II CSK 548/11

Sygn. akt II CSK 548/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

SSN Marta Romańska

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa „L.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

przeciwko U. K.

o uznanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 maja 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Strona powodowa wniosła o uznanie w stosunku do niej za bezskuteczną

darowizny prawa użytkowania wieczystego nieruchomości położonej przy ul. Ł. 3,

dokonanej w dniu 9 czerwca 2008 r. przez jej dłużniczkę M. K. na rzecz pozwanej

U. K., oraz o nakazanie pozwanej, aby zezwoliła stronie powodowej na

przeprowadzenie egzekucji z tego prawa oraz z prawa własności budynku

posadowionego na wskazanej nieruchomości w celu zaspokojenia wierzytelności

wobec M. K. w wysokości 1 710 068,55 zł z określonymi odsetkami ustawowymi.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 25 stycznia 2011 r. uznał określoną

w pozwie umowę darowizny za bezskuteczną względem strony powodowej do

wysokości jej niezaspokojonej wierzytelności wobec M. K., stwierdzonej nakazem

zapłaty tego Sądu z dnia 18 lipca 2008 r., w kwocie 1 710 068,55 zł z określonymi

odsetkami ustawowymi. Sąd Apelacyjny w dniu 5 maja 2011 r. oddalił apelację

pozwanej.

Z ustaleń leżących u podstaw obu wyroków wynika, że nakazem zapłaty

z dnia 18 lipca 2008 r. wydanym w postępowaniu nakazowym Sąd Okręgowy

zasądził od „K&K sp. j. oraz od P. K. , W. K., S. K., T. K., R.K. i M. K. solidarnie na

rzecz strony powodowej kwotę 1 863 872,35 zł z określonymi odsetkami

ustawowymi oraz kosztami postępowania. Nakaz ten uprawomocnił się w stosunku

do M. K. w dniu 26 sierpnia 2008 r. Do dnia 21 października 2010 r.

wyegzekwowano na podstawie tytułu wykonawczego obejmującego ten nakaz

ogółem 150 034,36 zł, w tym od M. K. 342 zł. Podstawę nakazu zapłaty,

stwierdzającego określoną w pozwie wierzytelność strony powodowej wobec M. K.,

stanowił weksel własny opiewający na kwotę 1 863 872,35 zł, wskazujący jako datę

wystawienia 2 czerwca 2008 r., podpisany w charakterze wystawcy przez R. K. i P.

K., a w charakterze poręczycieli – przez S. K., T. K., M. K. i W. K. Poprzednik

prawny strony powodowej otrzymał ten weksel in blanco od wspólników spółki

cywilnej „K&K”, przekształconej w dniu 7 sierpnia 2004 r. na podstawie art. 551

k.s.h. w „K&K” sp. j. Wręczenie weksla in blanco nastąpiło w związku z zawartą

przez strony w dniu 15 stycznia 2002 r. umową ramową w sprawie sprzedaży paliw

(porozumieniem dotyczącym sprzedaży paliw). Zgodnie z deklaracją wekslową

z dnia 22 marca 2002 r. wręczony weksel in blanco miał zabezpieczać

3

wierzytelności z tytułu sprzedaży paliw. Mógł on być wypełniony na kwotę

zaległości płatniczych wraz z odsetkami i wszelkimi kosztami związanymi

z dochodzeniem należności przysługujących dostawcy paliw. Do umowy

(porozumienia) z dnia 15 stycznia 2002 r. sporządzono cztery aneksy; ostatni

23 listopada 2004 r. Podstawę wypełnienia weksla, w związku z którym zapadł

nakaz zapłaty m. in. przeciwko M. K., stanowiła wspomniana deklaracja. Pozwana,

na której rzecz M. K. dokonała darowizny, jest jej matką. Będące przedmiotem

darowizny, stanowiące jedyny wartościowy składnik majątku dłużniczki, prawo

użytkowania wieczystego było obciążone hipoteką kaucyjną do kwoty 900 000 zł.

Hipoteka ta została ustanowiona na rzecz strony powodowej w celu zabezpieczenia

spłaty wierzytelności istniejących lub mogących powstać w przyszłości,

wynikających z zawartej przez stronę powodową z „K&K” sp. j. umowy sprzedaży

paliw płynnych z dnia 25 kwietnia 2007 r.

