II KK 268/11

WYROK Z DNIA 26 KWIETNIA 2012 R.

II KK 268/11

Pasierbowi przysługuje prawo odmowy składnia zeznań.

Przysługujące powinowatemu prawo odmowy zeznań nie

dezaktualizuje się na skutek ustania małżeństwa jego krewnego z

oskarżonym, gdyż powinowactwo trwa mimo ustania małżeństwa (art.

618

§ 1 k.r.o.).

Przewodniczący: sędzia SN M. Laskowski.

Sędziowie: SN R. Sądej, SA (del. do SN) P. Mirek

(sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Generalnej: M. Tabor.

Sąd Najwyższy w sprawie D. P., skazanego z art. 197 § 1 k.k., po

rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 26 kwietnia 2012 r.,

kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego od wyroku Sądu

Okręgowego w W. z dnia 7 stycznia 2011 r., zmieniającego wyrok Sądu

Rejonowego w W. z dnia 7 września 2010 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę p r z e k a z a ł Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym (...).

2

U Z A S A D N I E N I E

Wyrokiem z dnia 7 września 2010 r., Sąd Rejonowy w W. uznał

oskarżonego D. P. za winnego popełnienia przestępstwa z art. 197 § 1

k.k., polegającego na tym, że w bliżej nieustalonym dniu, na początku

sierpnia 2006 r., w W., używając przemocy wobec Darii K., poprzez

skrępowanie rąk i obezwładnienie oraz stosując groźby pozbawienia

życia i zdrowia przez przyłożenie noża do jej szyi i groźbę jego

natychmiastowego użycia, doprowadził ją do obcowania płciowego i za

to na mocy art. 197 § 1 k.k. skazał go na karę 3 lat pozbawienia

wolności. Tym samym wyrokiem D. P. został skazany na karę 6 miesięcy

pozbawienia wolności za przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. popełnione na

szkodę Katarzyny K. Na mocy art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k. wymierzono

oskarżonemu karę łączną 3 lat i 2 miesięcy pozbawienia wolności.

Po rozpoznaniu apelacji oskarżonego, kwestionującego

popełnienie przez siebie przypisanych mu czynów, Sąd Okręgowy w W.

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uchylił orzeczenie o karze

łącznej i uniewinnił oskarżonego od popełnienia przestępstwa z art. 207

§ 1 k.k., a w pozostałym zakresie utrzymał w mocy wyrok Sądu pierwszej

instancji.

Powyższy wyrok, w zakresie skazania oskarżonego za

przestępstwo z art. 197 § 1 k.k., zaskarżony został kasacją jego obrońcy.

Skarżący podniósł w niej zarzut rażącego naruszenia prawa

procesowego, a to art. 433 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 182 § 1 k.p.k. i art.

115 § 11 k.k. oraz art. 438 pkt 2 k.p.k. i art. 440 k.p.k., wyrażającego się

w oparciu ustaleń faktycznych orzeczenia na zeznaniach pokrzywdzonej

Darii K., któremu to świadkowi, zgodnie z art. 182 § 1 k.p.k. w zw. z art.

115 § 1 k.k. służyło prawo odmowy zeznań, o czym świadek nie został

pouczony na rozprawie głównej i nieuwzględnieniu przez Sąd drugiej

3

instancji tej okoliczności przy rozpoznawaniu apelacji oskarżonego,

niedostatecznym rozważeniu wniosków podnoszonych w tym środku

odwoławczym oraz odstąpieniu od uchylenia wyroku Sądu pierwszej

instancji na korzyść oskarżonego, do czego Sąd był zobligowany

pomimo braku podniesienia przez oskarżonego w środku odwoławczym

właściwego zarzutu, co doprowadziło do utrzymania w mocy orzeczenia

rażąco niesprawiedliwego.

W konkluzji kasacji obrońca D. P. wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku oraz utrzymanego nim w mocy wyroku Sądu Rejonowego i

przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w W. do ponownego

rozpoznania.

W odpowiedzi na kasację oskarżyciel publiczny, podzielając

zasadność zarzutu kasacyjnego, wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej

instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest zasadna.

Zgodzić się trzeba z obrońcą skazanego, że przeprowadzona

przez Sąd odwoławczy kontrola instancyjna, której wynikiem było

utrzymanie w mocy wyroku Sądu Rejonowego w części dotyczącej

skazania D. P. za przestępstwo z art. 197 § 1 k.k., nie spełniała

wymogów określonych przepisami art. 433 § 1 k.p.k. i art. 440 k.p.k.

Prawdą jest, iż Sąd odwoławczy w uzasadnieniu swojego wyroku

szeroko odniósł się do zarzutów stawianych skarżonemu orzeczeniu,

jednakże w realiach niniejszej sprawy prawidłowo przeprowadzona

kontrola odwoławcza nie mogła ograniczać się wyłącznie do zarzutów

podnoszonych przez apelującego.

Postępowanie dowodowe przed Sądem pierwszej instancji

dotknięte jest bowiem tego rodzaju uchybieniem, które nie powinno ujść

4

uwadze Sądu odwoławczego, nawet jeżeli nie zostało wskazane w

środku odwoławczym.

