I PK 183/11

Sygn. akt I PK 183/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z powództwa Komisji Zakładowej WZZ "Sierpień 80" w KWK "P."

przeciwko Kompanii Węglowej SA Oddziałowi KWK "P."

o zwrot środków na rzecz Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 maja 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Pozwem z dnia 7 lipca 2010 r. Komisja Zakładowa WZZ „Sierpień 80” w

KWK „P.” domagała się zwrotu Zakładowemu Funduszowi Świadczeń Socjalnych

wydatkowanych środków z tego Funduszu niezgodnie z regulaminem Funduszu.

Roszczenie odnosiło się do przekazanych kwot na rzecz Towarzystwa

Wędkarskiego i Stowarzyszenia Wędkarskiego. Kwota roszczenia ustalona została

na 140.000 złotych. Okręgowy Inspektor Pracy w piśmie z dnia 28 kwietnia 2010 r.

stwierdził niezgodność z prawem działania pracodawcy i przekazania środków

przez Kompanię Węglową SA Oddział KWK „P.” na rzecz Towarzystwa

Wędkarskiego oraz Stowarzyszenia Wędkarskiego. Komisja Zakładowa WZZ

„Sierpień 80” w KWK „P.” za podstawę prawną swego roszczenia podał art. 8 ust. 3

ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (tekst

jednolity: Dz. U. Nr 70 z 1996 r. poz. 335 zwana dalej „ustawą o funduszu

socjalnym”).

Pozwana Kompania Węglowa SA Oddział KWK „P.” wnosiła o oddalenie

powództwa, podnosząc, że środki przekazane Towarzystwu i Stowarzyszeniu

Wędkarskiemu były środkami przeznaczonymi na dofinansowanie wypoczynku i

rekreacji pracowników KWK „P”. Preliminarz wydatkowania środków Zakładowego

Funduszu Świadczeń Socjalnych przewidywał dofinansowanie do wypoczynku po

pracy w zakresie zawodów sportowych, wędkarskich, piłkarskich i innych. Z uwagi

na fakt, iż środki zabezpieczone w preliminarzu nie zostały skonsumowane

pracodawca dofinansował wspomniane zawody.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 26 stycznia 2011 r., zobowiązał pozwanego

pracodawcę do przekazania żądanych kwot na rzecz z zakładowego funduszu

świadczeń socjalnych. Zdaniem Sądu Okręgowego ad casum doszło do naruszenia

§ 21 Regulaminu, który zdaniem Sądu zakładał dofinansowanie imprez

rekreacyjnych organizowanych przez zakładowe służby socjalne.

Apelację od tego wyroku złożyła pozwana Spółka Oddział KWK „P.”,

zarzucając mu naruszenie art. 8 ustawy o funduszu socjalnym Apelacja została

oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 26 maja 2011 r. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego roszczenie związku zawodowego ma swoje uzasadnienie w przepisie

art. 8 ust. 3 cyt. ustawy, bowiem środki były wydatkowane przez pracodawcę

3

niezgodnie z § 21 Regulaminu. Ferując swoje rozstrzygnięcie Sąd Apelacyjny

powołał się i zaaprobował tezę zawartą w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16

sierpnia 2005 r., I PK 12/05 (OSNP 2006 nr 11, poz. 182), w myśl której w sposób

określony w art. 8 ust. 3 powołanej ustawy sankcjonowane mogą być także

przypadki wydatkowania środków niezgodnie z regulaminami funduszu, bowiem

regulaminy te mają umocowanie w ustawie. Taki pogląd jest zdaniem Sądu

Apelacyjnego dominujący i podziela go też Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11

maja 2010 r., II PK 234/09, bowiem twierdzi w nim, że na podstawie art. 8 ust. 3

ustawy mogą być sankcjonowane tylko przypadki naruszenia ustawy o zakładowym

funduszu świadczeń socjalnych, a nie naruszenia innych ustaw.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyła skargą kasacyjna Kompania Węglowa

SA Oddział KWK „P.”, zarzucając mu naruszenie art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym

funduszu świadczeń socjalnych. Motywując ten zarzut Kompania Węglowa S.A.

