II CSK 471/11

Sygn. akt II CSK 471/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości „C.”

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w upadłości w K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych w W. Oddziałowi

w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 11 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 28 kwietnia 2011 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od strony pozwanej na rzecz strony powodowej

kwotę 1.800 (tysiąc osiemset) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód – Syndyk masy upadłości C. sp. z o.o. w upadłości w K. wniósł o

zasądzenie kwoty 52.187,47 zł z ustawowymi odsetkami od 6 lutego 2010 r. od

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w K., jako świadczenia nienależnie

pobranego z masy upadłości. Podał, że postanowieniem z 11 grudnia 2009 r. Sąd

Rejonowy ogłosił upadłość powoda obejmującą likwidację jego majątku. Bank

prowadzący rachunek powoda 15 grudnia 2009 r. zrealizował jednak jego

dyspozycje wydane przed ogłoszeniem upadłości i przelał na konto pozwanego

kwotę 52.187,47 zł tytułem składek na ubezpieczenie społeczne. Syndyk nie

zgodził się na zaspokojenie tej wierzytelności i dlatego podlega ona zwrotowi do

masy.

Pozwany – Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. wniósł

o odrzucenie pozwu, a ewentualnie o przekazanie sprawy sądowi ubezpieczeń

społecznych jako właściwemu do jej rozpoznania, przy przyjęciu, że pismo

nazwane pozwem stanowi odwołanie powoda od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z 23 lutego 2010 r. Na wypadek nieuwzględnienia tych wniosków

pozwany wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie na jego rzecz kosztów

postępowania. Wskazał, że zasady zwrotu nienależnie pobranych składek

na ubezpieczenie społeczne uregulowane są w art. 24 ust. 6b i 6c ustawy

z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz.U.

z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.; dalej – „u.s.u.s.”), a zgodnie z nimi płatnik

składek może wystąpić o zwrot nienależnie pobranych składek, przy czym na

podstawie art. 83 ust. 1 u.s.u.s. Zakład wydaje decyzje w indywidualnych sprawach

dotyczących w szczególności ustalania wymiaru składek i ich poboru.

Niedopuszczalne jest zatem dochodzenie zwrotu składek ściągniętych z rachunku

bankowego powoda na drodze postępowania przez sądem powszechnym. Skoro

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją odmówił zwrotu zapłaconych składek, to

złożony pozew należy uznać za odwołanie od tej decyzji, podlegające rozpoznaniu

przez sąd ubezpieczeń społecznych.

3

Na wypadek nieuwzględnienia tego wniosku, pozwany podał, że o uznaniu

ściągniętego z rachunku bankowego świadczenia za nienależne decyduje nie

art. 410 k.c., lecz postanowienia art. 24 u.s.u.s. Polecenie przelewu składek na

ubezpieczenie społeczne zostało złożone w banku przed ogłoszeniem upadłości

powoda. Po ogłoszeniu upadłości spółki doszło jedynie do technicznego wykonania

przez bank wydanej wcześniej dyspozycji przelania środków na konto pozwanego.

Taka sytuacja nie podlega ocenie na podstawie przepisów ustawy z 28 lutego

2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn.: Dz.U. z 2009 r. Nr 175,

poz. 1361 ze zm.; dalej – „p.u.n.”) w zakresie skutków ogłoszenia upadłości.

Wyrokiem z 26 stycznia 2011 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo i zasądził

od powoda na rzecz pozwanego kwotę 3.600 zł tytułem kosztów procesu.

Sąd Rejonowy ustalił, że ING Bank w K. prowadził rachunek powoda. 7

grudnia 2009 r. powód wydał bankowi polecenie gromadzenia środków pieniężnych

na oznaczonym rachunku bankowym, celem wypłacenia wynagrodzeń

pracowniczych (86.758,76 zł netto), odprowadzenia od nich zaliczek na podatek

dochodowy (12.601 zł) oraz składek na ubezpieczenie społeczne (52.187,47 zł).

