II CSK 540/11

Sygn. akt II CSK 540/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

w sprawie z powództwa Agencji Mienia Wojskowego w W.

przeciwko Gminie Miasto S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 kwietnia 2011 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 5.400 (pięć

tysięcy czterysta) zł tytułem kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

2

Powódka Agencja Mienia Wojskowego w W. wniosła o zasądzenie od

pozwanej Gminy Miasta S. kwoty 22.707.768,10 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia wniesienia pozwu, w tym (1) kwoty 16.319.315,11 zł tytułem zwrotu

zwaloryzowanej bonifikaty, (2) kwoty 6.388.452,99 zł tytułem zsumowanych

odsetek za opóźnienie. Bonifikata została udzielona przez powódkę w umowie

sprzedaży z dnia 31 lipca 2003 r., której przedmiotem była zabudowana

nieruchomość o powierzchni 8.5715 ha, następnie zbyta przez pozwaną umową

z dnia 9 sierpnia 2005 r. na rzecz Akademii Rolniczej w S. w części obejmującej

powierzchnię 7.2991 ha.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 30 września 2010 r. zasądził od pozwanej

na rzecz powódki kwotę 11.470.734,62 zł (w tym 9.807.543 zł należność główna,

485.422,56 zł waloryzacja, 1.177.769,06 zł zsumowane odsetki) z ustawowymi

odsetkami od dnia 24 grudnia 2008r. do dnia zapłaty, oddalił powództwo w

pozostałej części, orzekł o kosztach postępowania.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2011 r. zmienił zaskarżony

wyrok w części zasądzającej w ten sposób, że powództwo oddalił, i orzekł o

kosztach postępowania.

Podstawa faktyczna rozstrzygnięcia sądów obu instancji była taka sama.

Powódka - Agencja Mienia Wojskowego w W. wykonywała w imieniu Skarbu

Państwa prawo własności nieruchomości położonej w S. na której posadowione

były budynki koszarowe, budynek biurowo-sztabowy, działownie, warsztaty,

budynki garażowe, kuchnie, magazyny, zbiorniki przeciwpożarowe, budynki stacji

benzynowych. Z inicjatywy pozwanej - Gminy Miasto S. w 2002 r. rozpoczęto

rozmowy w sprawie ustalenia warunków nabycia wymienionej nieruchomości, z

przeznaczeniem na wybudowanie siedziby sądu apelacyjnego, komisariatu policji

oraz na potrzeby szkolnictwa wyższego. Na pozostałej części nieruchomości

miały być realizowane cele budownictwa mieszkaniowego wielorodzinnego,

handel, usługi i biura. Rzeczoznawca majątkowy, działający na zlecenie Agencji

Mienia Wojskowego, określił rynkową wartość działki nr 1/11 według stanu i cen

3

na dzień 20 września 2002r. jako kwotę 25.758.100 zł, działki nr 1/2 według stanu

i cen na dzień 20 stycznia 2003 r. jako kwotę 32.100 zł. Prezes Agencji Mienia

Wojskowego decyzją z dnia 23 lipca 2003 r. postanowił sprzedać nieruchomość

bez przetargu, udzielić nabywcy bonifikaty w wysokości 70,92 % ceny ustalonej

przez rzeczoznawcę majątkowego. Jako podstawę prawną decyzji powołano art.

23 ustawy o gospodarowaniu niektórymi składnikami mienia Skarbu Państwa oraz

o Agencji Mienia Wojskowego w związku z art. 37 ust. 2 pkt 2 i art. 68 ust. 1 pkt

5 ustawy o gospodarce nieruchomościami. W dniu 25 lipca 2003 r. Agencja

Mienia Wojskowego w W. i Gmina Miasto S. sporządziły, w trybie art. 23 ustawy o

gospodarowaniu niektórymi składnikami mienia Skarbu Państwa oraz o Agencji

Mienia Wojskowego (dalej także jako: u.g.n.s.m.S.P.) i art. 68 ust. 1 pkt 5 ustawy

o gospodarce nieruchomościami (dalej także jako: u.g.n.), protokół w sprawie

bezprzetargowej sprzedaży nieruchomości, którym ustalono łączną wartość

nieruchomości na 25.790.200 zł, a cenę sprzedaży na 7.500.000 zł. W dniu 31

lipca 2003 r. Agencja Mienia Wojskowego w W. sprzedała Gminie Miasto S.

nieruchomość za wskazaną cenę. Kupująca oświadczyła, iż nabycie następuje na

cele związane z realizacją zadań własnych Gminy.

