżki bilansowej na

funduszu zasobowym. Na rezerwy składają się m.in. prowizje i oprocentowania

udzielanych pożyczek oraz kredytów. Sąd Apelacyjny podzielił zarzuty SKOK co do

tego, że umowa pożyczki była ważna co do wszystkich jej istotnych postanowień

i została skutecznie wypowiedziana. Stwierdził, że statut powodowej Kasy pozwala

na oprocentowywanie wkładów członkowskich i oszczędności oraz pożyczek

i kredytów według stałych i zmiennych stóp procentowych, a także określanie

wysokości stóp procentowych przez zarząd kasy (§ 66). Pobieranie opłat i prowizji

od przyznanej kwoty pożyczki znajduje podstawę w § 15 ust 1 pkt 2 regulaminu

udzielania kredytów i pożyczek, uchwalonym przez zarząd Kasy na podstawie § 42

ust. 2 pkt 4 statutu, a opłaty za upomnienie i wezwanie do zapłaty w § 28

regulaminu. Sąd stwierdził, że pozwana jest członkiem powodowej Kasy i wiążą ją

akty prawa wewnętrznego. Nie wykazała również, że postanowienia statutu

i regulaminu Kasy dotyczące warunków umowy pożyczki w zakresie

oprocentowania, pobranej prowizji, opłat od upomnień i wezwań do zapłaty były

sprzeczne z właściwością pożyczki w ogólności (art. 3531

k.c.), a zawieranej

w warunkach ustawy o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych

w szczególności, co miałoby uzasadniać zarzut nieważności (art. 58 k.c.). Z tych

względów uznał, że nie ma uzasadnienia zarzut potrącenia kwoty 327.500 zł

pobranej łącznie przez powódkę z tytułu prowizji.

Sąd odwoławczy uznał, że żądanie dotyczące odsetek od należności głównej

w kwocie 342.315,58 zł zostało prawidłowo oddalone z innej przyczyny. Stwierdził,

że niedopuszczalne jest takie oznaczenie wysokości i terminów płatności odsetek,

z odwołaniem do zmiennych aktualnych stóp procentowych kredytów

lombardowych NBP, które nie pozwala na weryfikację prawidłowości wyliczenia

zadłużenia odsetkowego wobec niewskazania kwoty stanowiącej podstawę

obliczenia, stopy procentowej i okresu opóźnienia. Brak tych danych pozbawia

dłużnika możliwości sprawdzenia zadłużenia i nakłada na organ egzekucyjny

określanie stóp procentowych, co nie należy do jego kompetencji i nie zasługuje na

akceptację.

5

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego wywiodła

pozwana, opierając ją na podstawie naruszenia prawa materialnego, tj. (1) art. 58

§ 1 k.c. w zw. z art. 3531

k.c. i art. 29 ust. 1 ustawy o spółdzielczych kasach

oszczędnościowo-kredytowych przez ich błędną wykładnię i uznanie, że

postanowienia zawartego w pkt 2 umowy pożyczki, na mocy którego powód

z udzielonej pożyczki potrącił jako prowizję kwotę 28 tysięcy złotych (łącznie

z wszystkich umów 327.500 zł), nie można uznać za czynność bezwzględnie

nieważną, podczas gdy zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy zasady udzielania pożyczek

określa statut kasy, a statut nie upoważnia do pobierania innego wynagrodzenia jak

odsetki i brak odesłania do stosowania przepisów prawa bankowego oraz (2) art.

58 § 1 k.c. w zw. z art. 3531

k.c. i art. 3 ust. 2 ustawy o spółdzielczych kasach

oszczędnościowo-kredytowych przez błędną wykładnię i uznanie, że art. 3 ust. 2 tej

ustawy ma wyłącznie charakter publicznoprawny i nie ma przełożenia na stosunki

cywilnoprawne, przez co jego naruszenie nie może być podstawą do stwierdzenia

bezwzględnej nieważności czynności prawnej. Skarżąca wniosła o zmianę

zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa, ewentualnie uchylenie wyroku

w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi drugiej

instancji.