Wynagrodzenia miały zostać wypłacone 10 grudnia 2009 r., składki na

ubezpieczenie społeczne – 15 grudnia 2009 r., a zaliczki na poczet podatku –

21 grudnia 2009 r. Dyspozycja ta została przyjęta do realizacji przez bank

8 grudnia 2009 r. Składki na ubezpieczenie społeczne zostały wykazane

w deklaracji.

Postanowieniem z 11 grudnia 2009 r. Sąd Rejonowy ogłosił upadłość

powoda obejmującą likwidację majątku. 15 grudnia 2009 r. bank zrealizował

dyspozycje wydane przez powoda co do przekazania na rachunek pozwanego

łącznej kwoty 52.187,47 zł. Syndyk masy upadłości powoda 3 lutego 2010 r.

wezwał pozwanego do zwrotu wypłaconej kwoty na podstawie art. 405 k.c. w zw. z

art. 61 p.u.n. Pozwany odmówił zwrotu decyzją, od której Syndyk nie wniósł

odwołania.

Sąd Rejonowy uznał, że droga sądowa w sprawie jest dopuszczalna,

a sprawa podlega rozpoznaniu w procesie cywilnym, nie zaś w postępowaniu

odrębnym w sprawach ubezpieczeń społecznych, gdyż powód nie kwestionuje

4

istnienia zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, jego wymiaru

ani sposobu obliczenia, a tego dotyczyła wydana decyzja. Twierdzi natomiast, że

w związku z ogłoszeniem upadłości powoda jako płatnika, składki nie powinny być

pobrane z rachunku powoda i wypłacone pozwanemu, lecz zgłoszone syndykowi

w celu zaspokojenia w postępowaniu upadłościowym, a materialnoprawną

podstawą dochodzonego roszczenia są przepisy o nienależnym świadczeniu

(art. 410 k.c.). Sąd Rejonowy stwierdził, że świadczenia z tytułu składek na

ubezpieczenie społeczne pracowników są należnością publicznoprawną. Istnienie

obowiązku ich zapłaty, jak i jego wysokość możne być kwestionowana jedynie

w odwołaniu od decyzji organu rentowego. Nie można zatem stwierdzić, że

przedmiotowe składki były nienależne i że w sposób bezpodstawny wzbogaciły one

pozwanego. Dyspozycja przekazu (art. 9211

k.c.) została złożona bankowi jeszcze

przed ogłoszeniem upadłości, to jest 7 grudnia 2009 r. Dotyczyła ona środków,

które miały wpłynąć na konto powoda 8 i 9 grudnia 2009 r. Powód zadysponował

swoim mieniem jeszcze przed ogłoszeniem upadłości. Ustanowiony syndyk masy

upadłości nie odwołał tej dyspozycji, co mógł uczynić na podstawie art. 9211

k.c.

Wobec braku sprzeciwu syndyka, co do dyspozycji dokonania przekazu nie ma

prawnego znaczenia to, że środki przekazane zostały pozwanemu już po

ogłoszeniu upadłości. Obejmowały one składki należne za listopad 2009 r., a zatem

również za okres sprzed ogłoszenia upadłości. W wyniku przyjęcia przekazu przez

bank jako przekazanego wobec jego odbiorcy (art. 9212

§ 1 k.c.) ukształtowała się

więź obligacyjna między tymi podmiotami. Przekazany zatem – spełniając

świadczenie – wykonywał przede wszystkim własne zobowiązanie wobec

pozwanego jako odbiorcy przekazu i wierzyciela, nawet jeśli stało się to już po

ogłoszeniu upadłości przekazującego. W sensie jurydycznym w takiej sytuacji nie

miało miejsca rozporządzenie elementami majątkowymi należącymi do masy

upadłości, a jedynie wtórnym skutkiem spełnienia świadczenia pozostało także

umorzenie zobowiązania przekazanego w stosunku pokrycia (wyrok Sądu

Najwyższego z 25 marca 2010 r., I CSK 427/09, OSNC-ZD 2010, nr 4, poz. 111).

Środki zgromadzone na rachunku bankowym należącym do powoda nie mogły

wejść do masy upadłości służącej zaspokojeniu wierzycieli upadłego zgodnie

z dyspozycją art. 61 p.u.n., bowiem w dniu kiedy upadłość została ogłoszona,

5

w rzeczywistości nie należały już one do powoda, nawet jeżeli cały czas formalnie

zaksięgowane były na jego koncie bankowym.

