II CNP 65/11

Sygn. akt II CNP 65/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 11 maja 2012 r.,

skargi J. A.

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego z dnia 1 kwietnia 2011 r.,

wydanego w sprawie z powództwa J. A.

przeciwko Miastu Ł.

o zapłatę,

1) stwierdza niezgodność z prawem prawomocnego

wyroku Sądu Okręgowego z dnia 1 kwietnia 2011 r.,

2) zasądza od Miasta Ł. na rzecz J. A. kwotę 167 (sto

sześćdziesiąt siedem) zł tytułem kosztów postępowania

wywołanego wniesieniem skargi.

2

Uzasadnienie

Powód J. A. wniósł skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego z dnia 1 kwietnia 2011 r., którym Sąd

oddalił jego apelację od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 30 listopada 2010 r.,

oddalającego powództwo przeciwko Miastu Ł. o zapłatę kwoty 425 złotych z tytułu

zwrotu nienależnie pobranej opłaty za wydanie karty pojazdu.

Skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 90 akapit 1

Traktatu Wspólnot Europejskich w związku z art. 91 ust. 1 i ust. 3 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej, polegające na nieuwzględnieniu zasady pierwszeństwa

stosowania prawa Wspólnot Europejskich w przypadku kolizji z ustawami oraz

naruszenie art. 190 ust. 3 w zw. z art. 178 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej, polegające na błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu przez

przyjęcie, że przepis § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia

28 lipca 2003 r. w sprawie opłat za kartę pojazdu (Dz. U. Nr 137 poz. 1310 ze

zm.), mimo niezgodności z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej, może być

źródłem praw i obowiązków.

Sąd Okręgowy w kwestionowanym orzeczeniu podzielił, bezsporną między

stronami, podstawę faktyczną rozstrzygnięcia dotyczącą uiszczenia przez powoda

w dniu 6 lipca 2004 roku opłaty w kwocie 500 złotych w związku

z zarejestrowaniem w Polsce samochodu kupionego za granicą. Podstawą

pobrania tej opłaty był § 1 ust. 1 cyt. Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia

28 lipca 2003 roku, który następnie wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia

17 stycznia 2006 roku (sygn. akt U 6/04, OTK-A 2006/1/3) został uznany za

niezgodny z Konstytucją, przy odroczeniu terminu utraty mocy obowiązującej

przepisu do dnia 1 maja 2006 roku. Odmiennie oceniając podstawę prawną

rozstrzygnięcia wskazał na dominujące w orzecznictwie stanowisko Sądu

Najwyższego, wyrażone w wyroku z dnia 20 kwietnia 2006 r. sygn. akt IV CSK

28/06 (OSNC 2007, nr 2, poz. 31), w myśl którego sąd, w razie odroczenia przez

Trybunał Konstytucyjny mocy obowiązującej przepisu uznanego za niezgodny

z Konstytucją, powinien nadal przy podejmowaniu rozstrzygnięć stosować wadliwą

normę prawną aż do chwili jej usunięcia z porządku prawnego, gdyż skutki takiego

3

wyroku Trybunału mają charakter prospektywny. Odroczenie utraty mocy

obowiązującej § 1 ust. 1 cyt. Rozporządzenia Ministra Infrastruktury konsekwentnie

powoduje, że Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną

przez stosowanie niekonstytucyjnego przepisu. Zdaniem Sądu powodowi nie

przysługuje również roszczenie z bezpodstawnego wzbogacenia w formie żądania

zwrotu nienależnego świadczenia - skoro w dacie jej uiszczenia istniała podstawa

prawna dla ściągania opłaty.

Odnosząc się do kwestii zgodności pobrania opłaty z prawem unijnym, Sąd

podkreślił, że zasada pierwszeństwa prawa wspólnotowego zobowiązuje do jego

zastosowania w miejsce sprzecznych z nim przepisów prawa krajowego,

niezależnie od wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Stwierdził, że postanowienie

Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 10 grudnia 2007 roku, wydane

w sprawie C - 134/07, wywołuje odmienne skutki niż wskazany wyrok. O ile TK

wyraźnie zaznaczył moment utraty mocy przepisu, o tyle orzeczenie ETS powoduje

utratę mocy zakwestionowanego przepisu ex tunc. Zdaniem Sądu oznacza to że,

skoro opłata miała charakter publicznoprawny, jej pobranie jako niezgodne

z prawem wspólnotowym mogło rodzić odpowiedzialność odszkodowawczą na

dwóch konkurencyjnych podstawach prawnych, tj. art. 417 k.c. skoro pobieranie

opłat za kartę pojazdu oddano do wyłącznej kompetencji powiatów, aby zapewnić

jednostkom samorządu terytorialnego możliwość finansowania albo art. 4171

k.c.,

gdyż w wyniku wydania rozporządzenia powstała szkoda w majątku powoda.