Rada Miasta S. podjęła w dniu 24 stycznia 2005 r. uchwałę w sprawie

przyjęcia polityki wspierania rozwoju nauki i szkolnictwa wyższego oraz zmiany

uchwały w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju S. W dniu 9 sierpnia 2005 r.

Gmina Miasto S. sprzedała Akademii Rolniczej w S. działkę nr 1/22 zabudowaną

budynkami i budowlami o obszarze 7,2991 ha, stanowiącą część nieruchomości

nabytej od Agencji Mienia Wojskowego w W. W umowie wskazano, że nabycie

następuje na cele statutowe uczelni. Wartość rynkowa została oszacowana przez

rzeczoznawcę majątkową według stanu i cen na dzień 5 lutego 2005 r.. Cena

wyniosła 19.330.000 zł, do zapłaty po uwzględnieniu 71,65 % bonifikaty -

5.480.136,99 zł.

Powódka w dniu 10 grudnia 2007r., po przeprowadzeniu kontroli przez

Najwyższą Izbę Kontroli, wezwała pozwaną do zapłaty kwoty 16.319.315,11 zł

tytułem zwrotu zwaloryzowanej bonifikaty, następnie dodatkowo kwoty

4.552.865,36 zł tytułem odsetek ustawowych naliczonych od dnia następnego po

dacie sprzedaży nieruchomości na rzecz Akademii Rolniczej w S. Biegły sądowy

4

wyliczył, iż zwaloryzowana wartość bonifikaty, odpowiadającej zbytej części

nieruchomości, wynosi 9.807.543 zł. Powódka odmówiła uwzględnienia wniosku

pozwanej o odstąpienie od żądania zwrotu udzielonej bonifikaty na podstawie art.

68 ust. 2c u.g.n. wskazując, że pozostawałoby to w sprzeczności z zasadami

racjonalnego gospodarowania środkami publicznymi przez Agencję.

Sądy uznały za chybione twierdzenie pozwanej, że sprzedaż nastąpiła po

obniżonej cenie, a nie z bonifikatą, co oznaczałoby brak podstawy do żądania jej

zwrotu. Stwierdziły że, mimo nie wskazania wprost w treści umowy tego

sformułowania, powołano dokumenty sporządzone przed jej zawarciem i przepis

art. 68 ust. 1 pkt 5 u.g.n., a wola stron co do ustalenia ceny z bonifikatą,

wskazaną w decyzji Prezesa Agencji, jest czytelna i nie budząca wątpliwości

interpretacyjnych. Zdaniem Sądów udzielenie tego upustu miało charakter

indywidualny i mieściło się w kompetencjach Prezesa Agencji, przewidzianych

w art. 23 ust. 3 u.g.n.s.m.S.P. Sąd Apelacyjny, działając z urzędu, w toku

postępowania odwoławczego zobowiązał powoda do przedłożenia informacji

dotyczących sprzedaży w latach 1999-2004, przez Agencję Mienia Wojskowego

na rzecz państwowych szkół wyższych, nieruchomości w trybie bezprzetargowym

za ceną niższą jak cena rynkowa. Z wyjaśnień powoda wynika, że zawierano

takie umowy na terenie całego kraju udzielając, w różnej wysokości, lub nie

udzielając bonifikaty. Sądy przyjęły, że w sprawie ma zastosowanie art. 68 ust. 1

pkt 5 i ust. 2 u.g.n., w brzmieniu obowiązującym w dniu 9 sierpnia 2005r., gdyż

data drugiej sprzedaży jest zdarzeniem prawnym rodzącym obowiązek zwrotu

udzielonej bonifikaty oraz że ma on charakter bezwzględnie obowiązujący.