Wyrokiem z 28 kwietnia 2011 r. Sąd Okręgowy, w uwzględnieniu apelacji

powoda od wyroku Sądu Rejonowego, zmienił ten wyrok w ten sposób, że zasądził

od pozwanego na rzecz powoda 52.182,47 zł z ustawowymi odsetkami od 6 lutego

2010 r. oraz 6.210 zł tytułem kosztów postępowania pierwszoinstancyjnego i 4.410

zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego, jak

również jego ocenę co do dopuszczalności drogi sądowej w sprawie, i co do

charakteru dochodzonego roszczenia. Sąd Apelacyjny przytoczył brzmienie art. 61

i 62 p.u.n. oraz stwierdził, że w skład masy upadłości wchodzi majątek należący do

upadłego w dniu ogłoszenia upadłości i nabyty przez upadłego w toku

postępowania upadłościowego, z zastrzeżeniem art. 63-67 p.u.n. W dacie

ogłoszenia upadłości powoda środki pieniężne w kwocie dochodzonej pozwem

znajdowały się na jego rachunku bankowym. Środki finansowe, czy to

zgromadzone w gotówce u powoda, czy też zdeponowane na jego rachunku

bankowym, stanowią niewątpliwie składniki majątku upadłego i z dniem ogłoszenia

upadłości stają się masą upadłości. Zgodnie z art. 77 ust. 1 p.u.n., czynności

prawne upadłego dotyczące mienia wchodzącego do masy upadłości, wobec

którego upadły utracił prawo zarządu, są nieważne, a zatem z dniem ogłoszenia

upadłości wszelkie dyspozycje polegające na rozporządzeniu majątkiem upadłego

stają się nieważne. Z mocy prawa także wszelkie wcześniej wydane dyspozycje

tym majątkiem tracą moc. Nie powinny być także wykonane dyspozycje upadłego

wydane przed ogłoszeniem upadłości, a dotyczące wypłaty środków

zgromadzonych w jego kasie lub na rachunkach bankowych, co do mienia, które

weszło w skład masy upadłości. Z chwilą ogłoszenia upadłości likwidacyjnej zarząd

majątkiem przejmuje syndyk, a zaspokajanie wierzycieli upadłego odbywa się

według zasad określonych w rozdziale VIII p.u.n. Zobowiązania upadłego z tytułu

składek na ubezpieczenie społeczne zaspokajane są w kategorii drugiej i trzeciej

(art. 342 ust. 1 pkt 2 i 3 p.u.n.). Z chwilą ogłoszenia upadłości płatnika składek na

ubezpieczenie społeczne spłata zobowiązań z tego tytułu następuje według zasad

6

określonych w prawie upadłościowym i naprawczym, nie zaś według zasad

określonych w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych.

Zdaniem Sądu Okręgowego, brak było podstaw ku temu, by ocenić

zobowiązanie zaciągnięte przez bank wobec powoda na podstawie przepisów

o przekazie (art. 9211

k.c.). Do tego stosunku prawnego zastosowanie miały

bowiem przepisy art. 63a i 63c ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (tekst

jedn.: Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.; dalej – pr. bank.), a wydane przez

powoda dyspozycje miały charakter poleceń dokonania przelewów. W związku

z ich wykonaniem pozwany jako wierzyciel powoda został zaspokojony

z pominięciem procedury podziału funduszów masy upadłości określonych

w rozdziale VIII p.u.n., poza listą wierzycieli i ich wierzytelności oraz bez

zachowania kolejności określonej w prawie upadłościowym i naprawczym.

Doprowadziło to do bezpodstawnego wzbogacenia pozwanego (art. 405 k.c.).