Sądy rozpoznały powództwo na podstawie przepisów „o bezpodstawnym

wzbogaceniu w postaci nienależnego świadczenia”. Sąd drugiej instancji stwierdził,

że sądy były związane tak sprecyzowaną podstawą faktyczną i prawną powództwa,

a powód świadomie zrezygnował z innych roszczeń. Ocenił że (1) przesłanki tego

roszczenia nie zostały wykazane, gdyż podstawa prawna świadczenia formalnie

istniała, (2) gdyby przyjąć że podstawa odpadła w następstwie orzeczenia ETS,

to skoro świadczenie z tytułu tej opłaty miało charakter publiczno-prawny, a nie

cywilno-prawny, to nie powstało roszczenie z bezpodstawnego wzbogacenia, (3)

takie roszczenie ma charakter subsydiarny i dopuszczalne byłoby dopiero

wówczas, gdyby powód nie uzyskał zaspokojenia na podstawie przepisów

4

o odpowiedzialności deliktowej, „jako wyraźnie przewidzianej prawem drodze

dochodzenia roszczenia”.

Sąd Najwyższy zważył:

Zgodnie z art. 4241

§ 1 k.p.c. można żądać stwierdzenia niezgodności

z prawem prawomocnego wyroku sądu II instancji kończącego postępowanie

w sprawie, jeżeli przez jego wydanie została wyrządzona szkoda, a zmiana lub

uchylenie tego wyroku w drodze przysługujących stronie środków prawnych nie

było i nie jest możliwe. Skarga może być oparta na podstawie naruszeń prawa

materialnego lub naruszeń przepisów postępowania, które spowodowały

niezgodność wyroku z prawem.

Przesłanki powyższe zostały spełnione gdyż, z uwagi na wartość przedmiotu

zaskarżenia, skarga kasacyjna była niedopuszczalna (art. 3982

§ 1 k.p.c.),

a powództwo zostało prawomocnie oddalone, uniemożliwiając powodowi

zaspokojenie roszczenia. Sporna była przy tym zasada a nie wysokość żądania.

Niezgodne z prawem jest orzeczenie krzywdzące stronę, jeżeli do jego

wydania doszło w następstwie rażących błędów sądu, spowodowanych błędną

wykładnią lub zastosowaniem prawa, które mają charakter oczywisty (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 31 marca 2006 r., IV CNP 25/06, OSNC 2007, nr 1 poz. 17,

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia 2007 r., V CNP 132/06, Biuletyn SN

2007 nr 4).

Przytoczone w skardze zarzuty naruszenia prawa materialnego uzasadniają

powyższą ocenę z następujących względów:

- po pierwsze art. 414 k.c. stwierdzający, że przepisy o bezpodstawnym

wzbogaceniu (nienależnym świadczeniu) nie uchybiają przepisom o obowiązku

naprawienia szkody, statuuje zbieg roszczeń zarówno wobec różnych podmiotów

(gdy oparte są na innych podstawach) jak i, w niektórych wypadkach, wobec

jednego podmiotu. Sens tego przepisu polega m.in. na tym, że odpowiedzialność

wynikająca z takich zdarzeń prawnych jak delikt i bezpodstawne wzbogacenie nie

wyklucza się, a jedynie różni przez odwołanie do samodzielnych reżimów

prawnych. Konsekwentnie - w wypadku odpowiedzialności różnych podmiotów przy

konkurencyjnym zbiegu roszczenia z tytułu czynu niedozwolonego z roszczeniem

z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia - uprawnionemu służy wybór roszczenia

5

odszkodowawczego przeciwko sprawcy czynu wyrządzającego szkodę (art. 415

i nast. k.c. w zw. z art. 361 - 363 k.c.) albo roszczenia przeciwko wzbogaconemu

o wydanie korzyści majątkowej uzyskanej bez podstawy prawnej kosztem jego

majątku (art. 405 - 406 k.c.), a gdy korzyść była następstwem świadczenia

nienależnego jego zwrotu (art. 410 k.c.). Zaspokojenie jednego z tych roszczeń

zwalnia drugiego dłużnika od obowiązku świadczenia na rzecz wierzyciela

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 1983 r., IV CR 450/83, OSP

1984, z. 12, poz. 250). Zapłata odszkodowania skutkowałaby przyjęciem braku

wzbogacenia i jego iunctim zubożenia, a zwrot świadczenia – oznaczałby

nieistnienie szkody. W odniesieniu do zwrotu świadczenia nienależnego istotna jest

funkcja restytucyjna (kompensacja i ochrona zubożonego), a odszkodowania

deliktowego funkcja reparacyjna. Przyjmuje się, że art. 414 k.c. stanowi wyjątek od

zasady, że przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu należy stosować tylko

wówczas, gdy brak innego środka prawnego, umożliwiającego przywrócenie

równowagi majątkowej naruszonej bez prawnego uzasadnienia (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 14 stycznia 2004 r., I CK 42/03) oraz że nie dotyczy on

roszczeń z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2009 r., IV CSK 523/08, Mon. Pr.