Podstawą wydania wyroku reformatoryjnego przez sąd odwoławczy było

podzielenie zarzutu naruszenia art. 5 k.c. Uzasadniając rozstrzygnięcie Sąd

wskazał, po pierwsze że w oparciu o treść art. 68 ust. l pkt 2 u.g.n. (w brzmieniu

obowiązującym tak w dacie zawierania przez strony umowy, tj. 31 lipca 2003 r.,

jak i w dacie zawarcia umowy pomiędzy pozwaną a Akademią Rolniczą – 9

sierpnia 2005 r.) istniała możliwość sprzedaży z bonifikatą nieruchomości, jeżeli

nieruchomość była sprzedawana osobom prawnym, które prowadzą działalność

naukową czy badawczo - rozwojową na cele nie związane z działalnością

zarobkową. Po drugie - sprzedaż nastąpiła na cele statutowe Akademii Rolniczej

5

w S. z bonifikatą (71,65%) zbliżoną do uzyskanej wcześniej (70,92%) i bez zysku

po stronie pozwanej. Po trzecie - wspieranie szkolnictwa wyższego nie należy do

zadań własnych Gminy, ale nie należy pominąć, że art. 15 ust. 1 ustawy prawo o

szkolnictwie wyższym stanowi, że rzeczą Państwa jest zapewnianie uczelniom

publicznym środków finansowych niezbędnych do wykonywania ich zadań.

Podkreślił, że w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym powódka złożyła

umowy sprzedaży zawarte z publicznymi szkołami wyższymi, z których wynika,

że wielokrotnie sprzedawała publicznym uczelniom wyższym nieruchomości w

trybie bezprzetargowym, udzielając bonifikaty na podstawie art. 68 ust. 1 pkt 2

u.g.n. Po czwarte - skoro Agencja Mienia Wojskowego wykonuje prawo własności

w stosunku do wydzielonej części mienia Skarbu Państwa (gospodaruje mieniem

Skarbu Państwa), a zadaniem władz publicznych, które dysponują środkami

publicznymi, jest zapewnienie uczelniom publicznym środków finansowych

niezbędnych do wykonywania ich zadań to, w sytuacji gdy pozwana część

nieruchomości nabytej od powódki zbyła na rzecz uczelni publicznej na cele

statutowe, w pewien sposób pośredniczyła w wykonaniu przez władze publiczne

części ich obowiązków. Po piąte – odnosząc się do różnic treści art. 68 ust. 2

u.g.n. w brzmieniu obowiązującym w dacie zawierania umowy z dnia 31 lipca

2003 r. (stanowiącego, że jeżeli nabywca nieruchomości przed upływem

dziesięciu lat, licząc od dnia jej nabycia zbył nieruchomość właściwy organ może

żądać zwrotu kwoty równej udzielonej bonifikacie po jej waloryzacji) i w brzmieniu

obowiązującym w dacie zawierania umowy z dnia 9 sierpnia 2005r.

(stanowiącego, że w takim wypadku nabywca nieruchomości jest zobowiązany

do zwrotu kwoty równej udzielonej bonifikacie po jej waloryzacji) uznał, że

racjonalnie interpretując te unormowania można stwierdzić, że obowiązek zwrotu

mógł nie dotyczyć zbycia nieruchomości , jeżeli zbycie to lub jej wykorzystanie

nastąpiło na cele wskazane w art. 68 ust. 1 pkt 1-3 u.g.n. Pozwana zaś zbyła

nieruchomość na cel wskazany w art. 68 ust. 1 pkt 2 u.g.n., w szczególności na

cele statutowe uczelni państwowej i z bonifikatą. Okoliczności te - zdaniem Sądu

Apelacyjnego - uzasadniają przyjęcie, że we wskazanym stanie faktycznym

żądanie zwrotu zwaloryzowanej bonifikaty jest sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego.

6

Skargę kasacyjną, opartą na podstawie naruszenia prawa materialnego,

złożył powód. Skarżący zarzucił naruszenie:

- art. 68 ust. 2 u.g.n. poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu przez Sąd,

że żądanie zwrotu kwoty równej bonifikacie w sytuacji, o której mowa w art. 68

ust. 2 u.g.n. jest możliwe tylko w przypadku zbycia z zyskiem nieruchomości na

inne cele niż wskazane przez Sąd, podczas gdy jest to samoistna, niezależna od

jakiegokolwiek celu, przesłanka żądania zwrotu;

- art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.

