IV CSK 503/11

Sygn. akt IV CSK 503/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Hanna Kamińska

w sprawie z powództwa A.-P. A. K. Spółki Jawnej

przeciwko S. Spółce Akcyjnej

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 10 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Gospodarczego

z dnia 10 czerwca 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powód A.-P. spółka jawna wniósł pozew przeciwko S. Spółce Akcyjnej o

zapłatę kwoty 82.500,07 zł wraz z odsetkami ustawowymi.

Sąd Rejonowy Sąd Gospodarczy wyrokiem z dnia 1 grudnia 2010 r.

uwzględnił powództwo co do kwoty głównej i częściowo co do odsetek, oddalając

powództwo w pozostałym zakresie. Ustalił, że pozwaną łączyła z B. K., prowadzącą

Kancelarię Radcy Prawnego „A. B. K.”, umowa o stałą obsługę prawną z dnia 1

września 1998 r., którą pozwana w dniu 31 marca 2008 r. wypowiedziała ze

skutkiem na koniec kwietnia 2008 roku. Z tytułu świadczonej obsługi prawnej B. K.

wystawiła pozwanej faktury VAT m.in. o numerach: /…/ Łączna wysokość długu

pozwanej względem B. K. wynosiła 167.119,27 zł, w tym z w/w faktur 82.500,07 zł.

W dniu 23 kwietnia 2008 r. pomiędzy pozwaną, a B.K. doszło do zawarcia

ugody, w której ustalono warunki oraz terminy spłaty zadłużenia. Pozwana w

wyniku częściowego wykonania ugody zapłaciła B. K. kwotę 107.411,27 zł. Z uwagi

na fakt, że pozwana nie wywiązywała się z płatności ugodzonych rat w

uzgodnionych terminach, B. K. zaliczyła wpłatę 107.411,27 zł na poczet należności

głównych z faktur i odsetek od tych kwot wymienionych w § 1 ugody w sposób

określony w kodeksie cywilnym i złożyła na tę okoliczność stosowne oświadczenie.

W związku z powyższym do zapłaty pozostała kwota dochodzona pozwem,

wynikająca z wyżej wymienionych faktur.

Pomiędzy powodem, a B. K. w dniu 18 stycznia 2010 r. doszło do zawarcia

umowy cesji (aneksowanej w dniu 28 stycznia 2010 r.) wierzytelności w kwocie

82.500,07 zł z należnościami ubocznymi. O cesji pozwana została poinformowana

pismem z dnia 10 lutego 2010 r. Innym pismem, także z dnia 10 lutego 2010 r.,

nabywca wierzytelności (powód) wezwał pozwaną do dobrowolnego spełnienia

świadczenia w terminie do dnia 15 lutego 2010 r. Pomimo wezwania pozwana nie

zapłaciła dochodzonej kwoty. W dniu 12 marca 2010 r. powód wniósł powództwo

przeciwko pozwanej o zapłatę kwoty 82.500,07 zł wraz z odsetkami ustawowymi. Z

uwagi na brak podstaw do wydania, zgodnie z wnioskiem powoda, nakazu zapłaty

w postępowaniu nakazowym, sprawę przekazano do rozpoznania w postępowaniu

zwykłym. Zarządzeniem z dnia 15 kwietnia 2010 r., doręczonym powodowi w dniu 6

maja 2010 r., wezwano go do uzupełnienia brakującej części opłaty sądowej, w

3

terminie 7 dni pod rygorem zwrotu pozwu. W dniu 8 czerwca 2010 r., po upływie

zakreślonego terminu, strona powodowa usunęła brak fiskalny pozwu. W dniu 10

czerwca 2010 r. wydano zarządzenie w przedmiocie zwrotu pozwu. Następnie, po

wniesieniu na to zarządzenie zażalenia przez powoda, nadano sprawie dalszy bieg

ze skutkiem od dnia pierwotnego wpływu pozwu, tj. od dnia 12 marca 2010 r.

W związku z podniesionym przez pozwaną zarzutem przedawnienia, Sąd

Rejonowy przyjął, że do wierzytelności B. K. w stosunku do pozwanej z tytułu

umowy o świadczenie usług prawniczych, miał zastosowanie dwuletni termin

przedawnienia przewidziany w art. 751 pkt 1 k.c. Na mocy ugody zawartej w dniu

23 kwietnia 2008 r. pozwana uznała swój dług wobec B. K. do wysokości ugodzonej

kwoty, co, zgodnie z art. 123 § 1 pkt 2 k.c., przerwało bieg terminu przedawnienia i

jego ponowny bieg od dnia 24 kwietnia 2008 r. Pozew został wniesiony w dniu 12

marca 2010 r., a więc przed ponownym upływem terminu przedawnienia

roszczenia. W razie braku podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu

nakazowym – jak to miało miejsce w sprawie – uzupełnienie brakującej części

opłaty od pozwu nie podlegało rygorowi z art. 1302

k.p.c., lecz rygorowi z art. 1303

§

2 k.p.c. Brak uzupełnienia opłaty w zakreślonym terminie nie mógł skutkować

zwrotem pozwu, tym bardziej że strona powodowa uzupełniła brakującą opłatę od

pozwu. Ponieważ zarzut przedawnienia okazał się niezasadny Sąd pierwszej

instancji uwzględnił powództwo. O odsetkach orzekł na podstawie art. 481 § 1 i 2

k.c., przyjmując, że datą wymagalności roszczenia jest dzień następny po

określonym w załączonych do pozwu fakturach.