Powódka wniosła o odrzucenie, ewentualnie o oddalenie skargi kasacyjnej

i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszym rzędzie odnieść się należy do zakresu zaskarżenia. Pozwana

wskazała w skardze, że zaskarża wyrok Sądu Apelacyjnego w całości i adekwatnie

sformułowała wniosek skargi. Wskazane orzeczenie, wydane w następstwie

rozpoznania apelacji obu stron, zostało sformułowane nieprawidłowo. Po pierwsze,

zmienia bowiem orzeczenie w części zasądzającej należność główną w kwocie

314.935,97 zł zamiast zmienić w części oddalającej powództwo o zapłatę dalszej

kwoty 54.561,92 zł poprzez jej zasądzenie; po drugie, zmienia je w części

zasądzającej odsetki ustawowe od kwoty 314.935,97 zł za okres od dnia 5 lutego

2009 r. do dnia zapłaty poprzez oddalenie powództwa w tej części przy

jednoczesnym oddaleniu apelacji pozwanej w całości; po trzecie, zmienia w części

6

oddalającej poprzez oddalenie powództwa o zapłatę umownych odsetek od kwoty

342.315,58 zł. Powyższe uchybienia, wywołujące wątpliwości co do zakresu

uwzględnienia apelacji obu stron, mogły wprowadzić w błąd. W tej sytuacji, mimo

braku interesu prawnego w zaskarżeniu części wyroku, tj. pokrzywdzenia

polegającego na nieuzyskaniu pełnej korzystnej różnicy między rozstrzygnięciem

Sądu drugiej a pierwszej instancji, wynikającej ze zgłoszonych w toku procesu

zarzutów, przyjąć należy, że skarga kasacyjna pozwanej także w tym zakresie

podlegała oddaleniu, a nie odrzuceniu.

Wobec niepodniesienia wprost w podstawach skargi kasacyjnej zarzutu

nieuwzględnienia potrącenia wierzytelności pozwanej w kwocie 327.500zł z tytułu

prowizji uiszczonych w związku z zawarciem pięciu umów pożyczki, ze wskazaniem

właściwych naruszonych przepisów, mimo odwołania się do niego w uzasadnieniu

innych zarzutów i treści skargi kasacyjnej, kwestia powyższa uchyla się spod

kontroli Sądu Najwyższego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2003 r.,

III CKN 1137/00, nie publ., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2004 r.,

II CKN 367/03, nie publ.).

Przystępując do rozważania podstaw kasacyjnych, wskazać należy, z uwagi

na zmianę stanu prawnego, że zastosowanie w sprawie mają przepisy ustawy

z dnia 14 grudnia 1995 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych

(Dz. U. 1996r. Nr 1, poz. 2 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym w dacie zawierania

umowy. Kwestią podstawową, wymagająca rozstrzygnięcia, jest wykładnia art. 3

ust. 2 cyt. ustawy. Z zawartego w nim sformułowania, że kasy prowadzą

działalność niezarobkową wywodzi bowiem skarżąca wniosek o nieważności

czynności prawnych stanowiących podstawę pobierania prowizji, opłat za wezwania

do zapłaty (monity), naliczania odsetek umownych. Zagadnienie powyższe,

budzące istotne wątpliwości orzecznictwa i doktryny prawniczej z uwagi na relację

tej normy z przepisami innych ustaw oraz szczególną formę organizacyjno-prawną

SKOK, częściowo utraciło aktualność. Niemniej, na gruncie relewantnego stanu

prawnego, podzielić należy stanowisko wyrażone w uchwale Sądu Najwyższego

z dnia 21 stycznia 2011 r., III CZP 125/10, OSNC 2011, nr 10, poz. 107, w myśl

którego spółdzielcza kasa oszczędnościowo-kredytowa, utworzona i działająca na

podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r., jest przedsiębiorcą w rozumieniu art.

7

4792

§ 1 k.p.c.. Wskazano w nim m.in., że skoro SKOK jest spółdzielnią, to

prowadzenie działalności gospodarczej jest podstawowym przedmiotem jej

działania oraz racją bytu prawnego, działalność ta jest prowadzona w interesie

członków na zasadach rachunku ekonomicznego w celu zapewnienia im korzyści.