U. z 2005 r., Nr 164, poz. 1365 ze zm.) poprzez błędną wykładnię polegającą na

uznaniu, że Agencja Mienia Wojskowego jest władzą publiczną i ciąży na niej

obowiązek zapewnienia uczelniom publicznym środków finansowych niezbędnych

do wykonywania ich zadań;

- art. 5 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie w zw. z art. 68 ust. 2 u.g.n.

w brzmieniu obowiązującym po dniu 22 września 2004 r., art. 23 ust. 1

u.g.n.s.m.SP oraz art. 5 ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za

naruszenie dyscypliny finansów publicznych (Dz. U. z 2004 r., Nr 14, poz. 114

ze zm.);

- art. 5 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie w zw. z art. 68 ust. 2 u.g.n.

w brzmieniu obowiązującym po dniu 22 września 2004 r., art. 15 ust. 1 prawa

o szkolnictwie wyższym oraz art. 2 Konstytucji RP polegające na zastosowaniu

przez Sąd art. 5 k.c. i powołaniu się na zasady współżycia społecznego (bez ich

sprecyzowania) oraz nadużycie prawa, i w konsekwencji dokonanie przez Sąd

modyfikacji wskazanych norm, a także trwałe pozbawienie powoda praw

określonych w art. 68 ust. 2 u.g.n.;

- art. 68 ust. 1 pkt 2 u.g.n. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na

zastosowaniu przez Sąd tego przepisu w sytuacji gdy na mocy umowy sprzedaży

z dnia 31 lipca 2003 r. nabycie przez pozwanego nieruchomości nastąpiło na

podstawie art. 68 ust. 1 pkt 5 u.g.n. na cele związane z realizacją zadań własnych

gminy;

7

- art. 68 ust. 2 u.g.n. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 22 września

2004 r. poprzez jego zastosowanie przez Sąd, podczas gdy przepis ten nie ma

zastosowania w przedmiotowej sprawie.

Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego oraz

o wydanie orzeczenia restytucyjnego o zwrocie spełnionego na podstawie

prawomocnych orzeczeń świadczenia, obejmującego koszty postępowania w

obu instancjach.

Pozwany wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył:

Chybiony jest zarzut błędnego zastosowania przez Sąd art. 68 ust. 2 u.g.n.

w brzmieniu obowiązującym przed dniem 22 września 2004 r., tj. przed zmianą

dokonaną ustawą o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz

o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. 2004, Nr 141, poz. 1492). Z treści

uzasadnienia Sądu Apelacyjnego wynika bowiem, że - ustalając i interpretując

treść umowy sprzedaży zawartej w dniu 31 lipca 2003 r. między Agencją Mienia

Wojskowego w W. i Gminą Miasto S., w związku podniesionym przez pozwaną

zarzutem braku roszczenia o zwrot (art. 68 ust. 2 u.g.n.), wynikającym z

twierdzenia, że sprzedaż nie nastąpiła z bonifikatą, tylko po obniżonej cenie -

prawidłowo odwołał się on do wskazanego stanu prawnego. W dalszej części

uzasadnienia natomiast Sąd, motywując rozstrzygnięcie oparte na konstrukcji

nadużycia prawa podmiotowego, odwoływał się do tekstów ustawy

obowiązujących w relewantnych datach (zawarcia obu umów) wskazując, że

dostrzega różnice unormowań i z jakich przyczyn nie uważa ich za istotne.

Kolejnego naruszenia prawa materialnego upatruje skarżący w dokonaniu przez

Sąd Apelacyjny modyfikacji norm wskazanych w art. 68 ust. 2 u.g.n. w brzmieniu

obowiązującym po dniu 22 września 2004 r., art. 15 ust. 1 prawa o szkolnictwie

wyższym oraz art. 2 Konstytucji RP i trwałego pozbawienia go praw. W jego

uzasadnieniu odwołuje się jednak wybiórczo, i do wyrwanych z kontekstu,

fragmentów orzeczeń dotyczących innych zagadnień prawnych (art. 5 k.c.

a terminy zawite, roszczenie windykacyjne, zasiedzenie). Nie przecząc temu, że

8

ochrona udzielana na podstawie zarzutu nadużycia prawa podmiotowego ma

charakter dylatoryjny, a nie niweczący (peremptoryjny) stwierdzić należy, że

skarga kasacyjna w tym zakresie nie została dostatecznie uzasadniona.