Wyrokiem z dnia 10 czerwca 2011 r., Sąd Okręgowy Sąd Gospodarczy na

skutek apelacji pozwanej zmienił zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji w ten

sposób, że oddalił powództwo. Akceptując dokonane przez Sąd Rejonowy

ustalenia faktyczne, uznał, że pozwana skutecznie podniosła zarzut przedawnienia.

Nieprawidłowe zastosowanie przepisów procesowych przez Sąd pierwszej instancji

doprowadziło do błędnego przyjęcia, że pozew został wniesiony w dniu 12 marca

2010 r., podczas gdy faktycznie nastąpiło to w dniu 8 czerwca 2010 r. Powyższe,

wadliwe ustalenie daty wniesienia pozwu, było konsekwencją błędnego

zastosowania art. 1303

§ 2 k.p.c., podczas gdy w sprawie powinien mieć

zastosowanie art. 130 § 1 i 2 k.p.c. W sytuacji bowiem, gdy Sąd Rejonowy uznał,

4

że brak było podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym i

zachodziła konieczność rozpoznania sprawy w postępowaniu zwykłym, winien był

wezwać pełnomocnika powoda do uzupełnienia brakującej części opłaty od pozwu

na mocy art. 130 § 1 k.p.c., w terminie 7 dni pod rygorem zwrotu pozwu.

Konsekwencją tego stanowiska, było przyjęcie przez Sąd Okręgowy, że pozew

został skutecznie wniesiony dopiero w dacie uiszczenia brakującej opłaty, tj. 8

czerwca 2010 r., a zatem po upływie 2 lat od daty zawarcia pomiędzy pozwanym a

cedentem (B. K.) ugody w przedmiocie spłaty wierzytelności. Z tych względów

przedawnienie dochodzonych roszczeń nastąpiło 23 kwietnia 2010 r., co

uzasadniało zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa.

Wyrok Sądu Okręgowego został zaskarżony w całości skargą kasacyjną

przez powoda. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej powód zarzucił

naruszenie art. 751 pkt 1 k.c. w zw. z art. 750 k.c. poprzez ich zastosowanie i

uznanie, że przedawnienie roszczeń dochodzonych w sprawie nastąpiło w dniu 23

kwietnia 2010 r., wobec uznania, iż pozew został skutecznie wniesiony dopiero w

dniu 8 czerwca 2010 r., a nie w dniu 12 marca 2010 r. W ramach drugiej podstawy

kasacyjnej powód zarzucił naruszenie:

- art. 130 § 1 i 2 k.p.c. poprzez ich zastosowanie, skutkujące przyjęciem,

iż datą wniesienia pozwu był dzień 8 czerwca 2010 r.;

- art. 1302

§ 2 k.p.c. w zw. art. 486 § 1 k.p.c. poprzez brak ich zastosowania,

a tym samym ustaleniem wadliwej daty wniesienia pozwu, co skutkowało

uwzględnieniem podniesionego zarzutu przedawnienia przez pozwanego;

- art. 1303

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 486 § 1 k.p.c. poprzez brak ich zastosowania,

a tym samym ustaleniem wadliwej daty wniesienia pozwu, co skutkowało

uwzględnieniem podniesionego zarzutu przedawnienia przez pozwanego:

- art. 1303

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 4841

§ 2 k.p.c. oraz art. 19 ust. 2 pkt 1 ustawy

z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn.

tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm., dalej: „u.k.s.c.”) poprzez brak

ich właściwego zastosowania, polegającego na wezwaniu Sądu do

uiszczenia brakującej opłaty sądowej pod rygorem zwrotu pozwu zamiast

wezwania do wpłaty brakującej opłaty pod rygorem orzeczenia o obowiązku

5

uiszczenia opłaty w orzeczeniu kończących sprawę w instancji, względnie

bez żadnego rygoru.

Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota skargi kasacyjnej dotyczy zagadnienia, czy i w jakim trybie powód

powinien uzupełnić opłatę od pozwu zawierającego wniosek o wydanie nakazu

zapłaty w postępowaniu nakazowym i od którego została uiszczona jedna czwarta

część opłaty, w razie stwierdzenia braku podstaw do wydania nakazu zapłaty.