Z chwilą ogłoszenia upadłości powoda odpadła podstawa wypłaty pozwanemu

środków wynikająca z przepisów o ubezpieczeniach społecznych, natomiast

pozwany powinien liczyć się z możliwością ich uzyskania zgodnie z zasadami

określonymi w prawie upadłościowym i naprawczym.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego z 28 kwietnia 2011 r.

pozwany zarzucił, że orzeczenie to zapadło z naruszeniem prawa materialnego, to

jest: - art. 410 § 2 k.c. i art. 405 k.c. w zw. z art. 24 ust. 6a, ust. 6b, ust. 6c, ust. 6d

u.s.u.s. przez uznanie, że mają one zastosowanie w sprawach o zwrot

nadpłaconych składek na ubezpieczenie społeczne; - art. 61, art. 62 p.u.n. w zw.

z art. 63 ust. 3 pkt 1 i art. 63a, art. 63c, art. 63g pr. bank. oraz w zw. z art. 9211

k.c.

poprzez uznanie, że należności pieniężne, które powód przed ogłoszeniem

upadłości nakazał bankowi przekazać na rzecz pozwanego, po ogłoszeniu

upadłości stały się masą upadłości, w związku z czym bank nie miał prawa

wykonać zobowiązania, chociaż nie zostało ono odwołane; - art. 83 ust. 1 w zw.

z art. 24 ust. 6c u.s.u.s. poprzez uznanie, że wydanie przez pozwanego decyzji

o braku nienależnie opłaconych składek na ubezpieczenie społecznych na koncie

powoda i odmowie zwrotu żądanej należności nie miało znaczenia w sprawie,

w związku z czym sprawa mogła być rozpoznawana w procesie cywilnym.

Pozwany zarzucił nadto, że zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem przepisów

7

postępowania, tj. art. 4778

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 200 § 1 k.p.c. poprzez

niepotraktowanie pozwu jako odwołania od decyzji pozwanego i uznanie, że

sprawa mogła być rozpoznawana w procesie.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu względnie o zmianę

zaskarżonego orzeczenia i oddalenie apelacji przy zasądzeniu od powoda na rzecz

pozwanego kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Bezzasadnie skarżący zarzuca, że wyrok Sądu Apelacyjnego zapadł

z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 4778

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 200 § 1

k.p.c. poprzez niepotraktowanie pozwu jako odwołania od decyzji o odmowie

zwrotu składek na ubezpieczenie społeczne i rozpoznanie sprawy w procesie.

O tym, czy żądanie konkretnej osoby udzielenia jej ochrony prawnej

zostanie rozpoznane przez sąd powszechny oraz – w dalszej kolejności –

o rodzaju przepisów proceduralnych, które zostaną zastosowane przy jego

badaniu, rozstrzyga charakter sporu inicjowanego przed sądem. W postępowaniu

cywilnym rozstrzygane są spory na tle stosunków cywilnoprawnych (art. 1 k.p.c.),

przy czym – zgodnie z dominującą obecnie formalną koncepcją sprawy cywilnej –

o samej dopuszczalności wszczęcia i przeprowadzenia takiego postępowania nie

decyduje ustalenie, że pomiędzy stronami rzeczywiście istnieje stosunek prawny,

z którego mogą wynikać ich sporne prawa bądź obowiązki, lecz samo twierdzenie

osoby inicjującej postępowanie przed sądem, że tak jest. Ustalona w art. 1 k.p.c.

definicja „sprawy cywilnej” obejmuje także sprawy ze stosunków z zakresu

ubezpieczeń społecznych, których rozpoznanie przez sąd powszechny następuje

na skutek odwołania od decyzji organów rentowych (art. 4779

k.p.c.). Nie ma

jednak podstaw do potraktowania sprawy wszczętej przed sądem powszechnym

jako sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, jeśli strona, w stosunku do której

organ rentowy wydał decyzję, stanowczo twierdzi, że nie kwestionuje tego aktu,

lecz domaga się rozstrzygnięcia o roszczeniu, które ma wynikać ze stosunku

cywilnego w znaczeniu materialnoprawnym, jaki ma ją łączyć z Zakładem

Ubezpieczeń Społecznych jako osobą prawną.