Zagadnienie prawne dotyczące tego, czy podstawę zwrotu kwoty równej

udzielonej bonifikacie po jej waloryzacji stanowi art. 68 ust. 2 w brzmieniu

obowiązującym w dacie nabycia, czy zbycia nieruchomości przez pozwaną Gminę

Miasta S. wymaga pogłębionej oceny. Kolejne zmiany stanu prawnego, którym

nie towarzyszyły przepisy przejściowe, budzące wątpliwości sformułowania

przepisów odnoszących się do udzielania bonifikaty, fakultatywnego, następnie

obligatoryjnego jej zwrotu jako zasady, przy dopuszczeniu wyjątków, było i jest

źródłem wielu wątpliwości prawnych. Doprowadziły one także do rozbieżności

w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Za stanowiskiem, że zastosowanie mają

przepisy obowiązujące w chwili nabycia (przy częściowo odmiennych

i zróżnicowanych stanach faktycznych i prawnych) opowiedział się Sąd

Najwyższy w uchwałach z dnia 6 listopada 2002 r., III CZP 59/02, OSN 2003, nr

7-8, poz. 101, z dnia 9 grudnia 2005 r., III CZP 112/05, OSN 2006, nr 11, poz.

184, (7) z dnia 11 kwietnia 2008 r., III CZP 130/07, OSN 2008, nr 10, poz. 108, z

dnia 17 grudnia 2010 r., III CZP 102/10, OSN 2011, nr 7-8, poz. 82, wyroku z dnia

16 września 2011 r., II CSK 728/10, nie publ., zaś za przeciwnym, tj. w chwili

zbycia w uchwałach z dnia 31 marca 2011 r., III CZP 112/10, OSN 2011, nr 7-8,

poz. 75, poz. 119, z dnia 24 lutego 2010 r., III CZP 131/09, OSN 2010, nr 9, poz.

118, wyrokach z dnia 25 listopada 2011 r., II CSK 103/11, nie publ., z dnia 7 lipca

2011 r., II CSK 683/10, nie publ., z dnia 25 sierpnia 2011 r., II CSK 640/10, nie

publ. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym przedmiotową skargę kasacyjną

opowiada się za przyjęciem drugiego z nich, przeważającego w obecnej

judykaturze. Oznacza to, że podstawę roszczenia powoda stanowi art. 68 ust. 2

w brzmieniu obowiązującym w dniu 9 sierpnia 2005 r., zatem określający, że

jeżeli nabywca nieruchomości przed upływem dziesięciu lat, licząc od dnia jej

nabycia zbył nieruchomość lub wykorzystał ją na inne cele niż cele uzasadniające

udzielenie bonifikaty, jest zobowiązany do zwrotu kwoty równej udzielonej

bonifikacie po jej waloryzacji, a zwrot następuje na żądanie właściwego organu.

9

Konsekwentnie – co do zasady – istnieje prawny obowiązek zwrotu bonifikaty

przez pozwanego i powinność działania organu, który wcześniej jej udzielił.

Niemniej powyższa zmiana stanu prawnego dla rozstrzygnięcia sporu nie

ma istotnego znaczenia, bowiem wprowadzenie obowiązku w miejsce

fakultatywnego uprawnienia do żądania zwrotu zwaloryzowanej bonifikaty nie

uniemożliwia oceny roszczenia powoda w aspekcie nadużycia prawa

podmiotowego. Chybione jest wywodzenie z treści normy zawartej w art. 68 ust. 2

u.g.n. generalnego zakazu odwołania się do konstrukcji nadużycia prawa

podmiotowego. Jakkolwiek w nauce prawa pojawił się pogląd, że gdy istnieje

prawny obowiązek działania to nie może dojść do nadużycia prawa

podmiotowego, ale dotyczy on odosobnionych wypadków, w szczególności norm

o charakterze ius cogentis (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia

1961 r., I CR 86/60, OSPiKA 1962, nr 1, poz. 7). Przez prawo podmiotowe

w rozumieniu art. 5 k.c. należy rozumieć uprawnienie materialno-prawne, któremu

przyznano środki prawne dla jego ochrony. Osoba, korzystająca dla wykonania

swego prawa podmiotowego z tych legalnych środków, może go nadużyć.