Zgodnie z ogólnym przepisem, zawartym w art. 1262

§ 1 k.p.c., sąd nie podejmie

żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona należna

opłata. Wobec powyższego powstaje zagadnienie, czy w razie stwierdzenia braku

podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym należy wezwać

powoda do brakującej opłaty od pozwu w terminie tygodniowym pod rygorem

zwrotu pozwu (art. 130 § 1 k.p.c.), ewentualnie – gdy powód jest reprezentowany

przez profesjonalnego pełnomocnika procesowego – zwrócić pozew bez wezwania

o uiszczenie opłaty (art. 1302

§ 1 k.p.c.) z możliwością uiszczenia brakującej części

opłaty od pozwu w terminie tygodniowym od dnia doręczenia zarządzenia o zwrocie

pisma (art. 1302

§ 2 k.p.c.), czy też wezwać powoda do uzupełnienia opłaty

w terminie tygodnia, a jeżeli mieszka on lub ma siedzibę za granicą i nie ma w kraju

przedstawiciela – w terminie nie krótszym od miesiąca; w razie bezskutecznego

upływu terminu sąd prowadzi sprawę bez wstrzymania biegu postępowania, a o

obowiązku uiszczenia opłaty orzeka w orzeczeniu kończącym sprawę w instancji,

stosując odpowiednio zasady obowiązujące przy zwrocie pozwu (art. 1303

§ 2

k.p.c.).

Zgodnie z art. 4841

§ 2 k.p.c., sąd rozpoznaje sprawę w postępowaniu

nakazowym na pisemny wniosek powoda zgłoszony w pozwie. Art. 19 ust. 2 pkt 1

u.k.s.c. stanowi, że w takim przypadku pobiera się czwartą część opłaty od pozwu.

Przepis ten przewiduje niższą opłatę od pozwu zawierającego wniosek o wydanie

nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, co ma stanowić zachętę dla

inicjujących postępowanie sądowe, aby w sytuacji, gdy zachodzą okoliczności

uzasadniające wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, zawierały w

6

pozwie wniosek o rozpoznanie sprawy w postępowaniu nakazowym. Przyczynia się

to do szybszego rozpoznania sprawy. Nakaz zapłaty zostaje bowiem wydany bez

przeprowadzenia rozprawy, a w razie wniesienia przez pozwanego zarzutów

postępowanie jest uproszczone w stosunku do postępowania zwykłego poprzez

ograniczenie możliwości podnoszenia zarzutu potrącenia (pozwany może podnieść

do potrącenia tylko wierzytelności udowodnione dokumentami, o których mowa

w art. 485 k.p.c.), wyłączenie dopuszczalności powództwa wzajemnego (art. 493 §

3 i 4 k.p.c.) oraz poprzez wyłączenia zastosowania przepisów art. 194-196 oraz art.

198 k.p.c. (art. 495 § 4 k.p.c.). W postępowaniu tym obowiązują również zasady

prekluzji dotyczące okoliczności faktycznych, zarzutów i wniosków dowodowych

(art. 493 § 1 i art. 495 § 3).

Pozew podlegający rozpoznaniu w postępowaniu zwykłym powinien zostać

opłacony opłatą, o której mowa w art. 3 ust. 2 pkt 1 u.k.s.c. W typowej sytuacji

(gdy strona nie korzysta ze zwolnienia od kosztów sądowych) stwierdzenie braku

podstaw do wydania nakazu zapłaty oznacza zarazem, że pozew jest nienależycie

opłacony, gdyż uiszczono od niego jedynie ¼ część opłaty. Stanowisko to znajduje

potwierdzenie w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2009 r.,

III CZP 143/08 (OSNC 2009, nr 12, poz. 164), w którym wyjaśniono, że powierzony

przewodniczącemu w art. 486 k.p.c. obowiązek nadania sprawie dalszego biegu –

w której pomimo wniosku powoda nie wydano nakazu zapłaty - mieści w sobie

konieczność sprawdzenia, czy pozew jest prawidłowo opłacony. Zgodnie bowiem

z art. 130 § 1 k.p.c., pismo procesowe nie może otrzymać właściwego biegu, jeżeli

nie uiszczono od niego prawidłowej opłaty. Tymczasem pozew w postępowaniu

nakazowym podlega opłacie obniżonej, a ulga ta przestaje obowiązywać z chwilą

stwierdzenia braku podstaw do wydania nakazu zapłaty. Czynności podejmowane

przez przewodniczącego w wypadku stwierdzenia przez sąd braku podstaw do

wydania nakazu zapłaty, polegają zatem na sprawdzeniu, czy pozew jest należycie

opłacony, aby mógł zostać rozpoznany w postępowaniu upominawczym bądź

w postępowaniu zwykłym i ewentualnym wezwaniu powoda do uzupełnienia

brakującej opłaty.