8

W niniejszej sprawie powód domagał się zasądzenia (zwrotu) kwot

przekazanych pozwanemu z rachunku bankowego upadłego tytułem składek na

ubezpieczenie społeczne, z pominięciem zasad zaspokojenia wierzycieli ustalonych

w prawie upadłościowym i naprawczym. Nie kwestionował on jednak samego

istnienia zobowiązania z tego tytułu, jego wymiaru ani sposobu obliczenia. Twierdził

jedynie, że w związku z ogłoszeniem upadłości płatnika przed terminem

wymagalności wierzytelności pozwanego o zapłatę składek za listopad 2009 r.,

składki te mogły być wypłacone pozwanemu zgodnie z przepisami o postępowaniu

upadłościowym, po zgłoszeniu wierzytelności syndykowi i jej wciągnięciu na listę

wierzytelności. Sprawa o takim przedmiocie nie była sprawą z zakresu ubezpieczeń

społecznych.

2. Sąd Okręgowy trafnie przyjął, że stosunek prawny łączący upadłego

z bankiem, który po ogłoszeniu upadłości przelał dochodzoną pozwem kwotę na

rzecz pozwanego podlega ocenie na podstawie przepisów o umowie rachunku

bankowego. Zgodnie z art. 725 k.c., przez tę umowę bank zobowiązuje się

względem posiadacza rachunku do przechowywania jego środków pieniężnych

oraz, jeżeli umowa tak stanowi, do przeprowadzania na jego zlecenie rozliczeń

pieniężnych. Polecenie przelewu w relacjach między wierzycielem i dłużnikiem

z innego stosunku prawnego niż umowa rachunku bankowego stanowi formę

rozliczenia bezgotówkowego, możliwego do przeprowadzenia za pośrednictwem

banków, jeżeli przynajmniej jeden z rozliczających się posiada rachunek bankowy

(art. 63 ust. 1 i ust. 3 pkt 1 pr. bank.). Przeprowadzenie rozliczenia przy

wykorzystaniu polecenia przelewu wymaga udzielenia bankowi przez posiadacza

rachunku (a dłużnika w ramach stosunku prawnego zewnętrznego dla umowy

rachunku bankowego) dyspozycji obciążenia rachunku określoną kwotą i uznania tą

kwotą rachunku innej osoby (wierzyciela). Bank wykonuje tę dyspozycję w sposób

określony w umowie rachunku bankowego (art. 63c pr. bank.). Jeśli obie strony

rozliczenia są posiadaczami rachunków bankowych w różnych bankach, to w tego

rodzaju procedurze rozliczeniowej uczestniczy posiadacz rachunku bankowego,

bank prowadzący jego rachunek, bank beneficjenta przelewu oraz sam beneficjent,

na którego rachunku środki zostają zaksięgowane. Cel społeczno-gospodarczy

zobowiązania wynikającego z realizacji polecenia przelewu zostaje osiągnięty,

9

jeżeli pieniądze z rachunku osoby zlecającej dokonanie przelewu zostaną

zaksięgowane na rachunku bankowym beneficjenta polecenia przelewu (por. też

wyrok Sądu Najwyższego z 17 grudnia 2008 r., I CSK 205/08, Lex nr 471143).

Jeśli umowa rachunku bankowego nie stanowi inaczej, stan rachunku

bankowego osoby, która wydała polecenie przelewu, określający wysokość jej

wierzytelności w stosunku do banku prowadzącego rachunek o wypłatę

zgromadzonych na nim środków, zostaje ograniczony dopiero w momencie

wykonania jej dyspozycji, czyli obciążenia rachunku konkretną kwotą. Zanim to

nastąpi, posiadacz rachunku ma w stosunku do banku prowadzącego rachunek

wierzytelność o wypłatę wszystkich zgromadzonych na nim środków. Gdyby do

takiej wypłaty doszło, to wykonanie polecenia przelewu z odroczonym terminem

realizacji staje się niemożliwe z przyczyn leżących po stronie posiadacza rachunku.

Z ustaleń przyjętych w niniejszej sprawie za podstawę rozstrzygnięcia nie wynika,

żeby spółkę C. łączyła z bankiem umowa rachunku bankowego przewidująca jakieś

inne rozwiązania. Zanim doszło do ogłoszenia upadłości, spółce przysługiwała

zatem w stosunku do banku wierzytelność o wypłacenie wszystkich środków

zapisanych na prowadzonym dla niej rachunku.

