V CSK 234/11

Sygn. akt V CSK 234/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa W. Międzyuczelnianej Fundacji "P.-H." na rzecz Emerytów i

Osób Niepełnosprawnych

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej "W."

o stwierdzenie nieważności uchwał ewentualnie uchylenie uchwały,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 grudnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 28 września 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo W.

Międzyuczelnianej Fundacji ,,P.-H.” na rzecz Emerytów i Osób Niepełnosprawnych

skierowane przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej ,,W.” o stwierdzenie nieważności

uchwały ewentualnie uchylenie uchwały, a Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 28

grudnia 2010 r. oddalił apelację powódki od wyroku Sądu Okręgowego. Sądy obu

instancji dokonały następujących ustaleń faktycznych i ich oceny prawnej. Powódka

jest członkiem pozwanej Spółdzielni, przysługuje jej spółdzielcze własnościowe

prawo do sześciu lokali użytkowych. Prawomocnym wyrokiem z dnia 30

października 2008 r. wydanym w sprawie I C … Sąd Okręgowy zasądził od

Spółdzielni na rzecz powódki kwotę 55.348,20 zł z odsetkami od 2 marca 2007 r. i

oraz koszty procesu w kwocie 1296 zł tytułem zwrotu nadpłaconego przez

Fundację wkładu budowlanego. Do zapłaty zasądzonych należności doszło w

wyniku egzekucji. Komornik w dniu 7 kwietnia 2009 r. zajął konto bankowe

Spółdzielni, na którym znajdowały się środki funduszu remontowego i

wyegzekwował łącznie kwotę 77.834.34 zł, obejmującą nie tylko kwoty wynikające z

wyroku, ale nadto koszty egzekucyjne. W związku z tak powstałą stratą, zarząd

Spółdzielni zwrócił się do członków o zwrot tej kwoty, proporcjonalnie do

posiadanego metrażu lokalu; na Fundację przypadła kwota 6.594,86 zł.

Odmawiając zapłaty, Fundacja zarzuciła brak podstawy prawnej dla takiego

sposobu rozłożenia na członków zasądzonej kwoty, wskazała, że żądanie zmierza

do zmniejszenia kwoty zasądzonej na jej rzecz prawomocnym wyrokiem. W dniu 26

września 2009 r. Walne Zgromadzenie pozwanej podjęło uchwałę nr 9/2009 „w

sprawie sfinansowania kwoty 76.834,34 zł z tytułu wyroku Sądu Rejonowego

(powinno być: Okręgowego), sygn. akt I C …, dotyczącego różnicy powierzchni

lokalu rehabilitacji”. Z uchwały wynika, że w związku z brakiem środków

pieniężnych odpowiadających funduszowi zasobowemu i funduszowi udziałowemu,

Walne Zgromadzenie postanawia o pokryciu straty z funduszu remontowego we

wskazanej wysokości – przez zobowiązanie członków Spółdzielni do wniesienia

wpłat gotówkowych proporcjonalnie do powierzchni zajmowanych lokali, w terminie

do 31 grudnia 2009 r. W ocenie Sądu pierwszej instancji, wobec wynikającej z art.

3

68 prawa spółdzielczego odpowiedzialności Spółdzielni za jej zobowiązania wobec

osób trzecich oraz powstania straty bilansowej na funduszu remontowym w kwocie

76.834,34 zł, Walne Zgromadzenie władne było, w ramach swoich kompetencji,

podjąć zaskarżoną uchwałę. Z uzasadnienia Sądu drugiej instancji wynika

natomiast, że nie chodziło o stratę bilansową, a należało zwrócić uwagę na

przepisy art. 4 ust. 1, 11

, 2 i 4 jako szczególnych w stosunku do art. 19 § 2 i 3 oraz

na art. 6 ust. 1. ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, który dotyczy wyników

całej działalności gospodarczej spółdzielni i dotyczy również innych kosztów, w tym

zobowiązań wynikających z orzeczeń sądowych.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego, opartej na obu

podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c., powódka, w ramach pierwszej podstawy zarzuciła

naruszenie art. 4 ust. 1 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, art. 19 § 2, art. 42

§ 3, art. 67, art. 68 art. 90 § 1 i 2 prawa spółdzielczego oraz art. 58 § 1 i 2 k.c.

W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania skarżąca zarzuciła

naruszenie art. 227, art. 233 § 1, art. 381 i art. 365 § 1 k.p.c. – i domagała się

uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia przepisów postępowania nie mogły odnieść skutku.

Zgodnie z art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi nie mogą być zarzuty dotyczące

ustalenia faktów lub oceny dowodów, zatem chybiony jest zarzut naruszenia art.

233 k.p.c. Chybiony jest również zarzut naruszenia art. 227 k.p.c. skoro Sąd

Apelacyjny nie prowadził żadnego postępowania dowodowego, a zarzuty

naruszenia art. 381 k.p.c. oraz art. 365 § 1 k.p.c. ocenić należy jako te, których

związek procesowy z rozstrzygnięciem, nie został przez skarżącą wykazany.

Naruszenie art. 365 § 1 k.p.c. nie mogło nastąpić, jak ujęto to w skardze, „przez

pozostawienie w obrocie uchwały, która jest sprzeczna z tym przepisem”,

chociażby tylko dlatego, że powołany przepis nie dotyczy uchwał. Natomiast

zaniechanie wykorzystania wypowiedzi strony pozwanej z rozprawy apelacyjnej,

dotyczącej wystąpienia nadwyżki bilansowej w roku 2009, co pozwaliłoby Sądowi

Apelacyjnemu fakt ten uznać za przyznany (art. 230 k.p.c.), nie tyle wiąże się

4

z naruszeniem przepisów procesowych, według skarżącej – art. 381 k.p.c., ile jest

następstwem wadliwej wykładni prawa materialnego. Zarzut takiej, wadliwej

wykładni prawa, skarżąca trafnie podniosła w ramach podstawy naruszenia prawa

materialnego.