Obowiązek uiszczenia przez powoda brakującej opłaty od pozwu, w razie

stwierdzenia braku podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu

7

nakazowym, znajduje także potwierdzenie w art. 5057

zd. drugie k.p.c., który

dotyczy sytuacji, gdy pozew został wniesiony w postępowaniu uproszczonym, który

– tak, jak pozew w postępowaniu nakazowym – podlega opłacie obniżonej, a sąd -

uznając, że sprawa jest szczególnie zawiła lub jej rozstrzygnięcie wymaga

wiadomości specjalnych – w dalszym ciągu rozpoznaje ją z pominięciem przepisów

o postępowaniu uproszczonym. W takim przypadku, jak stanowi powołany wyżej

przepis, nie pobiera się brakującej opłaty od pozwu. W przepisach regulujących

przebieg postępowania nakazowego brak jest analogicznego przepisu,

co potwierdza obowiązek powoda uzupełnienia brakującej opłaty od pozwu

w sytuacji stwierdzenia braku podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu

nakazowym.

Odnośnie do trybu uzupełnienia brakującej opłaty od pozwu po stwierdzeniu

braku podstaw do wydania nakazu zapłaty, w piśmiennictwie prawniczym wyrażane

są różne stanowiska, przy czym przeważają wypowiedzi, że w takim przypadku

powinien mieć zastosowanie tryb uzupełnienia brakującej opłaty przewidziany w art.

1303

§ 2 k.p.c., według którego, jeżeli obowiązek uiszczenia lub uzupełnienia opłaty

powstał na skutek rozszerzenia lub innej zmiany żądania, z innych przyczyn niż

wymienionych w § 1, albo po wysłaniu odpisu pisma innym stronom, a w braku

takich stron – po wysłaniu zawiadomienia o terminie posiedzenia, przewodniczący

wzywa zobowiązanego do uiszczenia należnej opłaty w terminie tygodnia, a jeżeli

mieszka on lub ma siedzibę za granicą i nie ma w kraju przedstawiciela –

w terminie nie krótszym od miesiąca. W razie bezskutecznego upływu terminu sąd

prowadzi sprawę bez wstrzymywania biegu postępowania, a o obowiązku

uiszczenia opłaty orzeka w orzeczeniu kończącym sprawę w instancji, stosując

odpowiednio zasady obowiązujące przy zwrocie kosztów procesu. Za tym

stanowiskiem przemawia kilka istotnych argumentów.

Powołany przepis reguluje sytuacje, gdy obowiązek uiszczenia lub

uzupełnienia opłaty powstał na skutek rozszerzenia lub innej zmiany powództwa,

z innych przyczyn niż wymienione w § 1 (gdy przed wysłaniem odpisu pisma innym

stronom, powstał obowiązek uiszczenia lub uzupełnienia opłaty na skutek ustalenia

przez sąd wyższej wartości przedmiotu sporu, cofnięcia zwolnienia od kosztów

sądowych albo uchylenia kurateli), albo po wysłaniu odpisu pisma innym stronom.

8

Omawiana w skardze kasacyjnej sytuacja z całą pewnością nie obejmuje

rozszerzenia lub innej zmiany powództwa ani też obowiązku uiszczenia opłaty

powstałego już po wysłaniu odpisu pisma (pozwu) innym stronom, o czym jest

mowa w art. 1303

§ 2 k.p.c., lecz jedynie sytuację, wymienioną w tym przepisie, gdy

obowiązek uiszczenia opłaty powstał „z innych przyczyn niż wymienionych w § 1”.

Inną przyczyną uzasadniającą wezwanie powoda do uiszczenia w trybie

przewidzianym w art. 1303

§ 2 k.p.c. brakującej opłaty od pozwu byłoby

stwierdzenie braku podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu

nakazowym, w następstwie czego sprawa podlegałaby rozpoznaniu

w postępowaniu zwykłym. Zewnętrznym wyrazem tej oceny są zarządzenia

przewodniczącego sądu pierwszej instancji o doręczeniu odpisu pozwu

pozwanemu oraz o wyznaczeniu rozprawy, ewentualnie o skierowaniu sprawy na

posiedzenie niejawne, nadto odpowiedniej treści zarządzenie wzywające powoda

do uiszczenia brakującej części opłaty od pozwu. Zgodnie bowiem z art. 486 § 1

k.p.c., w razie braku podstaw do wydania nakazu zapłaty, przewodniczący

wyznacza rozprawę, chyba że sprawa może być rozpoznana na posiedzeniu

niejawnym. Wykładnia logiczno-językowa uzasadnia wniosek, że wyznaczenie

przez przewodniczącego sądu pierwszej instancji rozprawy jest bezpośrednim

(automatycznym) następstwem stwierdzenia braku podstaw do wydania nakazu

zapłaty. Potwierdza to także art. 486 § 2 k.p.c., dotyczący spraw, o których mowa

w art. 485 § 2a k.p.c., zgodnie z którym sąd wydaje nakaz zapłaty, a w razie braku

podstaw do jego wydania przewodniczący wyznacza rozprawę albo posiedzenie

niejawne nie później niż przed upływem 2 miesięcy od dnia wniesienia pozwu albo

od dnia uzupełnienia braków pozwu. Należy także dostrzec, że w art. 5057

zd.