Z ustaleń przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia wynika, że wydana przez

spółkę 7 grudnia 2009 r. dyspozycja obciążenia jej rachunku i uznania nią rachunku

wierzyciela – pozwanego w sprawie stanowiła czynność prawną zobowiązującą

bank do wykonania przelewu w konkretnej dacie, to jest 15 grudnia 2009 r. W tej

dacie – o ile pozwalałby na to istniejące wówczas okoliczności faktyczne i prawne –

bank zobowiązany był obciążyć konkretną kwotą rachunek posiadacza rachunku

i uznać nią (lub spowodować takie uznanie) rachunek wierzyciela.

O dopuszczalności zrealizowania tej dyspozycji przez bank w wyznaczonym

terminie (art. 116 k.c.) decydowały uwarunkowania faktyczne i prawne istniejące

wtedy, gdy bank obowiązany był podjąć działania zmierzające do wykonania

zobowiązania wobec posiadacza rachunku.

Ogłoszenie upadłości nie ma wpływu na umowy rachunku bankowego

zawarte przez upadłego (art. 112 u.p.n.), co oznacza, że umowy te wiążą ich

strony, ale przysługująca upadłemu wierzytelność o wypłatę środków

10

zgromadzonych na rachunku, jako składnik majątku upadłego, staje się masą

upadłości, która służy zaspokojeniu wierzycieli upadłego (art. 61 p.u.n.). Z chwilą

ogłoszenia likwidacyjnej upadłości spółki, wykonanie wydanych przed tą datą

dyspozycji co do środków zgromadzonych na jej rachunku i obciążenie tego

rachunku w celu zrealizowania wydanych wcześniej poleceń przelewu nie było

dopuszczalne. Wierzytelność o wypłatę środków zgromadzonych na rachunku

weszła bowiem w skład masy upadłości, a wszelkie czynności zobowiązujące

i rozporządzające w odniesieniu do masy upadłości może skutecznie podejmować

tylko syndyk. Upadły nie ma prawa zarządu, korzystania i rozporządzania mieniem

wchodzącym do masy upadłości (art. 75 ust. 1 p.u.n.), a jego czynności prawne

dotyczące mienia wchodzącego do masy upadłości, wobec którego utracił prawo

zarządu, są nieważne (art. 77 ust. 1 p.u.n.).

Przyjęcie odmiennej oceny co do dopuszczalności wykonania po ogłoszeniu

upadłości likwidacyjnej poleceń przelewu z odroczonym terminem, wydanych przez

upadłego jeszcze przed ogłoszeniem upadłości, godziłoby w istotę upadłości

likwidacyjnej. Po ogłoszeniu upadłości likwidacyjnej majątek upadłego niezwłocznie

obejmuje syndyk, zarządza nim, zabezpiecza go przed zniszczeniem,

uszkodzeniem lub zabraniem go przez osoby postronne i przystępuje do jego

likwidacji (art. 173 p.u.n.) oraz do zaspokojenia wierzycieli upadłego w kolejności

wyznaczonej przez ustawodawcę. Postanowienie umowy rachunku bankowego,

której stroną byłby upadły, uniemożliwiające albo utrudniające osiągnięcie celu

postępowania upadłościowego należałoby uznać za bezskuteczne w stosunku do

masy upadłości (art. 84 ust. 1 p.u.n.). Wykonywanie po ogłoszeniu upadłości

likwidacyjnej wcześniejszych dyspozycji upadłego co do środków zgromadzonych

na jego rachunku bankowym pozostawałoby w sprzeczności z art. 75 ust. 1 p.u.n.

oraz art. 236 i art. 342 u.p.n.

Reasumując ten wątek trzeba wskazać, że bezzasadnie skarżący zarzuca, iż

Sąd Okręgowy ocenił skutki przelewu wykonanego po ogłoszeniu upadłości spółki

sprzecznie z art. 61, art. 62 p.u.n. w zw. z art. 63 ust. 3 pkt 1 i art. 63a, art. 63c

pr. bank. Zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy także art. 63g pr. bank. jest

niezrozumiały, gdyż przepis ten – przed jego uchyleniem – regulował problemy

przelewów transgranicznych, a ustalone w sprawie okoliczności nie pozwalają

11

w taki sposób zakwalifikować przelewu wykonanego przez bank prowadzący

rachunek spółki.

