V CSK 202/11

Sygn. akt V CSK 202/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

w sprawie z powództwa K. P.

przeciwko T. K.

o zachowek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 29 listopada 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 18 marca 2010 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo K. P.

przeciwko T. K. o zasądzenie kwoty 75 000 zł tytułem zachowku.

Z ustaleń wynika, że spadkodawca J. P. zmarł 12 lutego 2007 r.,

ustawowymi spadkobiercami są powódka będąca jego żoną oraz ich dwie córki. Do

1997 r. małżonkowie mieszkali razem. Spadkodawca nadużywał alkoholu i znęcał

się fizycznie oraz psychicznie nad rodziną. Powódka z dziećmi wyprowadziła się

w 1998 r., w tym czasie też wyłączona została wspólność majątkowa, toczyły się

postępowania sądowe o podział majątku dorobkowego, o zasądzenie alimentów

oraz postępowania karne o znęcanie się nad rodziną. Małżonkowie pozostawali

w głębokim konflikcie i nie interesowali się sobą nawzajem. Stan zdrowia

spadkodawcy od 2000 r. był bardzo zły, przeszedł wiele zabiegów chirurgicznych.

Opiekę nad nim sprawowali członkowie jego rodziny.

Spadkodawca pozostawił testament, w którym do spadku powołał

siostrzeńca T. K. oraz wydziedziczył powódkę i córki, jako przyczynę wskazując ich

niewdzięczność. W skład spadku wchodzi działka zabudowana domem

mieszkalnym.

Sąd Rejonowy uznał, że powódka została skutecznie wydziedziczona,

bowiem wskazana w testamencie przyczyna wydziedziczenia odpowiada

przesłance określonej w art. 1008 pkt 3 k.c., dotyczącej uporczywego

niewypełniania wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Sąd podkreślił

również, że powódka nie wykazała wysokości roszczenia, nie zgłaszając na tę

okoliczność żadnych wniosków dowodowych.

Apelacja powódki od powyższego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu

Okręgowego z dnia 29 listopada 2010 r. Sąd ten podzielił zarzut błędnej oceny

odnośnie do istnienia podstawy wydziedziczenia. Ustalił bowiem, że spadkodawca

z własnej woli zerwał kontakty z żoną oraz córkami i nie życzył sobie aby go

odwiedzały. Spadkodawca wrogo się do nich odnosił, groził im i manifestował brak

woli jakichkolwiek kontaktów. Powódka zatem nie mogła wbrew jego woli dopełniać

wobec niego obowiązków rodzinnych. Za nieuzasadniony natomiast uznał Sąd

3

drugi z zarzutów apelacyjnych, dotyczący wadliwego uznania, że powódka nie

wykazała wysokości dochodzonego roszczenia. Pozwany zaprzeczał twierdzeniom

powódki także co do wartości spadku, zatem jej obowiązkiem było wykazanie tej

okoliczności.

Powódka wniosła od powyższego wyroku skargę kasacyjną, opartą na

podstawie naruszenia przepisów postępowania, w tym art. 382, 316 § 1 w związku

z art. 391 § 1, art. 386 § 1, art. 378 § 1, art. 232 oraz 228 § 1 k.p.c. W konkluzji

domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o uchylenie wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Z art. 232 zdanie pierwsze wynika, że strony są obowiązane wskazywać

dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne. Niewątpliwie

przepis ten obligował skarżącą do wskazania dowodów na okoliczność wartości

spadku, a w konsekwencji wysokości roszczenia o zachowek. Takich wniosków

dowodowych nie zgłosiła. Nie oznacza to jednak, że wyłącznie z tej przyczyny

apelację należało oddalić, zwłaszcza, że brak inicjatywy dowodowej stanowił

jedyny powód takiego rozstrzygnięcia, skoro roszczenie zostało uznane za

usprawiedliwione co do zasady. Przytoczony przepis w zdaniu drugim pozostawia

sądowi możliwość inicjatywy dowodowej z urzędu. Stanowi bowiem, że sąd może

dopuścić dowód nie wskazany przez stronę. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

wyjaśnione zostało, że decyzja o dopuszczeniu dowodu z urzędu nie została

pozostawiona do swobodnego uznania sądu, a określona w zdaniu drugim

możliwość oznacza powinność dopuszczenia dowodu z urzędu w sytuacji, w której

istnieją szczególnie uzasadnione przyczyny nakazujące jej podjęcie w celu

prawidłowego wyjaśnienia sprawy. Okolicznością taką może być np. dążenie strony

do obejścia prawa, podejrzenie wszczęcia fikcyjnego procesu, rażąca nieporadność

strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika, ale także istnienie wysokiego

prawdopodobieństwa zasadności dochodzonego roszczenia (por. uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2000 r., III CZP 4/00, OSNC

2000, nr 11, poz. 195, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 1997 r., III CKN

244/97, OSNC 1998, nr 3, poz. 52, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca

4

1998 r., III CKN 384/98, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 2005 r., III CK

121/05, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 września 2008 r., I CSK 117/08,

wszystkie nie publ.). W okolicznościach rozpoznawanej sprawy zasadność

roszczenia nie budziła wątpliwości Sądu Okręgowego. Skład spadku, stanowiący

podstawę wyliczenia wartości zachowku, został ustalony, pozostawało zatem

jedynie ustalenie jego wartości. Jedynym składnikiem spadku jest zabudowana

nieruchomość. W sytuacji sporu co do wartości nieruchomości ustalenie tej

okoliczności wymagało wiadomości specjalnych. Należy podzielić pogląd wyrażony

w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2010 r., I CSK 199/09 (nie publ.),

że jeżeli uzyskanie wiadomości specjalnych zapewnia wyłącznie opinia biegłego, to

w braku odpowiedniej inicjatywy dowodowej samej strony niedopuszczenie dowodu

z takiej opinii stanowi naruszenie art. 232 zd. drugie k.c., gdy przeprowadzenie

przez sąd z urzędu takiego dowodu stanowi jedyny sposób przeciwdziałania

niebezpieczeństwu oczywiście nieprawidłowego rozstrzygnięcia sprawy,

podważającego funkcję procesu. Nawet zatem fakt, że strona była reprezentowana

przez profesjonalnego pełnomocnika, w tej szczególnie uzasadnionej sytuacji nie

powinien zwalniać Sądu z dążenia do prawidłowego wyjaśnienia sprawy.

Powyższe stanowi o zasadności zarzutu naruszenia art. 232 k.p.c.,

mającego wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, co prowadzi w konsekwencji do

uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Pozostałe zarzuty uchylają się spod oceny Sądu Najwyższego, bowiem autor

skargi kasacyjnej zaniechał wyjaśnienia, na czym polega zarzucane uchybienie

przytoczonym w podstawie kasacyjnej przepisom, ograniczając się wyłącznie do

cytowania ich treści.

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.

md