W ocenie Sądu Okręgowego dokonane w sprawie ustalenia faktyczne

pozwalały uznać za spełnione wszystkie przesłanki udzielenia ochrony na

podstawie przepisów o skardze pauliańskiej (art. 527 i nast. k.c.). Odnosząc się do

najbardziej spornej w sprawie kwestii istnienia pokrzywdzenia wierzyciela, Sąd

Okręgowy uznał, że to, iż prawo będące przedmiotem darowizny na rzecz

pozwanej było obciążone hipoteką, nie wykluczało stwierdzenia pokrzywdzenia

strony powodowej przez darowiznę jej dłużniczki. Możliwość stwierdzenia

pokrzywdzenia strony powodowej przez darowiznę dłużniczki odpadałaby, gdyby

hipoteka ta zabezpieczała wierzytelność zasądzoną nakazem zapłaty, której

ochrony domagała się strona powodowa, jednak w sprawie brak podstaw do

przyjęcia, że hipoteka ta zabezpiecza tę wierzytelność. Hipoteka obciążająca

przedmiot darowizny zabezpiecza roszczenia strony powodowej z umowy zawartej

w dniu 25 kwietnia 2007 r., a u podstaw nakazu zapłaty leży weksel

zabezpieczający roszczenia strony powodowej z umów zawieranych w wykonaniu

umowy ramowej z dnia 15 stycznia 2002 r.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji pozwanej, podnoszącej że nakaz

zapłaty z dnia 18 lipca 2008 r. stwierdza, inaczej niż przyjął Sąd Okręgowy, także

wierzytelność z umowy z dnia 25 kwietnia 2007 r., uznał za nieuprawnione zarówno

zapatrywanie pozwanej, że nakaz zapłaty z dnia 18 lipca 2008 r. stwierdza

4

wierzytelność z umowy z dnia 25 kwietnia 2007 r., jak i wyrażony przez Sąd

Okręgowy oraz broniony przez stronę powodową pogląd, że nakaz zapłaty z dnia

18 lipca 2008 r. stwierdza wierzytelności objęte umową z dnia 15 stycznia 2002 r.

Wniosek taki Sąd Apelacyjny wywiódł z abstrakcyjnego charakteru zobowiązania

wyrażonego w wekslu stanowiącym podstawę nakazu zapłaty. Wniosek ten dał

Sądowi Apelacyjnemu oparcie do przyjęcia, że wierzytelność wekslowa strony

powodowej, której ochrony domaga się ona w sprawie, nie jest zabezpieczona

hipoteką obciążającą przedmiot darowizny, w związku z czym istnienie tej hipoteki

nie wyklucza ziszczenia się przesłanki pokrzywdzenia wierzyciela.

Pozwana skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego jako podstawy

kasacyjne przytoczyła naruszenie art. 527 § 1 k.c. oraz art. 65 ust. 1 u.k.w.h.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawową, niejako wyjściową przesłanką uwzględnienia skargi

pauliańskiej jest przysługiwanie powodowi zaskarżalnej wierzytelności wobec

osoby, która dokonała czynności prawnej objętej zawartym w pozwie żądaniem

ubezskutecznienia (art. 527 § 1 k.c.). Skarga pauliańska ma na celu ochronę

wierzytelności przed uniemożliwieniem wierzycielowi przez dłużnika przymusowego

jej zaspokojenia z jego majątku wskutek dokonania umniejszających ten majątek

czynności prawnych przysparzających korzyści osobom trzecim. Chodzi tu

o czynności prawne dokonane przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela, czyli

– zgodnie z definicją zawartą w art. 527 § 2 k.c. – o takie czynności prawne,

wskutek których dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny

w wyższym stopniu niż był przed dokonaniem czynności przysparzającej korzyść

osobie trzeciej.

Dłużnik jest niewypłacalny lub niewypłacalny w wyższym stopniu

w rozumieniu art. 527 § 2 k.c. wtedy, gdy stan jego majątku jest taki, że

uniemożliwia wierzycielowi całkowicie lub częściowo zaspokojenie w drodze

egzekucji przysługującej mu względem dłużnika wierzytelności (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 24 stycznia 2000 r., III CKN 554/98, LEX nr 52736). Czy

majątek dłużnika jest w takim stanie, ocenia się według chwili wyrokowania (art.