2010 nr 20). Wierzyciel może według własnego uznania wybrać od którego ze

zobowiązanych i w oparciu o jaki reżim prawny będzie dochodził roszczeń.

W przedmiotowej sprawie Sąd bezpodstawnie pominął kwestie legitymacji

materialno-prawnej oraz przypisał priorytetowe znaczenie odpowiedzialności

Skarbu Państwa z tytułu bezprawia legislacyjnego, nie wskazując zresztą wprost

tego podmiotu nie występującego w sporze i nie różnicując czy wynikać ona

miałaby z wydania aktu normatywnego sprzecznego z ustawą z dnia 20 czerwca

1997r. Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2005 r., Nr 108, poz. 98 z późn. zm.)

oraz z Konstytucją RP, czy utrzymaniu go w porządku prawnym jako źródła

wadliwych czynności, po przystąpieniu do Unii Europejskiej z dniem 1 maja 2004 r.

mimo niezgodności z prawem wspólnotowym (art. 90 akapit 1 TWE).

Takie samo uprawnienie wyboru roszczenia przysługuje gdy jednemu

zobowiązanemu można przypisać odpowiedzialność z różnych tytułów, tj. czynu

6

niedozwolonego (tu: za wadliwe działania funkcjonariusza jednostki samorządu

terytorialnego) lub bezpodstawnego wzbogacenia.

Konkludując, błędne było odwołanie do subsydiarności roszczenia o zwrot

nienależnego świadczenia przeciwko pozwanemu względem roszczenia

odszkodowawczego z tytułu bezprawia legislacyjnego osoby trzeciej.

Po drugie ani żądanie pozwu ani jego podstawa faktyczna nie dawały

w osądzonej sprawie uzasadnienia dla przyjęcia przez sąd odwoławczy tak

jednoznacznego związania i oceny, że uwzględnienie powództwa w oparciu o inną

podstawę prawną naruszałoby zakaz z art. 321 § 1 k.p.c. Za stosowaniem

konstrukcji zwrotu nienależnego świadczenia w odniesieniu do opłaty za wydanie

karty pojazdu pobranej przez organ samorządu terytorialnego na podstawie § 1 ust.

1 cyt. Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 28 lipca 2003 roku opowiedział

się Sąd Najwyższy bezpośrednio w uchwale z dnia 16 maja 2007 r., III CZP 35/07,

OSNC 2008, nr 12, poz. 138, a pośrednio w uzasadnieniach uchwał z dnia

2 czerwca 2010 r., III CZP 37/10, OSNC 2011 nr 1 poz. 2, z dnia 25 listopada

2011 r., III CZP 67/11.

Po trzecie Sąd Okręgowy pominął, że istnieje samodzielna kompetencja

sądu do ustalenia niezgodności wskazanego rozporządzenia Ministra Infrastruktury,

jako aktu prawnego niższego rzędu z ustawą (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP, wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 2011 r. II CNP 11/11) i prawem

wspólnotowym (art. 9 w zw. z art. 91 i art. 178 ust. 1 Konstytucji RP). Niezależnie

zatem od tego, czy istniałyby i od kiedy wiązałyby orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego lub Trybunału Sprawiedliwości Wspólnoty Europejskiej

warunkujące odpowiedzialność na podstawie art. 4171

§ 1 k.c. (przesąd), sądy

powinny same ustalić wskazaną niezgodność zarówno jako przesłankę

odpowiedzialności deliktowej jak i jako podstawę nienależności świadczenia

i odnieść ją do daty uiszczenia opłaty przez powoda.

Przytoczone w podstawach skargi zarzuty naruszenia przepisów prawa

materialnego uzasadniają wniosek o stwierdzenie niezgodności z prawem

zaskarżonego wyroku oddalającego apelację powoda jako wydanego w rezultacie

ich rażąco błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania.

7

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 42411

§ 2 k.p.c.,

a w zakresie kosztów postępowania art. 98 § 1 w zw. z art. 391 § 1, art. 39821

i art.

42412

orzekł jak w sentencji.