II UK 250/11

Sygn. akt II UK 250/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku małoletniego M. P. działającego przez matkę S. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o odsetki od jednorazowego odszkodowania,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 18 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

2

Wyrokiem z dnia 18 stycznia 2011 r. Sad Rejonowy zmienił decyzję Zakład

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 września 2009 r. i przyznał małoletniemu M. P.

prawo do odsetek ustawowych za okres od 18 marca 2008 r. do 9 kwietnia 2010 r.

od kwoty 44.590 zł jednorazowego odszkodowania z tytułu śmiertelnego wypadku

przy pracy T. P. w dniu 13 grudnia 2007 r. (pkt 1), a w pozostałej części odwołanie

oddalił (pkt 2). Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia.

W dniu 17 stycznia 2008 r. wnioskodawca, działający przez przedstawiciela

ustawowego, złożył wniosek o przyznanie prawa do jednorazowego odszkodowania

po zmarłym wskutek wypadku przy pracy w dniu 13 grudnia 2007 r. ojcu T. P.,

dołączając do wniosku protokół powypadkowy wraz z dokumentacją wypadkową

oraz akty stanu cywilnego. Postanowieniem z dnia 28 maja 2008 r. organ rentowy

zawiesił postępowanie do czasu prawomocnego zakończenia postępowania

karnego toczącego się w sprawie przedmiotowego wypadku przy pracy. Na

posiedzeniu kolegialnym w dniu 25 lutego 2010 r. organ rentowy dokonał

weryfikacji zasadności zawieszenia postępowania stwierdzając, że toczące się

przed sądem karnym postępowanie nie ma znaczenia dla ustalenia uprawnień

wnioskodawcy do jednorazowego odszkodowania, gdyż - zgodnie z przepisami

ustawy wypadkowej - członkowie rodziny ubezpieczonego zachowują prawo do

świadczeń w niej określonych nawet gdyby wyłączną przyczyną wypadku było

udowodnione naruszenie przez ubezpieczonego przepisów dotyczących ochrony

życia i zdrowia, spowodowane przez niego umyślnie lub wskutek rażącego

niedbalstwa. W konsekwencji organ rentowy - na podstawie dowodów dołączonych

do wniosku o świadczenie - na posiedzeniu w dniu 25 lutego 2010 r. uznał

zdarzenie z dnia 13 grudnia 2007 r. jakiemu uległ T.P. za wypadek przy pracy.

Orzeczeniem z dnia 15 marca 2010 r. lekarz orzecznik uznał, że śmierć T. P.

nastąpiła w wyniku wypadku przy pracy w dniu 13 grudnia 2007 r. Decyzją z dnia 9

kwietnia 2010 r. organ rentowy przyznał wnioskodawcy prawo do jednorazowego

odszkodowania w kwocie 55.853 zł, które wypłacił w dniu 16 kwietnia 2010 r.

Wysokość odszkodowania została ustalona według stawek obowiązujących w dacie

wydania decyzji.

3

W tak ustalonym stanie faktycznym i z powołaniem się na art. 13 i 15 ustawy

z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy

pracy i chorób zawodowych (jednolity teks: Dz.U. z 2009 r. 167, poz. 1322 ze zm.,

powoływanej dalej jako ustawa wypadkowa) oraz art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa systemowa) Sąd

Rejonowy uznał, że skoro organ rentowy nie wydał decyzji przyznającej

wnioskodawcy prawa do jednorazowego odszkodowania i nie wypłacił go w

ustawowo przewidzianym terminie, chociaż dysponował pełną dokumentacją

niezbędną do rozpoznania wniosku o jednorazowe odszkodowanie, ponosi

odpowiedzialność za opóźnienie w wypłaceniu świadczenia. Ponieważ decyzję

można było wydać najpóźniej w dniu 31 stycznia 2008 r. przyznając wnioskodawcy

odszkodowanie w kwocie 44.590 zł, to od tej kwoty należy liczyć odsetki za okres

opóźnienia w wypłaceniu tego świadczenia. W ocenie Sądu pierwszej instancji, nie

ma podstaw do przyznania odsetek od kwoty 55.853 zł obowiązującej w dniu

wydania decyzji z dnia 9 kwietnia 2010 r., gdyż kwota ta nie obowiązywała w dniu,

w którym organ rentowy mógł i powinien był wydać decyzję przyznającą

wnioskodawcy prawo od jednorazowego odszkodowania. Odszkodowanie powinno

być wypłacone najpóźniej w dniu 1 marca 2008 r., jednakże odsetki przyznano

zgodnie z żądaniem wnioskodawcy.

Wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację organu

rentowego, podzielając dokonaną przez Sąd pierwszej instancji ocenę prawną.

W ocenie Sądu drugiej instancji, skoro organ rentowy nie wydał decyzji

przyznającej prawo do jednorazowego odszkodowania i nie wypłacił go w

ustawowo przewidzianym terminie, to ponosi z tego tytułu „odpowiedzialność

odsetkową” na podstawie art. 85 ust. 1 ustawy systemowej. Wyrażona w tym

przepisie norma prawna znajduje zastosowanie również do jednorazowego

odszkodowania, które jest świadczeniem pieniężnym z ubezpieczenia społecznego.

Ustawa systemowa dotyczy wszelkich świadczeń z ubezpieczenia społecznego,

również - stosownie do jej art. 1 - tych, które przewiduje ustawa wypadkowa. Żaden

z przepisów obu tych ustaw nie przewiduje wyłączenia „odpowiedzialności

odsetkowej” Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przypadku opóźnienia w

4

przyznaniu lub wypłacie jednorazowego odszkodowania. W szczególności nie jest

takim przepisem art. 12 ustawy wypadkowej, który reguluje sposób ustalania

wysokości stawek jednorazowego odszkodowania, wskazując, że mają to być

stawki obowiązujące w dacie wydania decyzji.

W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił rażące naruszenie prawa

materialnego, poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 12 ust. 5 i

art. 15 ustawy wypadkowej polegające na przyjęciu, że wnioskodawcy przysługuje

prawo do odsetek ustawowych od kwoty jednorazowego odszkodowania.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i uchylenie w całości poprzedzającego go wyroku Sądu

Rejonowego i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie odwołania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że skoro art. 12 ustawy

wypadkowej reguluje sposób ustalania wysokości stawek jednorazowego

odszkodowania, wskazując, że mają to być stawki obowiązujące w dacie wydania

decyzji, to ma na celu ochronę osoby uprawnionej na wypadek przedłużającego się

postępowania organu rentowego i wydania decyzji po upływie przewidzianych

terminów. Zdaniem skarżącego, wyłącza to prawo do odsetek na podstawie art. 85

ust. 1 ustawy systemowej. Przyznanie przez Sąd tego prawa obok wypłaconego

przez organ rentowy odszkodowania w wysokości wyższej powoduje niczym

nieuzasadnione i pozbawione podstawy prawnej zawyżenie kwoty świadczenia

wypłaconego z ubezpieczenia wypadkowego. Ponadto doszło do zasądzenia

odsetek od kwoty innej niż przyznana przez organ rentowy prawomocną decyzją.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna okazała się usprawiedliwiona, aczkolwiek nie wszystkie

podniesione w niej zarzuty mogą być uznane za zasadne.

Stosownie do art. 85 ust. 1 ustawy systemowej, jeżeli Zakład - w terminach

przewidzianych w przepisach określających zasady przyznawania i wypłacania

świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń społecznych - nie ustalił prawa do

świadczenia lub nie wypłacił tego świadczenia, jest zobowiązany do wypłaty

odsetek od tego świadczenia w wysokości odsetek ustawowych określonych

5

przepisami prawa cywilnego; nie dotyczy to przypadku, gdy opóźnienie w

przyznaniu lub wypłaceniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które

Zakład nie ponosi odpowiedzialności. W myśl art. 12 ust. 5 ustawy wypadkowej, do

ustalenia wysokości jednorazowego odszkodowania, o którym mowa w ust. 1-4,

przyjmuje się przeciętne wynagrodzenie obowiązujące w dniu wydania decyzji, o

której mowa w art. 15. Przepis art. 12 ust. 5 znajduje odpowiednie zastosowanie do

ustalenia wysokości jednorazowego odszkodowania przysługującego członkom

rodziny pracownika zmarłego wskutek wypadku przy pracy (art. 14 ust. 6 ustawy

wypadkowej). Zgodnie z art. 15 ustawy wypadkowej, przyznanie lub odmowa

przyznania jednorazowego odszkodowania oraz ustalenie jego wysokości

następuje w drodze decyzji Zakładu (ust. 1), decyzję tę, z zastrzeżeniem art. 6 ust.

