I UK 398/11

Sygn. akt I UK 398/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (uzasadnienie)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania Stanisława O.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej J. Spółki z o.o.

o odsetki,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 26 maja 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 26

maja 2010 r. uchylił – przekazując sprawę do ponownego rozpoznania z udziałem

2

zainteresowanej „J.” spółki z o.o. – wyrok Sądu Rejonowego z dnia 15 grudnia

2009 r., w którym częściowo uwzględniono odwołanie Stanisława O. od decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 8 czerwca 2009 r., zawierające wniosek

o przyznanie odsetek od świadczenia rehabilitacyjnego wypłaconego za okres od

dnia 22 grudnia 1997 r. do dnia 19 czerwca 1998 r. Po ponownym rozpoznaniu

sprawy Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 20

grudnia 2010 r. oddalił odwołanie, a apelację ubezpieczonego od tego wyroku

oddalił Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 26 maja 2010 r. Sąd drugiej instancji

podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu Rejonowego, wskazując, że

Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie był zobowiązany do wypłaty świadczenia

rehabilitacyjnego. Wypłaty świadczenia rehabilitacyjnego powinien był dokonać

pracodawca ubezpieczonego – spółka „J.” – a w związku z tym także ta spółka

zobowiązana jest zapłacić odsetki za opóźnienie w wykonaniu świadczenia. Nie

zostało podważone ustalenie, że ubezpieczony w dniu 27 marca 1998 r. złożył

wniosek o przyznanie świadczenia rehabilitacyjnego po wykorzystaniu zasiłku

chorobowego z tytułu niezdolności do pracy powstałej w okresie zatrudnienia w

spółkach „E." i „J". Decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 kwietnia

1998 r. w przedmiocie odmowy prawa do tego świadczenia została zmieniona

prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 14 grudnia 1999 r.,

przyznającym świadczenie na okres sześciu miesięcy.

Po oddaleniu wyrokiem z dnia 5 czerwca 2008 r. skargi Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych o wznowienie postępowania, organ ten przy decyzji z

dnia 29 sierpnia 2008 r. wypłacił ubezpieczonemu świadczenie rehabilitacyjne za

okres od dnia 22 września 1997 r. do dnia 19 czerwca 1998 r. z ustawowymi

odsetkami z tytułu zatrudnienia w firmie „E.", a pismem z dnia 18 sierpnia 2008 r.

zobowiązał ubezpieczonego do złożenia zaświadczenia płatnika składek spółki ''J.”

na druku ZUS Z-3 oraz oświadczenia o stanie zatrudnienia. Dokumenty te wpłynęły

w dniu 20 listopada 2008 r. i w dniu 11 grudnia 2008 r. i na ich podstawie Zakład

Ubezpieczeń Społecznych dokonał w dniu 24 grudnia 2008 r. wypłaty świadczenia

rehabilitacyjnego za okres od dnia 22 grudnia 1997 r. do dnia 19 czerwca 1998 r.

Skarga kasacyjna ubezpieczonego, obejmująca wyrok Sądu drugiej instancji

w części oddalającej apelację oraz zwrotu kosztów zastępstwa procesowego,

3

została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną

wykładnię art. 49 § 1 w związku z art. 56 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 roku o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (Dz.U. Nr 47, poz. 280), polegającą na przyjęciu, że po uzyskaniu

prawomocnego wyroku przyznającego mu prawo do świadczenia rehabilitacyjnego

skarżący powinien wystąpić do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przejęcie

wypłaty tego świadczenia, oraz art. 38 § 1 ustawy z dnia 25 listopada 1986 roku o

organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity: Dz.U. 1989 r.

Nr 25, poz. 137) w związku z art. 85 § 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 205, poz. 1585) przez przyjęcie, że

Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie ponosi odpowiedzialności za opóźnienie w

wypłacie świadczenia.