Nie budzi wątpliwości, że konstrukcja nadużycia prawa podmiotowego obejmuje

wszystkie typy praw podmiotowych, zarówno bezpośrednie, prawa kształtujące,

zarzuty prawa materialnego jak i roszczenia (por. orzeczenia Sądu Najwyższego

z dnia 20 lipca 1987 r., IV CR 195/87, OSP 1991, nr 9, poz. 327, z dnia 9 marca

1988 r., II CR 365/87, OSP 1989, nr 6, poz. 120). Za brakiem podstaw do

wyłączeń stosowania art. 5 k.c. (poprzednio art. 3 p.o.p.c.) jednoznacznie

opowiadał się Sąd Najwyższy w uchwale (7) Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca

1971 r., III CZP 87/70, OSNC 1972, nr 3, poz. 42 (wcześniej m.in. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 20 kwietnia 1962r., 4 CO 9/62, OSNCP 1963, nr 1, poz. 7).

Za stosowaniem art. 5 k.c. do wszystkich praw podmiotowych opowiedział się

również, badający jego zgodność z Konstytucją, Trybunał Konstytucyjny w wyroku

z dnia 17 października 2000 r., SK 5/99. Jednakże, wskazując na subsydiarny

charakter wskazanej normy, orzecznictwo i przedstawiciele nauki prawa

przytaczają szereg wyjątków odnoszących się m.in. do samodzielnych regulacji

odwołujących się do zasad współżycia społecznego jako podstawy pozbawienia

ochrony prawnej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 października 1967, II PR

10

340/67, OSP 1968, nr 7-8, poz. 162) i wskazują na konieczność uwzględniania

w pewnych kategoriach spraw tzw. nadrzędnego interesu społecznego (prawo

wekslowe, ustawa o księgach wieczystych i hipotece, prawa stanu).

Bezpodstawnie podstawy takiego zakazu upatruje skarżący w statusie prawnym

Agencji Mienia Wojskowego, jako państwowej osoby prawnej, i w treści art. 5

ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny

finansów publicznych. Zagadnienie powyższe było przedmiotem rozważań Sądu

Najwyższego, który w wyroku z dnia 16 marca 2012 r. (IV CSK 322/11, nie publ.)

stwierdził, że art. 5 k.c. ma zastosowanie w stosunkach między publicznymi

osobami prawnymi, a ewentualna odpowiedzialność określonych osób za

naruszenie dyscypliny finansów publicznych nie pozostaje w związku ze

stosunkiem prawnym łączącym dwie publiczne osoby prawne i z oceną

stosowania do niego wskazanego przepisu. Całkowicie bezpodstawne, nie

znajdujące oparcia w treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku, jest przypisanie

Sądowi Apelacyjnemu przez skarżącą określenia Agencji Mienia Wojskowego

jako władzy publicznej.

Wobec powołania się przez skarżącą, w ramach podstawy naruszenia

prawa materialnego, na nie wskazanie przez pozwanego jaka konkretna zasada

współżycia społecznego miała zostać naruszona, zauważyć należy, że przepis

art. 5 k.c. ani żaden przepisów prawa procesowego nie obligują do takiego

uszczegółowienia zarzutu. Orzecznictwo zaś opowiada się za obowiązkiem

oznaczenia jaka zasada współżycia społecznego doznałaby naruszenia

w wypadku udzielenia ochrony prawnej powodowi ale przez sąd, który wydał

orzeczenie w tym przedmiocie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

14 października 1998 r. II CKN 928/97, OSN 1999, nr 4, poz.75) oraz jej

doprecyzowania przez skarżącego w uzasadnieniu podstawy kasacyjnej (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 2006 r., IV CSK 263/06). Jest to

zrozumiałe zważywszy na to, że zagadnienie związane jest ze stosowaniem

prawa materialnego, stanowiącego domenę Sądu a kwalifikacja zasad współżycia

społecznego budzi poważne trudności, gdyż sporna jest nawet ich definicja.