Oddział KWK „P.” powołała się na wyrok Sądu najwyższego z dnia 11 maja 2010 r.,

II PK 234/09, odczytując go jednak inaczej niż tego dokonał Sąd drugiej instancji, a

mianowicie twierdząc, że tylko przepisy ustawy mogą stanowić podstawę

naruszenia sankcjonowana art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zaskarżony wyrok nie jest zgodny z prawem i wymaga uchylenia. Trafnie

argumentuje skarżący, że orzeczenia ferowane przez sądy meriti nie uwzględniają

zakresu sankcji zamieszczonej w normie prawnej zawartej w art. 8 ust. 3 ustawy o

funduszu socjalnym i charakteru prawnego tej sankcji. Sąd Najwyższy w składzie

orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podziela pogląd prawny zaprezentowany

w skardze kasacyjnej oraz w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 2010 r., II

PK 234/09 , aprobując ten wyrok w całości, a nie tylko w pewnym zakresie, jak to

uczynił Sąd Apelacyjny. Trafnie Sąd Apelacyjny stwierdzi, iż wyrok Sądu

Najwyższego II PK 234/09 umożliwia nałożenie sankcji tylko za naruszenie ustawy

tu powoływanej, ale jednocześnie wbrew twierdzeniu Sądu Apelacyjnego wyrok II

PK 234/09 nie pozwala na wykładnię rozszerzającą i twierdzenie, iż naruszenie

4

regulaminu jest tożsame z obrazą ustawy. Regulamin stanowi bowiem swoiste

źródło prawa pracy, a jego nierespektowanie obraża obowiązki współdziałania ze

związkami zawodowymi zawarte w ustawie z dnia 23 maja 1991 r. o związkach

zawodowych (jednolity tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz.854 ze zm. - zwana

ustawą o związkach zawodowych). W myśl art. 27 ustawy o związkach

zawodowych zasady wykorzystania zakładowego funduszu świadczeń socjalnych,

w tym podział środków z tego funduszu na poszczególne cele i rodzaje działalności,

ustala pracodawca w regulaminie uzgodnionym z zakładową organizacją

związkową. Także przyznawanie pracownikom świadczeń z funduszu dokonywane

jest w uzgodnieniu z zakładową organizacją związkową.

W rozpoznawanej sprawie – powtórzmy to raz jeszcze – znaczenie

zasadnicze ma więc zarzut naruszenia art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu

świadczeń socjalnych. Zgodnie z nim, związkom zawodowym przysługuje prawo

wystąpienia do sądu pracy z roszczeniem o zwrot funduszowi środków

wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy lub o przekazanie należnych

środków na Fundusz.

Roszczenie przewidziane w art. 8 ust. 3 ustawy dotyczy środków już

przekazanych przez pracodawcę funduszowi i następnie wydatkowanych. Prawo

żądania, aby pracodawca zwrócił je, czyli jeszcze raz wpłacił na konto funduszu,

ma charakter szczególny, zawierający swoiste zobowiązanie pracodawcy. Zgodnie

z powoływanym wyrokiem Sądu Najwyższego w sprawie II PK 234/09 roszczenie

przewidziane w art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych

ma charakter szczególny i przepis będący jego podstawą musi być ściśle

interpretowany. Przede wszystkim oznacza to, że sankcjonowane w ten sposób

mogą być tylko przypadki wydatkowania środków niezgodnie z przepisami ustawy,

przez co należy rozumieć ustawę o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych. W

powołanym orzeczeniu Sąd Najwyższy wskazuje na szczególny charakter

roszczenia z art. 8 ust. 3 tej ustawy, jednak charakteru tego nie określając. Analiza

bowiem charakteru sankcji z art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu

świadczeń socjalnych nie jest łatwa i doktrynalnie rozstrzygnięta. Raczej przeważa

w piśmiennictwie pogląd o niestosowaniu Kodeksu cywilnego w tych przypadkach -

z uwagi na fakt, iż zobowiązania do tworzenia funduszu nie mają charakteru

5

cywilnoprawnego; stanowi od strony finansowej jedynie przesunięcie środków z

jednego do drugiego funduszu pracodawcy (zob. np. A. Sobczyk, Nowelizacja

ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych- wybrane problemy, PiZS

1996, nr 8-9, s. 86). Trzeba jednak zauważyć, że zapewniona droga postępowania

cywilnego dla dochodzenia dodatkowej wpłaty na zakładowy fundusz świadczeń

socjalnych i cywilna egzekucja ewentualnego prawomocnego orzeczenia

nakazującego dokonania wpłaty dodatkowej powoduje, że obowiązek dokonania tej

wpłaty powinien być oceniany jako rodzaj odpowiedzialności quasi cywilnoprawnej,

zobowiązaniowej. Można przy tym twierdzić, iż jest to sankcja za wadliwe

wykonanie szczególnego zobowiązania wobec załogi, jako podmiotu prawa pracy

(w tym duchu J. Skoczyński, Komentarz do ustawy o zakładowym funduszu

świadczeń socjalnych, Prawo Pracy – wydawnictwo wymiennokartkowe WP

LexisNexis tom II D.168, Warszawa 2005), lub rodzaj odpowiedzialności wobec

związku zawodowego, co mniej przekonuje. Wobec niejasności materii prawnej

równie uprawniona może być ocena, iż mamy tu do czynienia raczej z sankcją

pieniężną, podobną do kar pieniężnych typu administracyjnego. Dla rozstrzygnięcia

niniejszej sprawy charakter prawny tej odpowiedzialności nie jest jednak

rozstrzygający. Wystarczy bowiem konstatacja, iż mamy tu do czynienia z rodzajem

odpowiedzialności za naruszenie obowiązku i to odpowiedzialności finansowo-

prawnej za niepożądane działanie wbrew ustawie. Odpowiedzialność ta stanowi

ujemną konsekwencję negatywnej oceny normatywnej stanu faktycznego, w którym

naruszono przepisy ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych i jej cele.

Innymi słowy omawiany tu art. 8 ust. 3 zawiera sankcję finansową, a taka

kwalifikacja wymaga ścisłej interpretacji prawa.

Owa ścisła wykładnia prowadzi do przekonania, że kwalifikowane w ten

sposób i sankcjonowane mogą być tylko przypadki wydatkowania środków

niezgodnie z przepisami ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, a

nie z postanowieniami powstałego na jej podstawie regulaminu. Nie można zatem

oceniać, że przyznawanie pracownikom świadczeń z zakładowego funduszu

świadczeń socjalnych poza regulaminem i jednocześnie nie dokonanie oceny co do

zgodności takiego działania z ustawą o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych daje podstawę do zasądzenia równowartości raz już wpłaconych na

6

fundusz kwot. Byłoby to de iure sankcjonowanie braku wcześniejszego uzgodnienia

ze związkami zawodowymi takiego rozdysponowania, czyli sankcjonowanie

naruszenia ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, a ściślej art.

27 tego aktu prawnego. Uściślając stan faktyczny sprawy wypada wskazać, iż

pracodawca powiadamiał istniejące zakładowe organizacje związkowe o podjętych

decyzjach, a środki przeznaczone na rekreacje były zabezpieczone w preliminarzu

wydatków z funduszu socjalnego. Powstaje tylko zagadnienie, czy

rozdysponowanie, do którego doszło, pozostawało w zgodzie z ustawą o

zakładowym funduszu świadczeń socjalnych i jej zasadami.

Przyjęta wykładnia art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych preferuje interpretację ścisłą i ograniczoną do wykładni językowej, co

jest konieczne przy normach sankcjonujących. Przy dysponowaniu środkami

funduszu socjalnego bardziej chodzi bowiem o respektowanie kryteriów na

podstawie których może dochodzić do przyznawania środków funduszu na

określone cele niż o formalne kwestie uzyskania konkretnych zgód. Jak trafnie

wskazuje Sąd Najwyższy w wyroku II PK 234/09 najistotniejsze jest bowiem

przeznaczanie w drodze tych decyzji środków na przewidziane ustawą cele, których

naruszenie może być „karane” przez związki zawodowe instrumentem zawartym w

art. 8 ust. 3 ustawy, co dostatecznie chroni interes pracowników i innych

beneficjentów funduszu. Rozpoznając ponownie sprawę Sąd Apelacyjny powinien

zatem poddać analizie zgodność wydatkowanych środków z ustawą o zakładowym

funduszu świadczeń socjalnych.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.