W uzasadnieniu skargi zaprezentowano pogląd o obowiązku wykonania

przez organ rentowy prawomocnego wyroku przyznającego świadczenie

rehabilitacyjne „bez względu na to, czy jest (był) on podmiotem zobowiązanym do

zapłaty”. Za nietrafne uznano stanowisko, że o wypłatę świadczenia

rehabilitacyjnego ubezpieczony powinien wystąpić do swego pracodawcy, a

dopiero odmowa dokonania wypłaty przez pracodawcę kreowała uprawnienia do

postąpienia zgodnie z art. 49 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, wskazując, że ten

przepis nie uprawnia do wystąpienia z wnioskiem o przejęcie wypłaty świadczenia

nierealizowanego przez płatnika, a jedynie o wystąpienie z wnioskiem o „ustalenie

prawa do zasiłku" (z mocy art. 56 ustawy, przepis ten stosuje się odpowiednio do

świadczenia rehabilitacyjnego). Podjęcie takiego działania skarżący uznał zresztą

za bezprzedmiotowe, gdyż jego prawo do świadczenia zostało już ustalone

prawomocnym wyrokiem. Podniósł także, że odpowiedzialności za opóźnienie nie

można ograniczać jedynie do podmiotu pierwotnie legitymowanego do wypłaty

świadczenia, gdyż także działania „podmiotu, następczo właściwego do wypłaty”,

zmierzające do pozbawienia uprawnionego świadczenia przyznanego mu

prawomocnym wyrokiem, powinny decydować o jego odpowiedzialności. Zakład

Ubezpieczeń Społecznych, będąc w ocenie skarżącego następczo odpowiedzialny,

pomimo prawomocnych rozstrzygnięć sądu uporczywie odmawiał zastosowania się

4

do nich i podejmował wiele działań (zainicjował postępowanie karne oraz

postępowanie o wznowienie postępowania) skutkujących tym, że świadczenie

zostało ubezpieczonemu wypłacone po blisko 10 latach od dnia złożenia wniosku.

Wyłączną przyczyną opóźnienia w wypłacie świadczenia były zawinione działania

organu rentowego, który nie zrealizował prawomocnego orzeczenia z dnia 19

grudnia 1999 r. Zgodnie zatem z art. 38 § 1 ustawy o organizacji i finansowaniu

ubezpieczeń społecznych, którego „kontynuacją" po wejściu w życie ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych jest jej art. 85 § 1, Zakład zobowiązany był do

wypłaty odsetek od tego świadczenia w wysokości odsetek ustawowych

określonych przepisami prawa cywilnego. Skarżący przyznał, że to spółka „Jaga"

powinna była wypłacić świadczenie rehabilitacyjne, do którego prawo zostało

ustalone, niemniej Zakład Ubezpieczeń Społecznych, wydając w dniu 20 kwietnia

1998 r. decyzję odmawiającą prawa do świadczenia, nie wskazał, że nie jest

podmiotem zobowiązanym do wypłaty.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji w zaskarżonej

części i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku oraz wyroku Sądu Rejonowego z dnia 20 grudnia 2010 r., zniesienie

postępowania w obu instancjach i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Rejonowemu, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania wywołanego skargą kasacyjną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W stosunkach opartych na prawie ubezpieczeń społecznych, w których

należy poszukiwać podstawy roszczeń ubezpieczonego, odsetki od opóźnionego

świadczenia uregulowane są wyczerpująco, bez możliwości odwoływania się do

przepisów prawa cywilnego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 11 września

1991 r., II UZP 11/91, OSP 1992 nr 7-8, poz. 147; wyrok Sądu Najwyższego z dnia

29 października 1997 r., II UKN 208/97, OSNAPiUS 1998 nr 15, poz. 461).

Świadczenia należne w tym systemie nie mają charakteru obligacyjnego, więc

obowiązek zapłaty odsetek może wynikać wyłącznie z ustawy. Ustawa w jednym

tylko wypadku nakłada na Zakład Ubezpieczeń Społecznych obowiązek wypłaty

5

odsetek w wysokości określonej przepisami prawa cywilnego, tj. wówczas, gdy

Zakład – w następstwie okoliczności, za które ponosi odpowiedzialność – nie

dokona wypłaty świadczeń w terminach przewidzianych w przepisach dotyczących

ich przyznawania i wypłacania (art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz.

1585 ze zm.). Przepis ten stanowi regulację szczególną względem przepisów

kodeksu cywilnego, a jej odrębność polega przede wszystkim na ustaleniu

obowiązku zapłaty odsetek tylko w wypadku zwłoki. Zwłoka w spełnieniu

świadczenia, zwana także opóźnieniem kwalifikowanym, ma miejsce, gdy

zobowiązany, pomimo istniejącego obowiązku, nie spełnia świadczenia w terminie,

przy czym niedotrzymanie terminu jest następstwem okoliczności, za które ponosi

odpowiedzialność.