trzecie k.p.c. – dotyczącym sprawy rozpoznawanej w postępowaniu uproszczonym,

w której pozew podlega również obniżonej opłacie - wyłączono wprost

zastosowanie art. 1303

§ 2 k.p.c. w razie uznania przez sąd, że sprawa

rozpoznawana w postępowaniu uproszczonym jest szczególnie zawiła lub jej

rozstrzygnięcie wymaga wiadomości specjalnych i rozpoznawania jej w dalszym

ciągu z pominięciem przepisów o postępowaniu uproszczonym. W takim

przypadku, ustawodawca wyraźnie wyłączył zastosowanie art. 1303

§ 2 k.p.c.,

co oznacza, że zdaniem ustawodawcy ten właśnie przepis powinien mieć

9

zastosowanie w razie dalszego rozpoznawania sprawy w postępowaniu zwykłym

zamiast w postępowaniu odrębnym - uproszczonym. Za zastosowaniem art. 1303

§ 2 k.p.c. może przemawiać także to, iż po opłaceniu pozwu zawierającego

wniosek o jego rozpoznanie w postępowaniu nakazowym następuje nadanie

sprawie biegu w tym sensie, że następuje merytoryczna ocena istnienia podstaw do

wydania nakazu zapłaty, której efektem jest wydanie przez sąd nakazu zapłaty albo

stwierdzenie braku podstaw do jego wydania.

Przyjęcie, zgodnie z przedstawionym wyżej stanowiskiem, że do

uzupełnienia należnej opłaty od pozwu po stwierdzeniu braku podstaw do wydania

nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym ma zastosowanie art. 1303

§ 2 k.p.c.

oznaczałoby, iż uzasadnione byłyby zarzuty procesowe skargi kasacyjnej

dotyczące niezastosowania tego przepisu w zw. z art. 486 § 1 k.p.c. oraz

zastosowania w ich miejsce przepisów art. 130 § 1 i 2 k.p.c. Sąd Okręgowy przyjął

– odwołując się do stanowiska wyrażonego w piśmiennictwie prawniczym - że art.

1303

§ 2 k.p.c. nie ma jednak zastosowania, jeżeli strona jest reprezentowana

przez profesjonalnego pełnomocnika. Stanowisko to, bliżej nieumotywowane przez

Sąd Okręgowy, zostało przedstawione w piśmiennictwie w powiązaniu z art. 193

§ 4 k.p.c., który został uchylony z dniem 19 kwietnia 2010 r. ustawą z dnia

17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2010 r. Nr 7, poz. 45). Przepis ten obowiązywał

więc jeszcze w chwili wniesienia powództwa i stwierdzenia braku podstaw do

wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym. Według art. 193 § 4 k.p.c.

(przed jego uchyleniem), w razie zmiany powództwa art. 1302

k.p.c. stosuje się

odpowiednio. Przepis ten dotyczył więc sytuacji, gdy dochodziło do zmiany

powództwa, jeżeli strona była reprezentowana przez profesjonalnego

pełnomocnika, a zmienione żądanie podlegało opłacie stałej lub stosunkowej

obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu. W takiej sytuacji,

nie miał więc zastosowania szczególny tryb uzupełniania braku fiskalnego od

zmienionego powództwa przewidziany w art. 1303

§ 2 k.p.c., lecz tryb określony

w art. 1302

k.p.c. (zwrot pozwu bez wzywania do uzupełnienia brakującej opłaty)

w zw. z art. 193 § 4 k.p.c. Zatem wyłączenie trybu usuwania braku fiskalnego pisma

przewidzianego w art. 1303

§ 2 k.p.c. na rzecz trybu przewidzianego w art. 1302

10

k.p.c., gdy strona była reprezentowana przez fachowego pełnomocnika, dotyczyło

tylko zmiany, nie obejmowało natomiast innych sytuacji objętych hipotezą art. 1303

§ 2 k.p.c.

W piśmiennictwie prawniczym przedstawiane jest także stanowisko,

że stwierdzenie braku podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu

nakazowym oznacza pierwotnie występujący brak fiskalny pozwu, który nie został

należycie opłacony od początku, gdyż zawarty w pozwie wniosek o wydanie nakazu

zapłaty opierał się na błędnym założeniu, iż są podstawy do jego wydania. Wydaje

się – wobec braku bliższego odniesienia się do tej kwestii – że za takim

rozwiązaniem opowiedział się także Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia

12 lutego 2009 r., III CZP 143/08, w którym argumentowano, że dopiero po

stwierdzeniu prawidłowego opłacenia pozwu przewodniczący kieruje sprawę na

rozprawę albo posiedzenie niejawne. Oczekiwanie na prawidłowe opłacenie pozwu

byłoby zbędne gdyby miał zastosowanie tryb usuwania braku fiskalnego pozwu

określony w art. 1303

§ 2 k.p.c. Według przedstawionego na wstępie stanowiska,

usunięcie braku fiskalnego pozwu powinno nastąpić w trybie żądania uzupełnienia

brakującej części opłaty pod rygorem zwrotu pozwu (art. 130 § 1 i 2 k.p.c.),

ewentualnie – w odniesieniu do strony reprezentowanej przez profesjonalnego

pełnomocnika procesowego, gdy pozew podlega opłacie stałej lub stosunkowej

obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu – zwrotu pozwu

bez wezwania do uiszczenia brakującej części opłaty (art. 1302

§ 1 i 2 k.p.c.).