316 k.p.c.), nie wystarcza więc, aby majątek dłużnika był w stanie niepozwalającym

5

wierzycielowi na pełne zaspokojenie w drodze egzekucji swojej wierzytelności tylko

w chwili dokonania czynności prawnej przez dłużnika i wytoczenia powództwa o jej

ubezskutecznienie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2008 r., II CSK

503/07, LexPolonica nr 2136371, i z dnia 28 czerwca 2007 r., IV CSK 115/07,

LexPolonica nr 2424261).

Aby czynność prawna dłużnika mogła być uznana za dokonaną

z pokrzywdzeniem wierzyciela, musi stanowić – samodzielnie lub w powiązaniu

z innymi zdarzeniami – conditio sine qua non tak rozumianej, jak wyżej wskazano,

niewypłacalności lub zwiększenia niewypłacalności dłużnika (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 22 października 2004 r., II CK 128/04, LEX nr 577583).

Jeżeliby zatem niemożność pełnego przymusowego zaspokojenia wierzytelności

powstała także bez dokonania przez dłużnika zaskarżonej czynności prawnej,

powództwo o jej ubezskutecznienie powinno być oddalone (por. w związku z tym

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2006 r., III CSK 58/06, OSNC

2007, nr 9, poz. 138, z dnia 31 stycznia 2007 r., II CSK 384/06, LEX nr 253405,

z dnia 28 czerwca 2007 r., IV CSK 115/07, z dnia 14 lutego 2008 r., II CSK

503/07).

Wynikająca z przepisów o skardze pauliańskiej ochrona wierzytelności przed

czynnościami prawnymi dokonanymi przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela

łączy się więc, jak widać, ściśle z zasadą odpowiedzialności osobistej dłużnika

względem wierzyciela - przejawiającą się w możliwości zaspokojenia się

wierzyciela, który nie otrzymał świadczenia należnego od dłużnika, z całego

majątku dłużnika. Dokonanie przez dłużnika w określonych przez ustawę

okolicznościach czynności prawnej, wskutek której stał się on niewypłacalny lub stał

się niewypłacalny w wyższym stopniu niż był uprzednio, ogranicza możliwość

zaspokojenia się wierzyciela z majątku dłużnika. Skarga pauliańska, rozszerzając

uprawnienie wierzyciela do przymusowego zaspokojenia wierzytelności z majątku

dłużnika o możliwość prowadzenia egzekucji w celu zaspokojenia wierzytelności

z określonych przedmiotów, które w następstwie wspomnianej czynności prawnej

weszły w skład majątku osoby trzeciej lub nie przeszły z jej majątku do majątku

dłużnika, pozwala przeciwdziałać powyższym skutkom tej czynności i tym samym

6

wzmacnia ochronę wierzytelności (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego

2007 r., II CSK 452/06, OSNC-ZD 2008, nr A, poz. 20).

Potrzeba tak ujętej ochrony nie występuje w odniesieniu do wierzytelności

zabezpieczonej rzeczowo, a więc m.in. – jak w niniejszej sprawie – hipoteką na

przedmiocie wchodzącym w skład majątku dłużnika. W razie zbycia przez dłużnika

przedmiotu obciążonego hipoteką kwestia możliwości zaspokojenia się wierzyciela

z majątku dłużnika, zgodnie z regułą odpowiedzialności osobistej dłużnika za

zobowiązania, nie ma co do zasady znaczenia. Mimo bowiem zbycia przedmiotu

obciążonego hipoteką, hipoteka trwa nadal, i wierzyciel hipoteczny może się z tego

przedmiotu zaspokoić, choć przedmiot ten wchodzi już w skład majątku innej osoby

(art. 65 ust. 1 u.k.w.h.). W konsekwencji przyjmuje się, że zbycie przez dłużnika

przedmiotu obciążonego hipoteką nie pociąga za sobą co do zasady

pokrzywdzenia wierzyciela, w związku z czym powództwo skierowane przeciwko

temu zbyciu powinno być oddalone ze względu na brak przesłanki przewidzianej

w art. 527 k.c. Inaczej może być tylko wtedy, gdy hipoteka nie zabezpiecza

wierzytelności w całym zakresie. Wówczas istnienie zabezpieczenia rzeczowego

wierzytelności nie wyklucza uwzględnienia skargi pauliańskiej (por. wyrok Sądu

Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 14 grudnia 1995 r., I ACr 847/95, LEX nr 23755).

Może to zależeć m.in. od wysokości hipoteki i wartości jej przedmiotu.