3. Prawidłowo skarżący cytuje fragmenty motywów wyroku z 21 października

2008 r., II UK 71/08 (OSNP 2010, nr 7-8, poz. 104), w których Sąd Najwyższy

rzeczywiście stwierdził, że „żadne nienależnie zapłacone składki z określonego

ważnego lub nieważnego stosunku ubezpieczenia nie nabywają charakteru

świadczeń nienależnych organowi rentowemu w rozumieniu art. 410 k.c. także

dlatego, że wszelkie należności opłacone tytułem składek na ubezpieczenie

społeczne podlegają na wniosek ich płatników zwrotowi w terminach określonych

w przepisach prawa ubezpieczeń społecznych. W tego rodzaju sprawach

uregulowanych przepisami prawa ubezpieczeń społecznych przepisy lub instytucje

prawa cywilnego mogą być stosowane tylko na podstawie wyraźnego przepisu

prawa ubezpieczeń społecznych. Skoro w przepisach prawa ubezpieczeń

społecznych nie ma odesłania do możliwości stosowania art. 410 k.c., przeto

powoływanie się na nie, jako na podstawę roszczenia, nie jest prawnie

uzasadnione”. Pomija jednak skarżący, że orzeczenie to zapadło na tle takiego

stanu faktycznego, w którym o zwrot opłaconych składek na ubezpieczenie

społeczne wystąpiła osoba, która świadczyła je dobrowolnie i w przekonaniu, że

ciąży na niej taki ustawowy obowiązek, a zasady zwrotu świadczeń zapłaconych

w takich okolicznościach rzeczywiście reguluje art. 24 ust. 6c – 6h u.s.u.s., ze

wskazaniem na konieczność zaliczenia z urzędu składek nienależnie opłaconych

na poczet składek zaległych, bieżących lub – na koniec – przyszłych, chyba że

płatnik złoży wniosek o ich zwrot.

Powód w niniejszej sprawie nie kwestionował istnienia i wysokości

wierzytelności pozwanego w stosunku do spółki C. z tytułu składek na

ubezpieczenie społeczne za listopad 2009 r. W dacie ogłoszenia upadłości

likwidacyjnej Spółki wierzytelność ta zatem istniała, ale termin jej zapłaty przypadał

na 15 grudnia 2009 r., a zatem na czas już po ogłoszeniu upadłości. Do daty

ogłoszenia upadłości likwidacyjnej spółki wierzytelność nie została zaspokojona,

a po tej dacie – mogła być zaspokojona tylko z masy upadłości, na zasadach

ustalonych w prawie upadłościowym i naprawczym, gdyż art. 342 ust. 1 pkt 2 p.u.n.

wyraźnie reguluje kolejność zaspokajania z masy upadłości wierzytelności z tytułu

12

składek na ubezpieczenia społeczne przypadające za dwa ostatnie lata przed

ogłoszeniem upadłości likwidacyjnej. Nie sposób zatem twierdzić, że materia ta

pozostaje nieuregulowana w prawie upadłościowym i naprawczym. W upadłości

likwidacyjnej ustawodawca nie uprzywilejował Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

i jego wierzytelności składkowych w inny sposób, jako tylko poprzez ustalenie

stosunkowo wysokiej pozycji tych wierzytelności na liście, co nie musi wcale

oznaczać, że wierzytelność ta w upadłości zostanie zaspokojona w całości czy

choćby w części. Tymczasem pozwany otrzymał należne mu świadczenie

w związku z wykonaniem przez bank dyspozycji upadłego nieskutecznej już

w dacie ogłoszenia upadłości, w warunkach gdy masa upadłości podlegała

wówczas zarządowi syndyka i mogła być rozdysponowana tylko zgodnie z art. 342

p.u.n. Oznacza to, że otrzymane przez pozwanego środki pieniężne powinny być

zwrócone do masy upadłości.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39814

k.p.c. oraz art. 98 § 1

i 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.