Za uzasadnieniem tego stanowiska odnośnie do usuwania braku fiskalnego pozwu

przemawia to, że tryb usuwania braku fiskalnego przewidziany w art. 1303

§ 2 k.p.c.

powinien mieć zastosowania do braku, który nie istniał od samego początku,

tj. w chwili wniesienia pozwu, lecz powstał później w trakcie postępowania. Ponadto

podkreśla się funkcje opłat sądowych, których celem jest nie tylko zagwarantowanie

przychodów na rzecz Skarbu Państwa, ale również ustanowienie pewnej bariery

finansowej przeciwko pochopnemu wytaczaniu powództw. Z tej perspektywy

rozpoznanie sprawy sądowej powinno być uwarunkowane wcześniejszym

należytym opłaceniem pisma inicjującego postępowanie sądowe. Tymczasem

zastosowanie trybu usuwania braku fiskalnego przewidzianego w art. 1303

§ 2

k.p.c. do uiszczenia brakującej części opłaty od pozwu, w razie stwierdzenia braku

11

podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, umożliwia proste

omijanie obowiązku uiszczenia pełnej opłaty od pozwu i opłacanie go jedynie w ¼

części nawet ze świadomością strony wnoszącej pozew, że nie zachodzą

okoliczności przewidziane w przepisach uzasadniające żądanie wydania nakazu

zapłaty w postępowaniu nakazowym. W ocenie Sądu Najwyższego, zasadnie

wskazuje się na istotną wadę konstrukcji przewidzianej w art. 1303

§ 2 k.p.c.

w odniesieniu do usuwania braku fiskalnego pozwu zawierającego wniosek

o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, który pozwala na omijanie

obowiązku uiszczenia pełnej opłaty od pozwu i swoiste odroczenie tego obowiązku

do czasu wydania orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, czy też – w

razie korzystanego rozstrzygnięcia – faktyczne obarczenie tym obowiązkiem

fiskalnym pozwanego, mimo niewydania nakazu zapłaty. Ponadto zastosowanie

tego trybu usuwania braku fiskalnego pozwu oznacza, że sprawa mimo niewydania

nakazu zapłaty, będzie w dalszym ciągu rozpoznawana w postępowaniu zwykłym,

co może pozostawać w sprzeczności z wolą samego powoda, który wnosząc

sprawę w postępowaniu nakazowym, liczy nie tylko na to, że zostanie wydany

nakaz zapłaty, ale także – w razie jego wydania – że sprawa będzie podlegała

dalszemu rozpoznaniu z zastosowaniem szczególnych reguł postępowania

odrębnego - z wyłączeniem możliwość i wniesienia przez pozwanego

powództwa wzajemnego (art. 493 § 4 k.p.c.), z ograniczeniem możliwości

podniesienia przez pozwanego zarzutu potrącenia (art. 493 § 3 k.p.c.) oraz

z wyłączeniem możliwości zmian podmiotowych (art. 495 § 4 k.p.c.). Powód nie

musi być zainteresowany prowadzeniem sporu sądowego według zasad ogólnych

w razie stwierdzenia braku podstaw do wydania nakazu zapłaty. Oczywiście,

powód po nadaniu sprawie dalszego biegu, w następstwie stwierdzenia braku

podstaw do wydania nakazu zapłaty, może cofnąć pozew, jednakże w takim

przypadku dotkną go negatywne konsekwencje procesowe związane

z wytoczeniem powództwa, w tym obowiązek zwrotu pełnych kosztów

postępowania na rzecz pozwanego.

Przyjęcie, że do usuwania braku fiskalnego pozwu zawierającego wniosek

o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, polegającego na

konieczności uiszczenia brakującej części pełnej opłaty od pozwu, miałby

12

zastosowanie tryb wezwania do jej uiszczenia w terminie tygodniowym

pod rygorem zwrotu pozwu oznaczałoby konieczność stosowania także art. 1302

k.p.c., tj. zwrotu pozwu wniesionego przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika

patentowego bez wezwania przewodniczącego o uiszczenia opłaty, jeżeli pozew

podlegał opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez

stronę wartości przedmiotu sporu. Wówczas, zgodnie z art. 1302

§ 2 k.p.c.,

w terminie tygodniowym od dnia doręczenia zarządzenia o zwrocie z przyczyn

określonych w § 1 strona mogłaby uiścić brakującą opłatę. Jeżeli opłata zostałaby

wniesiona we właściwej wysokości, pismo wywołałoby skutek od daty pierwotnego

wniesienia. Konsekwentnie należałoby bowiem przyjąć, że skoro brak fiskalny

pozwu ma charakter pierwotny, i z tej przyczyny nie ma do niego zastosowanie art.