Kasy działają zatem w myśl zasady racjonalnego gospodarowania, osiąganie zysku

(zarobku) wynika z charakteru realizowanych przez nie zadań i ustawowo

określonego celu. Powyższa tzw. działalność „non for profit” oznacza

dopuszczalność prowadzenia działalności gospodarczej obliczonej nie na

osiągnięcie zysku do podziału, tylko zysku przeznaczonego na cele określone

w ustawie lub statucie, w tym pokrywanie kosztów funkcjonowania własnymi

dochodami. Art. 3 ust. 2 powinien zatem być wykładany łącznie z art. 15 i art. 16,

które stanowią podstawę utworzenia zasadniczych funduszy własnych kasy i źródła

ich finansowania. Oznacza to obowiązek przeznaczenia nadwyżki bilansowej na

zwiększenie funduszu zasobowego, który pokrywa ewentualne straty bilansowe

SKOK. Z powołanej normy nie można wywieść, wbrew twierdzeniom skarżącej,

ustawowego zakazu dokonywania czynności odpłatnych (tu: pożyczki

oprocentowane) oraz obciążania wydatkami związanymi z wykonywaniem umowy

(wynagrodzenie prowizyjne, koszt pism monitujących). Zakaz taki próbowała

wyprowadzić pozwana zarówno z ustawy o SKOK, prawa spółdzielczego, jak

i prawa bankowego. Co do tego ostatniego skarżąca twierdzi, że skoro nie jest

dopuszczalne stosowanie w odniesieniu do umów pożyczek zawieranych przez

SKOK art. 78 prawa bankowego, stanowiącego, że do umów pożyczek pieniężnych

zawieranych przez bank stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące

zabezpieczenia spłaty i oprocentowania kredytu, nieistnienie odpowiadającej mu

treściowo normy w ustawie o SKOK oznacza brak podstawy prawnej do odpłatności

(oprocentowania) pożyczki udzielanej przez kasę. Jakkolwiek trafnie wskazano, że

ustawowym celem działalności kas jest m.in. gromadzenie środków pieniężnych

wyłącznie swoich członków, udzielanie im pożyczek i kredytów (art. 3 ustawy

o SKOK), to przedstawione wyżej wnioskowanie oparte jest na błędnej przesłance.

Porównanie dotyczy bowiem różnych stosunków obligacyjnych, w tym umowy

kredytu, stanowiącej czynność prawa bankowego na zawieranie której,

z zastrzeżeniem stosowania tego prawa, zezwala w drodze wyjątku art. 29 ust. 2

8

ustawy o SKOK, i umowy pożyczki, do której stosuje się ogólne zasady prawa

cywilnego. Przepis art. 29 ust. 1 ustawy o SKOK, stwierdzający że zasady

udzielania pożyczek oraz ich spłaty określa statut kasy, już wyraźnie przeciwstawia

oba typy umów. Normy te w istocie wyznaczają różne granice swobody

kontraktowej umów kredytu i pożyczki (art. 3531

k.c.). Nieuzasadnione jest również

przypisywanie cytowanemu art. 29 ust. 1 takiego znaczenia prawnego, na jakie

powołuje się skarga. Przepis powyższy ma charakter kompetencyjny. Stwierdzając,

że materią statutową jest określenie „zasad" nakazuje, aby podstawowe kwestie

dotyczące czynności SKOK („udzielania pożyczek” i „spłat”) regulował statut. Nie

nadaje mu jednak charakteru iuris cogentis i nie zrównuje z ustawą w rozumieniu

art. 3531

k.c. Oznacza to, że postanowienia statutu, umożliwiając ukształtowanie

treści umowy, muszą być wprowadzone przez strony wprost lub pośrednio (przez

odwołanie) do jej treści, a strony mogą zawrzeć w kontrakcie dodatkowe

postanowienia wyznaczające zakres ich praw i obowiązków, także jeżeli nie są one

przewidziane w statucie. Granice swobody umów wyznacza jednak nie statut,

a przepis art. 3531

k.c. Ich naruszenia, skutkującego nieważnością umowy

w części nakładającej na pozwaną obowiązek odpłatności i ponoszenia kosztów

zawarcia i wykonywania kontraktu, skarżąca nie wykazała.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy, uznając, że skarga kasacyjna nie jest

oparta na uzasadnionej podstawie, oddalił ją na podstawie art. 39814

k.p.c..

O kosztach postępowania kasacyjnego poniesionych przez powódkę

orzeczono w oparciu o art. 102 k.p.c. w zw. z art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c. Za

okoliczności szczególne, uzasadniające zwolnienie pozwanej od obowiązku ich

zwrotu, uznano charakter dochodzonego roszczenia oraz jej sytuację majątkową,

wysokie zadłużenie.

md