4 (który nie miał w sprawie zastosowania), Zakład wydaje w ciągu 14 dni od dnia:

po pierwsze - otrzymania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej oraz

po drugie - wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji (ust.

2); jeżeli w wyniku decyzji zostało ustalone prawo do jednorazowego

odszkodowania oraz jego wysokość, Zakład dokonuje z urzędu wypłaty

odszkodowania w terminie 30 dni od dnia wydania decyzji (ust. 3). Przepis art. 16

ust. 1 zdanie drugie ustawy wypadkowej wymaga ustalenia przez lekarza

orzecznika lub komisję lekarską związku śmierci ubezpieczonego z wypadkiem

przy pracy. Zasady postępowania, którego przedmiotem jest wypłata

jednorazowego odszkodowania, określone zostały w przepisach wydanego na

podstawie delegacji z art. 11 ust. 5 ustawy wypadkowej rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Społecznej z dnia 18 grudnia 2002 r. w sprawie szczegółowych

zasad orzekania o stałym lub długotrwałym uszczerbku na zdrowiu, trybu

postępowania przy ustalaniu tego uszczerbku oraz postępowania o wypłatę

jednorazowego odszkodowania (Dz.U. Nr 234, poz. 1974). Przepis § 5 tego

rozporządzenia nakłada na Zakład obowiązek ustalenia, w ciągu 7 dni od dnia

otrzymania wniosku, terminu badania przez lekarza orzecznika, który - w myśl § 11

ust. 3 rozporządzenia - stwierdza w orzeczeniu związek śmierci ubezpieczonego z

wypadkiem przy pracy na podstawie dołączonej do wniosku dokumentacji,

wymienionej w § 2.

6

Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych wynika, że wniosek o

jednorazowe odszkodowanie wraz z dokumentacją niezbędną do wydania decyzji

został przez wnioskodawcę złożony w dniu 17 stycznia 2008 r., Zakład

zakwalifikował zdarzenie jako wypadek przy pracy dopiero w dniu 25 lutego 2010 r.,

wskutek czego ustalenie przez lekarza orzecznika związku śmierci T. P. z tym

wypadkiem nastąpiło orzeczeniem z dnia 15 marca 2010 r. Skarżący nie

kwestionuje również oceny Sądów obu instancji, że decyzja przyznająca

wnioskodawcy jednorazowe odszkodowanie została wydana z przekroczeniem

terminów wyznaczonych przez przepisy prawa z przyczyn, za które Zakład ponosi

odpowiedzialność. Prezentuje natomiast stanowisko, że art. 12 ust. 5 i art. 15

ustawy wypadkowej wyłączają prawo do żądania odsetek od niewypłaconego w

terminie jednorazowego odszkodowania. Podstawą takiego poglądu jest założenie,

że po pierwsze - w przepisach tych chodzi o stawki obowiązujące w dacie wydania

decyzji przyznającej lub odmawiającej odszkodowania oraz po drugie - regulacja ta,

poprzez podwyższenie stawki jednorazowego odszkodowania, zastępuje określone

w art. 85 ust. 1 ustawy systemowej prawo do żądania odsetek od świadczenia

przyznanego decyzją wydaną po upływie przewidzianych przez przepisy terminów.

Założenie to jest błędne. Z art. 85 ust. 1 ustawy systemowej, która - czego

skarżący nie kwestionuje - znajduje zastosowanie do jednorazowego

odszkodowania z ubezpieczenia wypadkowego (art. 1 pkt 4), wynika, że Zakład

obowiązany jest do wypłaty odsetek od niewypłaconego w terminie świadczenia z

tej - między innymi - przyczyny, że nie ustalono do niego prawa w terminach

przewidzianych w przepisach określających zasady przyznawania świadczeń z

ubezpieczeń społecznych. W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, że

nieustalenie prawa do świadczenia w rozumieniu omawianego przepisu oznacza

zarówno wydanie decyzji odmawiającej przyznania świadczenia mimo spełnienia

warunków do jego uzyskania, jak i niewydanie w terminie decyzji przyznającej

świadczenie (por. np. wyrok z dnia 15 października 2010 r., III UK 20/10, LEX nr

694242 i orzeczenia w nim powołane).

Skarżący powołuje się na brzmienie art. 12 ust. 5 w związku z art. 15 ust. 1

ustawy wypadkowej, z którego zdaje się wprost wynikać, że podstawę ustalenia

jednorazowego odszkodowania stanowi przeciętne wynagrodzenie z daty wydania

7

decyzji przyznającej lub odmawiającej przyznania jednorazowego odszkodowania.