W zwłoce może pozostawać wyłącznie zobowiązany do świadczenia i tylko

od niego można żądać odsetek. Organ ubezpieczeń społecznych nie był

zobowiązany do wypłaty świadczenia rehabilitacyjnego. Zgodnie z art. 193 ust. 1 i 2

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227 ze zm.),

świadczenie rehabilitacyjne, do którego prawo powstało przed dniem wejścia w

życie ustawy, wypłacane było – za cały okres nieprzerwanej niezdolności do pracy

z powodu choroby – w wysokości i na zasadach określonych w przepisach

dotychczasowych. Zasady dotyczące wypłaty świadczenia rehabilitacyjnego za

okres od dnia 22 grudnia 1997 r. do dnia 19 czerwca 1998 r. określał art. 48 ustawy

o świadczeniach z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa w

wersji nadanej ustawą z dnia 16 października 1991 r. o zmianie niektórych

przepisów o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 110, poz. 474), który stanowił o

obowiązku wypłaty tych świadczeń swoim pracownikom w czasie trwania ich

zatrudnienia, a także po ustaniu zatrudnienia, jeżeli niezdolność do pracy powstała

przed ustaniem zatrudnienia, przez zakłady pracy, które nie zgłaszały imiennie

pracowników do ubezpieczenia społecznego w oddziale Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych. Prawomocny wyrok Sądu Okręgowego z dnia 14 grudnia 1999 r.

wykonywany był więc przez pracodawcę ubezpieczonego spółkę „J.”, co zresztą

przyznano w skardze kasacyjnej przez stwierdzenie, że ta spółka powinna była

6

wypłacić przedmiotowe świadczenie. Na rozstrzygnięcie nie miała wpływu zmiana

stanu prawnego od dnia 1 stycznia 1999 r., w związku z art. 147 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 1998 r. nr

162, poz. 1118), według którego, stosownie do 48 ustawy o świadczeniach

pieniężnych, zasiłki wypłacają płatnicy składek, którzy zgłaszają do ubezpieczenia

chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych, a Zakład Ubezpieczeń Społecznych

ubezpieczonym, których płatnicy składek zgłaszają do ubezpieczenia chorobowego

nie więcej niż 20 ubezpieczonych oraz osobom uprawnionym do świadczeń za

okres po ustaniu ubezpieczenia chorobowego.

Należy przyjąć, że stwierdzenie w skardze kasacyjnej, iż Zakład

Ubezpieczeń Społecznych obowiązany jest do świadczenia odsetek jako

„następczo właściwy do wypłaty, bez względu na to, czy jest on podmiotem

zobowiązanym do jego wypłaty”, oraz że nie zrealizował nałożonego na niego

obowiązku wykonania prawomocnego orzeczenia, może stanowić odwołanie się do

praktyki stosowanej przez Zakład przy wypłacie świadczeń obciążających zakłady

pracy. Konieczne jest zatem zbadanie, czy w stanie prawnym dotyczącym

rozpoznawanej skargi Zakład Ubezpieczeń Społecznych przejmował zaniechany

przez pracodawcę obowiązek wypłaty świadczenia, w jakich okolicznościach i jakie

było tego uzasadnienie. Przykładem mogą być okoliczności wskazane przez Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 26 sierpnia 1993 r. (II UZP 20/93, OSNCP 1994 nr 3,

poz. 61 z glosą J. Jończyka, OSP 1994 nr 9, poz. 158) przyjmującej – w nawiązaniu

do teorii stosunku między uprawnionym z ubezpieczenia społecznego a Państwem

gwarantującym wypłatę świadczeń z ubezpieczenia społecznego – zobowiązanie

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do wypłaty zasiłku chorobowego pracownikowi

zakładu pracy, który zgłaszał imiennie pracowników do ubezpieczenia społecznego,

jeżeli ze względu na brak środków płatniczych nie zrealizował swych powinności i

uległ likwidacji. Konstrukcja przejęcia zobowiązania zakładu pracy przez organ

ubezpieczeń społecznych została poddana krytyce. Wskazano trafnie, że o tym, kto

ma płacić zasiłek nie może decydować obawa utraty przez pracownika nabytego

prawa do zasiłku, nawet więc niemożność wykonania obowiązku przez zakład

pracy nie angażuje państwa jako gwaranta świadczeń z ubezpieczenia

społecznego; państwo nie przejmuje obowiązków wykonawców ubezpieczenia

7

społecznego (jedynie gwarantuje - w określonym w ustawie znaczeniu - wypłatę

świadczeń), a ubezpieczeniowy charakter zasiłku chorobowego nie uzasadnia

przejęcia przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych obowiązku wypłaty zasiłku.