1303

§ 2 k.p.c., to nie ma podstaw do wyłączenia zastosowania art. 1302

k.p.c.,

jeżeli pozew wraz z wnioskiem o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu

nakazowym został wniesiony w warunkach określonych w § 1 art. 1302

k.p.c.

Ocena braku podstaw do wydania nakazu zapłaty oznaczałaby zarazem

stwierdzenie, że pozew wniesiony przez fachowego pełnomocnika nie został

należycie opłacony, gdyż opierał się na błędnym założeniu istnienia podstaw do

wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym. Zastosowanie art. 1302

k.p.c.

byłoby uzasadnione także względami pragmatycznymi, przyspieszeniem

postępowania przy jednoczesnym zagwarantowaniu należytej ochrony

praw procesowych powodowi. W terminie tygodniowym od dnia doręczenia

zarządzenia o zwrocie pozwu powód mógłby bowiem uiścić brakującą opłatę ze

skutkami od daty pierwotnego wniesienia pozwu. W konsekwencji, nawet przyjęcie,

że uzupełnienie brakującej opłaty od pozwu w razie stwierdzenia braku podstaw do

wydania nakazu zapłaty nie powinno nastąpić według zasady przewidzianej w art.

1303

§ 2 k.p.c., oznaczałoby w okolicznościach rozpoznanej sprawy, że brak było

podstaw do wzywania pełnomocnika powoda w trybie przewidzianym w art. 130 § 1

k.p.c. do opłacenia w terminie tygodniowym brakującej części opłaty od pozwu pod

rygorem zwrotu pozwu. W konsekwencji wydane, na podstawie art. 130 § 2 k.p.c.,

zarządzenie Przewodniczącego Sądu Rejonowego o zwrocie pozwu nie mogło

uchylać skutków wynikających z art. 1302

§ 2 k.p.c., w razie wniesienia przez

powoda należnej, brakującej części opłaty od pozwu w terminie tygodniowym od

13

dnia doręczenia zarządzenia o zwrocie pozwu. Także w tym przypadku zarzut

naruszenia art. 130 § 1 i 2 k.p.c. przez ich zastosowanie byłby uzasadniony, jak

również zarzut naruszenia art. 1302

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 486 § 1 k.p.c. przez ich

niezastosowanie.

Trudność w wyborze jednego z dwóch trybów usuwania braków fiskalnych

pozwu (art. 1303

§ 2 oraz art. 130, ewentualnie art. 1302

k.p.c.) w razie stwierdzenia

braku podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym wynika

z brzmienia art. 486 § 1 i 2 k.p.c. w związku z uchyleniem, z dniem 1 lipca 1996 r.,

art. 489 k.p.c. Zgodnie z tym ostatnim przepisem, jeżeli nakaz zapłaty nie mógł być

wydany, sąd wydawał postanowienie odmowne. W takim przypadku, przysługiwało

na postanowienie o odmowie wydania nakazu zapłaty zażalenie (uchylony art. 489

§ 2 k.p.c.). W stanie prawnym, który obowiązywał przed uchyleniem art. 489 k.p.c.,

nie budziło wątpliwości, że postanowienie o odmowie wydania nakazu zapłaty było

czynnością jurysdykcyjną sądu podejmowaną po nadaniu biegu sprawie

zainicjowanej pozwem zawierającym wniosek o wydanie nakazu zapłaty

w postępowaniu nakazowym. Następstwem tego orzeczenia, w razie jego

uprawomocnienia się, było rozpoznanie sprawy w postępowaniu zwykłym.

W konsekwencji, obowiązek opłacenia pozwu wpisem w pełnej wysokości, w razie

skierowania sprawy do postępowania zwykłego, był następstwem orzeczenia sądu

wydanego na podstawie art. 489 § 1 k.p.c. Z tej przyczyny nie można było przyjąć,

aby pozew zawierający wniosek o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu

nakazowym, od którego uiszczono obniżoną opłatę, był nienależycie opłacony już

w chwili jego wniesienia. Obecnie przepisy nie przewidują możliwości wydania

przez sąd postanowienia o odmowie wydania nakazu zapłaty. Z art. 486 k.p.c.

wynika jedynie, że nakaz zapłaty jest wydawany przez sąd, nie wynika natomiast,

czy ocena braku podstaw do wydania nakazu zapłaty jest dokonywana przez sąd,

czy jedynie przez przewodniczącego sądu pierwszej instancji. Nie rozstrzygają tego

także przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r.

Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. Nr 38, poz. 249 ze zm.).

Zgodnie z § 132 ust. 1 rozporządzenia, w postępowaniu nakazowym sąd na

posiedzeniu niejawnym wydaje nakaz zapłaty. Według natomiast § 132 ust. 2,

w razie braku podstaw do wydania nakazu zapłaty, przewodniczący wyznacza

14

rozprawę i określa odpowiedni tryb postępowania, chyba że sprawa może być

rozpoznana na posiedzeniu niejawnym. Niewątpliwie w świetle powołanych wyżej

regulacji, po wniesieniu pozwu z wnioskiem o wydanie nakazu zapłaty

w postępowaniu nakazowym, od którego uiszczono obniżoną opłatę, sprawa jest

kierowana na posiedzenie niejawne w celu wydania przez sąd – jeżeli zachodzą

przesłanki określone w przepisach – nakazu zapłaty. Z tej przyczyny nie można

przyjąć, że w chwili podjęcia tych czynności, pozew jest nienależycie opłacony ani

też, iż mimo skierowania sprawy na posiedzenie niejawne, sprawie nie nadano

biegu i znajduje się jedynie we wstępnym badaniu przez przewodniczącego.

Ocena, czy zachodzą przesłanki do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu

nakazowym jest dokonywana przez sąd na posiedzeniu niejawnym (por.

uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2001 r., III CZP 41/01,

OSNC 2002, nr 2, poz. 19). Jej efektem jest wydanie przez sąd nakazu zapłaty albo

stwierdzenie braku podstaw do jego wydania. Ta ostatnia ocena nie znajduje

odzwierciedlenia w formalnym orzeczeniu o odmowie wydania nakazu zapłaty, lecz

jedynie w zarządzeniach przewodniczącego sądu pierwszej instancji wzywających

do uiszczenia brakującej części opłaty od pozwu rozpoznawanego w postępowaniu

zwykłym, zarządzeniu o doręczeniu odpisu pozwu oraz o skierowaniu sprawy

na rozprawę albo posiedzenie niejawne. Przesłanką podjęcia czynności

przez przewodniczącego sądu, o których mowa w art. 486 k.p.c., jest

wcześniejsza negatywna ocena sądu wniosku pozwanego zawartego w pozwie

o rozpoznanie sprawy w postępowaniu nakazowym. Czynności te następują więc

już po nadaniu sprawie biegu w ramach postępowania nakazowego (odmiennie

w uzasadnieniu uchwały z dnia 8 sierpnia 2001 r., III CZP 41/01). Przyjęcie, że

stwierdzenie braku podstaw do wydania nakazu zapłaty byłoby podstawą wydania

przez przewodniczącego zarządzenia wzywającego do uiszczenia brakującej

części opłaty od pozwu pod rygorem zwrotu pozwu oznaczałoby, iż badanie

prawidłowego opłacenia pozwu odbywałoby się dwuetapowo; pierwszy raz, w chwili

wniesienia pozwu przed skierowaniem sprawy na posiedzenie niejawne celem

zbadania warunków do wydania nakazu zapłaty oraz drugi raz, po stwierdzeniu

przez sąd braku podstaw do wydania nakazu zapłaty. Należy mieć także na

uwadze, że ustawodawca, niekiedy, dążąc do wprowadzenia reguł

15

przyspieszających przebieg postępowania czyni to kosztem funkcji fiskalnej opłat

sądowych. Wyrazem tego może być właśnie art. 1303

§ 2 k.p.c. w części dotyczącej

zmiany powództwa. Również i w tym przypadku przepis ten umożliwia omijanie

obowiązku opłacania pozwu w razie wniesienia powództwa z celowo zaniżonym

żądaniem i jego rozszerzaniem w toku trwania postępowania.

Niezależnie od przyjętej wykładni przepisów dotyczących uzupełnienia przez

powoda brakującej części opłaty od pozwu doszło do naruszenia przez Sąd

Okręgowy przepisów art. 130 § 1 i 2 k.p.c., które w sprawie nie miały zastosowania.

Uchybienie tym przepisom miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż w ich

następstwie Sąd Okręgowy przyjął, że pozew został skutecznie wniesiony do sądu

dopiero w dniu 8 czerwca 2010 r., a nie, jak ustalił Sąd pierwszej instancji, w dniu

12 marca 2010 r. Przyjęcie przez Sąd Okręgowy określonej daty wniesienia pozwu

miało znaczenie dla oceny zasadności podniesionego przez pozwanego zarzutu

przedawnienia dochodzonego roszczenia. Z tych też względów nie można

odeprzeć zarzutu naruszenia art. 751 pkt 1 w zw. z art. 750 k.c. wskutek przyjęcia

przez Sąd Okręgowy, że dochodzone roszczenie uległo przedawnieniu.

Uwzględniając powyższe, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw.

z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c., orzeczono jak w sentencji.

jw