Uszło jednak uwagi skarżącego, że art. 12 ust. 5 odsyła do całego art. 15, a nie

tylko do jego ust. 1. Nie chodzi w nim zatem o decyzję z jakiejkolwiek daty, ale o

decyzję wydaną w terminie określonym w art. 15 ust. 2 ustawy. Dla rozpoznawanej

kwestii oznacza to, że niewydanie w terminie określonym w tym przepisie decyzji

przyznającej prawo do jednorazowego odszkodowania i ustalającej jego wysokość

jest równoznaczne w skutkach z wydaniem decyzji odmawiającej prawa do tego

świadczenia, mimo spełnienia do niego warunków. Nie budzi wątpliwości, że w

przypadku terminowego wydania przez Zakład decyzji odmownej wysokość

jednorazowego odszkodowania podlega ustaleniu w oparciu o przeciętne

wynagrodzenie obowiązujące w dniu wydania tej decyzji, a organ rentowy jest

obowiązany - w razie zaistnienia okoliczności określonych w art. 85 ust. 1 ustawy

systemowej - do wypłaty odsetek od tego świadczenia od daty wydania decyzji

(por. także uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2009 r., I UZP 2/09,

OSNP 2009 nr 19-20, poz. 264). Podobnie w sytuacji wydania przez Zakład decyzji

przyznającej prawo do jednorazowego odszkodowania po upływie terminu

określonego w art. 15 ust. 2 ustawy wypadkowej, do ustalenia jego wysokości

winna być przyjęta podstawa obowiązująca w dniu, w którym najpóźniej powinno

nastąpić wydanie decyzji. Stosownie do art. 85 ust. 1 ustawy systemowej, organ

rentowy jest zobowiązany do zapłaty odsetek od tak ustalonego świadczenia.

Nie mogą być uznane za zasadne wywody skarżącego co do ochronnej

funkcji art. 12 ustawy wypadkowej na wypadek wydania decyzji po upływie

przewidzianych terminów. Wysokość jednorazowego odszkodowania jest

uzależniona, między innymi, od wysokości przeciętnego wynagrodzenia

obowiązującego w danym okresie. Powiązanie wysokości odszkodowania z datą

wydania decyzji ma zatem na celu urealnianie jego siły nabywczej, a nie „ochronę

osoby uprawnionej na wypadek przedłużającego się postępowania organu

rentowego”. Nie da się również wykluczyć, iż podstawa jednorazowego

odszkodowania obowiązująca w dniu wydania decyzji z przekroczeniem terminu

określonego w art. 15 ust. 2 tej ustawy może być niższa niż podstawa z daty, w

której decyzja powinna być wydana najpóźniej. Wreszcie, przyjęcie prezentowanej

przez skarżącego koncepcji doprowadziłoby do niemożliwego do zaakceptowania

8

skutku w postaci uwolnienia się przez organ rentowy od obowiązku zapłaty odsetek

również w przypadku, gdy podstawa ustalenia wysokości jednorazowego

odszkodowania byłaby taka sama zarówno w dacie nieterminowego wydania

decyzji przyznającej świadczenie, jak i w dniu, w którym decyzja ta powinna być

najpóźniej wydana.

Prawidłowo interpretując art. 12 ust. 5 w związku z art. 15 ustawy

wypadkowej Sąd drugiej instancji pominął jednak istotną okoliczność, że decyzją z

dnia 9 kwietnia 2010 r. Zakład przyznał wnioskodawcy prawo do jednorazowego

odszkodowania w wysokości obowiązującej w dacie jej wydania (55.853 zł),

znacznie przewyższającej kwotę odszkodowania ustalonego na dzień, w którym

decyzja przyznająca świadczenie powinna być najpóźniej wydana (44.590 zł).

Decyzja ta - wobec jej niezaskarżenia przez wnioskodawcę - posiada walor decyzji

ostatecznej, a wnioskodawca domagał się zasądzenia odsetek od ustalonej w niej

kwoty odszkodowania. Rację ma więc skarżący, gdy podnosi, że doszło do

zasądzenia odsetek od kwoty świadczenia ustalonego w innej wysokości i na

innych zasadach niż przyjęte w ostatecznej decyzji organu rentowego.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku na podstawie art. 39815

§

1 zdanie pierwsze k.p.c.