Na użytek rozważanego problemu podzielić należy pogląd Sądu

Najwyższego, w myśl którego „przy uwzględnieniu, iż Rzeczypospolita Polska

11

jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady

sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r.) należy

przyjąć, że klauzule generalne ujęte w art. 5 k.c. wyrażają idee słuszności

w prawie i wolności ludzi oraz odwołują się do powszechnie uznawanych wartości

w kulturze naszego społeczeństwa. Ujmując więc rzecz ogólnie, można przyjąć,

że przez zasady współżycia społecznego należy rozumieć podstawowe zasady

etycznego i uczciwego postępowania. Można więc odwoływać się do takich

znanych pojęć, jak "zasady słuszności", "zasady uczciwego obrotu", "zasady

uczciwości" czy "lojalności" (por. cyt. wyrok II CKN 928/97).

Klauzula generalna musi być wypełniona konkretną treścią odnoszącą się

do okoliczności sprawy. Sąd Apelacyjny, mimo pewnej niezborności części

motywów, wskazał na trafne argumenty dotyczące wykorzystania całej nabytej

nieruchomości na cele publiczne, racjonalnego jej zagospodarowania w szeroko

pojętym interesie członków wspólnoty samorządowej, możliwego tylko w wypadku

nabycia większej nieruchomości, braku zysku po stronie Gminy Miasta S. w

następstwie odsprzedaży na rzecz Akademii Rolniczej w S., dokonywanych w tym

samym czasie przez Agencję Mienia Wojskowego odpłatnych zbyć, przy

zastosowaniu bonifikaty, na rzecz innych publicznych uczelni wyższych.

Kontekst zasad współżycia społecznego ma związek z odesłaniem

do interesu społecznego, a przy wyznaczaniu ich treści uwzględniać

należy relacje między realizowaniem celu (interesu) ogólnego i jednostkowego.

Podkreślić należy, że ustawodawca zmieniając zasady dotyczące

zwrotu bonifikaty wskazywał, że nałożenie obowiązku zwrotu

bonifikaty w wypadku zbycia nieruchomości przed upływem karencji

lub wykorzystania jej na inne cele, jak te które uzasadniały udzielenie

bonifikaty, wynika z nadużyć i praktyki obrotu. „Organy udzielające

12

bonifikat nie dbają wystarczająco o zachowanie korelacji z celem, na który

bonifikata zgodnie z ustawą została udzielona, co sprawia że stają się one zbyt

łatwym i pozbawionym należytej kontroli sposobem umniejszania środków

publicznych" (por. uzasadnienie projektu ustawy o zmianie ustawy o gospodarce

nieruchomościami oraz o zmianie niektórych innych ustaw - druk nr 1421 Sejmu

IV kadencji). Taki stan rzeczy w rozpoznawanej sprawie nie wystąpił, a wtórna

sprzedaż nieruchomości nie przyniosła przysporzeń i nie została wykorzystana do

wzbogacenia kosztem podmiotu publicznego. Nabywcą nieruchomości na

preferencyjnych warunkach była publiczna szkoła wyższa.

Szczególna wyjątkowość tej sytuacji, konflikt wartości co najmniej

równorzędnych powoduje, że działania powoda zmierzające do obciążenia

pozwanego obowiązkiem zapłaty znacznej kwoty pieniężnej należy ocenić jako

naruszenie dobrych obyczajów. Udzieleniu Agencji Mienia Wojskowego ochrony

prawnej w zakresie dochodzonego roszczenia sprzeciwiają się zasady słuszności

należące do aksjologicznych podstaw systemu prawa i odpowiadających

hierarchii wartości, którym prawo ma służyć. Z tych względów trafnie Sąd

Apelacyjny uznając, że realizacja roszczenia przez powoda stanowi nadużycie

prawa podmiotowego, zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo w oparciu

o art. 5 k.c.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy, uznając skargę kasacyjną za

nieuzasadnioną, oddalił ją na podstawie art. 39814

k.p.c.

O kosztach postępowania przed Sądem Najwyższym orzeczono w oparciu

o zasadę odpowiedzialności za wynik sprawy (art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z art. 39821

k.p.c.).