Pogląd prawny wyrażony w uchwale nie został także podtrzymany w orzecznictwie,

gdyż przyjmowano, że uchylanie się przez pracodawcę od wypłaty byłemu

pracownikowi zasiłku chorobowego nie jest wystarczającym powodem do przejęcia

zobowiązań byłego pracodawcy przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (wyrok

Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 19 marca 2003 r., I AUa 538/02, OSA w

Katowicach 2003 nr 4, poz. 1) oraz że obowiązek wypłaty świadczenia za

niewypłacalnego płatnika składek może spocząć na organie rentowym dopiero po

przejęciu przez niego wypłaty zasiłku i jedynie za okres po przejęciu wypłaty (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2008 r., I UK 89/08, niepublikowany).

Należy zauważyć, że nawet wówczas, gdy Zakład Ubezpieczeń Społecznych

dokonywał wypłaty świadczeń z ubezpieczenia społecznego jako centralny organ

administracji państwowej, według art. 7 ustawy o organizacji i finansowaniu

ubezpieczeń społecznych, świadczenia przysługiwały „z ubezpieczenia

społecznego”, którego był wykonawcą, tak samo jak w określonym ustawowo

zakresie zakłady pracy i inne podmioty. Zadania z zakresu ubezpieczenia

wykonywały te podmioty równolegle i nie były one zobowiązane do wzajemnego

pokrywania długów.

Jeżeli jednak – jak w niniejszej sprawie – organ rentowy uznał się za

właściwy do wypłaty świadczenia, to nie mogło to spowodować powstania po jego

stronie zobowiązania do zapłaty odsetek; opóźnienie w wypłacie świadczenia

rehabilitacyjnego obciążało pracodawcę. Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie

pozostawał w zwłoce także dlatego, że świadczenie rehabilitacyjne wypłacił przed

upływem 30 dni od wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania

decyzji. Należy zwrócić uwagę, że według stanu rzeczy na dzień zamknięcia

rozprawy (art. 316 k.p.c.) okoliczności te oceniane były na podstawie art. 85 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych, a nie wskazanego w ramach podstaw

kasacyjnych art. 38 § 1 ustawy z dnia 25 listopada 1986 roku o organizacji i

finansowaniu ubezpieczeń społecznych.

8

Nie można podzielić poglądu skarżącego co do zbędności zwracania się do

organu rentowego po uzyskaniu prawomocnego wyroku ustalającego prawo do

zasiłku chorobowego w trybie art. 49 ustawy o świadczeniach pieniężnych (art. 63

w brzmieniu tekstu jednolitego: Dz.U. z 2010 r. Nr 77, poz. 512 – art. 63), gdyż był

to (i jest) tryb przysługujący pracownikowi pobierającemu zasiłki z zakładu pracy,

który w drodze wniosku do oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może

żądać ustalenia uprawnień do zasiłku. Interes w zwróceniu się do Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych nie jest ograniczony tylko do ustalenia prawa do

świadczeń, lecz obejmuje także zasady wypłaty. Wskazuje na to posłużenie się

przez ustawodawcę sformułowaniem o „ustaleniu uprawnień”, którego nie można

utożsamiać z „ustaleniem prawa”. W ramach uprawnień mieści się domaganie

wypłaty przyznanego świadczenia od konkretnego podmiotu, a także ustalenie

uprawnienia do odsetek od nieterminowo wypłaconego świadczenia.

Sąd Najwyższy przyjmuje, że bez względu na przyczynę niewypłacenia

przez zakład pracy należnego pracownikowi zasiłku chorobowego właściwy do

rozpoznania roszczeń pracownika o ten zasiłek jest Zakład Ubezpieczeń

Społecznych (postanowienie z dnia 21 marca 1996 r., III PO 1/96, OSNAPUS 1996

nr 22, poz. 346) oraz że organ rentowy powinien wydać decyzję nie tylko co do

samego obowiązku zapłaty świadczenia ubezpieczeniowego, ale także

rozstrzygnąć o odsetkach (por. postanowienie Kolegium Kompetencyjnego przy

Sądzie Najwyższym z dnia 10 lipca 2002 r., III KKO 6/02, OSNP 2003, Nr 21, poz.

528).

Z tych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę, jak w sentencji

(art. 39814

k.p.c.).