Nie ulega wątpliwości, że prawo użytkowania wieczystego podarowane

pozwanej jest obciążone hipoteką. Przedmiotem natomiast różnych ocen w sprawie

jest zakres zabezpieczenia tą hipoteką i to, jaki może być wpływ zaspokojenia

uzyskanego na podstawie tej hipoteki na wierzytelność, której ochrony domaga się

strona powodowa.

Strona powodowa domaga się, jak wiadomo, ochrony wierzytelności

wekslowej, stwierdzonej nakazem zapłaty z dnia 18 lipca 2008 r. Nie można jednak

zapominać, że z tą wierzytelnością współistnieje wierzytelność wynikająca ze

stosunku leżącego u podstaw wystawienia weksla. Jeżeliby stosunek leżący

u podstaw wystawienia weksla kształtowała nie tylko umowa z dnia 15 stycznia

2002 r., ale i – jak wynika z twierdzeń pozwanej – umowa z dnia 25 kwietnia

2007 r., w związku z czym wierzytelność wynikająca z tego stosunku podlegałaby

7

zabezpieczeniu hipoteką obciążającą podarowane pozwanej prawo użytkowania

wieczystego, potrzeba ochrony wynikającej z przepisów o skardze pauliańskiej

mogłaby być – wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego – w zasadzie zbędna

zarówno w odniesieniu do tej wierzytelności, jak i wierzytelności wekslowej. Relacja

między stosunkiem, z którego wynika wierzytelność wekslowa (stosunkiem

wekslowym), a stosunkiem leżącym u jego podstaw (stosunkiem podstawowym)

jest złożona. Z jednej strony, czynność prawna będąca źródłem stosunku

wekslowego jest czynnością abstrakcyjną, co oznacza, że ważność tej czynności

nie zależy od istnienia i prawidłowości stosunku podstawowego (zob. np. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2004 r., IV CK 712/03, OSNC 2005, nr 7-8,

poz. 143), poza tym wobec osoby trzeciej, która nabyła weksel w drodze indosu

w zasadzie nie można podnosić zarzutów ze stosunku podstawowego (zob. np.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 października 1998 r., II CKN 10/98, OSNC

1999, nr 5, poz. 93), z drugiej jednak strony, wykonanie jednego z tych stosunków

pociąga za sobą ze względu na ich ścisły związek funkcjonalny, tożsamość celu

gospodarczego, wygaśnięcie także drugiego z nich; w każdym razie – gdy tak jak

w niniejszej sprawie – weksel nie był przedmiotem obrotu z udziałem osób trzecich

– wierzyciel nie może na podstawie weksla uzyskać więcej praw niż przysługuje mu

w ramach stosunku podstawowego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

26 stycznia 2001 r., II CKN 25/00, OSNC 2001, nr 7-8, poz. 117). Mimo więc

odrębności stosunku wekslowego i stosunku podstawowego oraz pewnej

odnotowanej wyżej niezależności tych stosunków, regułą jest wygaśnięcie obu

przez wykonanie – także w drodze egzekucji – jednego z nich. Gdyby zatem

wierzytelność wynikająca ze stosunku leżącego u podstaw wystawienia weksla, na

którym oparty został nakaz zapłaty z dnia 18 lipca 2008 r., była zabezpieczona

hipoteką, zbycie obciążonego nią prawa użytkowania wieczystego co do zasady nie

mogłoby być uznane za czynność prawną dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli,

ze względu na istniejącą nadal możliwość zaspokojenia się wierzyciela z tego

prawa w zakresie obejmującym także wierzytelność wekslową.

Choć więc strona powodowa domagała się ochrony wierzytelności

wekslowej, stwierdzonej nakazem zapłaty z dnia 18 lipca 2008 r., w sprawie nie bez

znaczenia – inaczej niż przyjął Sąd Apelacyjny – był także stosunek podstawowy

8

wobec stosunku wekslowego: czy kształtowała go również umowa z dnia

25 kwietnia 2007 r. i czy w związku z tym hipoteka na darowanym pozwanej prawie

użytkowania wieczystego zabezpieczała też wierzytelność wynikającą z tego

stosunku. Uznanie przez Sąd Apelacyjny za spełnioną przesłanki pokrzywdzenia

wierzycieli bez odniesienia się do tych kwestii ze względu na brak, w ocenie tego

Sądu, potrzeby ich rozważania, wobec abstrakcyjnego charakteru zobowiązania

wekslowego, stanowiło naruszenie art. 527 § 1 k.c.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. orzekł jak w sentencji.

md