Z treści protokołu przesłuchania świadka oraz protokołu rozprawy

wynika jednoznacznie, że zarówno w ocenie prowadzącego śledztwo jak

i Sądu Rejonowego, Daria K. nie należała do kręgu osób najbliższych dla

oskarżonego, co sprawiło, że ani na etapie postępowania

przygotowawczego ani w toku procesu sądowego nie została pouczona

o przysługującym jej prawie odmowy zeznań. W protokole z dnia 7

września 2006 r., dokumentującym przesłuchanie Darii K. w śledztwie,

wprost wskazano, że w stosunku do podejrzanego – „męża matki”

świadek jest osobą „obcą”. W przypadku zeznań składanych przez

pokrzywdzoną w postępowaniu sądowym pewne zastrzeżenia, co do

oczywistości braku udzielonego jej pouczenia o treści art. 182 k.p.k.,

mógłby budzić zawarty w protokole rozprawy z dnia 24 lutego 2010 r.

zapis o pouczeniu przez Przewodniczącego o treści art. 182, 183 i 185

k.p.k. Zestawienie tego zapisu z dalszą treścią protokołu, obejmującego

dane odbierane od poszczególnych świadków, w tym Darii K. i Katarzyny

K., konkretne pouczenia udzielane tym osobom i składane przez nie

oświadczenia, świadczy wyłącznie o szablonowym charakterze

wymienionego zapisu, zamieszczanego standardowo w formularzu

protokołu rozprawy i nie pozostawia żadnych wątpliwości, co do tego, że

Daria K. nie została pouczona o przysługującym jej uprawnieniu do

odmowy zeznań.

Wbrew stanowisku Sądu Rejonowego, przesłuchiwanej w

charakterze świadka pokrzywdzonej Darii K. przysługiwało przewidziane

w art. 182 § 1 k.p.k. prawo odmowy zeznań. Z racji powinowactwa

pierwszego stopnia w linii prostej Daria K. (pasierbica D. P.) należała do

określonego w art. 115 § 11 k.k. kręgu osób najbliższych dla

oskarżonego. Podkreślić zresztą trzeba, że możność skorzystania przez

5

pasierba z prawa do odmowy zeznań nigdy w orzecznictwie Sądu

Najwyższego i doktrynie nie była kwestionowana (por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 10 listopada 1976 r., V KR 184/76, OSNKW 1977, z.

3, poz. 27 oraz Z. Doda i A. Gaberle: Dowody w procesie karnym, t. I,

str. 217; Warszawa 1995 r.).

Przysługujące powinowatemu prawo odmowy zeznań nie

dezaktualizuje się na skutek ustania małżeństwa jego krewnego z

oskarżonym. Z uwagi na sposób unormowania powinowactwa w

przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, fakt ten nie pozbawia

powinowatego statusu osoby najbliższej w rozumieniu art. 115 § 11 k.k.

Zgodnie bowiem z dyspozycją przepisu art. 618

§ 1 k.r.o. powinowactwo

trwa mimo ustania małżeństwa.

W realiach niniejszej sprawy nie sposób przecenić znaczenia

stwierdzonego uchybienia. W sytuacji, gdy oskarżony negował fakt

zgwałcenia Darii K., a zeznania pokrzywdzonej, jedynego

bezpośredniego świadka tego zdarzenia stanowiły osnowę ustaleń

faktycznych Sądu pierwszej instancji i determinowały ich treść,

skorzystanie przez Darię K. z prawa odmowy zeznań prowadziłoby do

wydatnego zubożenia bazy dowodowej oskarżenia.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu

Okręgowego w zaskarżonym zakresie i sprawę przekazał temu Sądowi

do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Odnosząc

się do wniosku skarżącego o uchylenie również utrzymanego w mocy

wyroku Sądu Rejonowego uznać należy, że w chwili obecnej

przedwczesnym byłoby rozstrzyganie o potrzebie ponownego

prowadzenia postępowania przed Sądem pierwszej instancji. Choć brak

pouczenia pokrzywdzonej o treści art. 182 k.p.k. mógł mieć istotny wpływ

na treść ustaleń Sądu Rejonowego, to samo stwierdzenie tego

uchybienia, nie oznacza jeszcze, że Daria K. w sprawie o zarzucane

6

oskarżonemu przestępstwo z art. 197 § 1 k.k. zeznawała wbrew swojej

woli. Nic więc nie stoi na przeszkodzie temu, aby w ramach

postępowania odwoławczego uzupełnić brak pouczenia Darii K. o

przysługującym jej prawie odmowy zeznań i uzyskać oświadczenie, czy

świadek chce z tego prawa skorzystać. Dopiero treść tego oświadczenia

pozwoli Sądowi Okręgowemu na przeprowadzenie pełnej kontroli

odwoławczej skarżonego rozstrzygnięcia.

W przypadku pojawienia się przeszkód w uzupełnieniu

wymienionego braku bezpośrednio przez Sąd Odwoławczy, które mogą

wynikać z sygnalizowanego przez Darię K. zamiaru stałego pobytu poza

granicami kraju, celowym będzie rozważenie przeprowadzenia

odpowiednich czynności w drodze pomocy prawnej (art. 586 § 1 k.p.k.).