Przed zmianą dokonaną z dniem 31 lipca 2007 r. ustawą z dnia 14 czerwca

2007 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz o zmianie

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 125, poz. 873), art. 4 ustawy o spółdzielniach

mieszkaniowych (dalej: u.s.m.), w ustępach 1, 11

, 2, wskazywał, że członkowie

spółdzielni (i inne wymienione tam osoby) uczestniczą w pokrywaniu kosztów

związanych z eksploatacją i utrzymaniem nieruchomości stanowiących mienie

spółdzielni, a nadto w zobowiązaniach spółdzielni z innych tytułów, co odpowiadało

należnościom z tytułu eksploatacji i utrzymania nieruchomości, a nadto obejmowało

wszelkie wydatki związane z utrzymaniem i funkcjonowaniem organów spółdzielni

i jej aparatu administracyjnego oraz zobowiązania wobec osób trzecich z tytułu

zawartych umów lub wyrządzonych szkód. Do dnia 31 lipca 2007 r. długi spółdzielni

były zatem uwzględniane w opłatach eksploatacyjnych i była to regulacja

analogiczna do ujętej w nieobowiązującym już art. 208 § 1 prawa spółdzielczego

(dalej: Pr. spół.). Na skutek zmiany dokonanej wyżej powołaną ustawą, zakres

obowiązków członka uległ zmianie. Członek zobowiązany jest pokrywać część

kosztów związanych z utrzymaniem i eksploatacją jego nieruchomości, jaka

pozostaje w proporcji do jego lokalu i ma uczestniczyć w pokrywaniu kosztów

związanych z eksploatacją i utrzymaniem nieruchomości stanowiących mienie

spółdzielni, przez uiszczanie opłat zgodnie z postanowieniami statutu. Obowiązki

członka nie obejmują już uczestniczenia w zobowiązaniach spółdzielni z innych

tytułów. Wraz ze zmianą stanu prawnego zobowiązania takie są pokrywane na

zasadach ogólnych. Jeśli zatem spółdzielnia zaciągnie zobowiązania albo poniesie

koszty, którymi nie będzie mogła obciążyć członków, to zobowiązania te powinny

być pokryte wyłącznie z dochodów uzyskanych przez spółdzielnię z prowadzonej

przez nią działalności albo z innych środków własnych spółdzielni. Przyjmuje się

w związku z tym, że art. 4 u.s.m. w obecnym brzmieniu nie wyłącza już działania

art. 19 § 2 Pr. spół., co oznacza, że obecnie członkowie uczestniczą w pokrywaniu

strat spółdzielni do wysokości zadeklarowanych udziałów.

5

Ponadto, w związku z wyrażoną w art. 6 ust. 1 u.s.m. zasadą tzw.

bezwynikowej działalności gospodarczej spółdzielni wskazać należy, że wprawdzie

w przepisie tym ustawodawca określił, iż różnica między kosztami eksploatacji

i utrzymania danej nieruchomości zarządzanej przez spółdzielnię, a przychodami

z opłat zwiększa odpowiednio przychody lub koszty eksploatacji i utrzymania danej

nieruchomości w roku następnym, to jednak nie oznacza to, że przychody te nie są

brane pod uwagę przy ustalaniu dochodu spółdzielni. Do 31 lipca 2007 r.

spółdzielnia nie tworzyła zysku ani nadwyżki bilansowej, o której mowa w art. 75 Pr.

spół., gdyż różnica między jej przychodami a kosztami nie stanowiła dochodu, ale

zwiększała odpowiednio przychody lub koszty w następnym roku. Obecnie,

w wyniku zmian art. 4 i art. 6 ust. 1 dokonanych powołaną ustawą zmieniającą,

zasada ta została odniesiona do poszczególnych nieruchomości. W odniesieniu

natomiast do całej spółdzielni, powiększać koszty lub przychody w roku następnym

będą tylko wszystkie różnice pomiędzy kosztami eksploatacji i utrzymania

poszczególnych nieruchomości zarządzanych przez spółdzielnię. Inne przychody

i koszty spółdzielni są z tego wyłączone i należy je rozliczać według zasad

ogólnych, wynikających z przepisów ustawy – prawo spółdzielcze, regulujących

podział nadwyżki bilansowej i sposób pokrywania straty.

Obowiązek uiszczenia przez pozwaną Spółdzielnię należności wynikającej

z wyroku obarczał ją jako jej dług, zgodnie z art. 68 Pr. spół. Do zaspokojenia

ze środków funduszu remontowego doszło dlatego, że komornik zajął rachunek

bankowy, na którym były zgromadzone środki tego funduszu. Powstały na skutek

egzekucji uszczerbek w stanie wkładów na rachunku bankowym nie upoważniał

Spółdzielni do poszukiwania rekompensaty, przez zobowiązanie członków do wpłat

innych niż dopuszczone przepisami ustawy i statutu.

Uszczerbek, o którym mowa, nie stanowił straty bilansowej. Pojęcie straty

jest pojęciem z zakresu gospodarki finansowej i stanowi przeciwieństwo nadwyżki

bilansowej, czyli dochodu ogólnego w danym roku obrachunkowym.

Z treści uchwały wynika, że została podjęta na podstawie § 30 ust. 1 pkt 7

statutu, który powiela treść art. 38 § 1 pkt 4 Pr. spół. Nie jest to podstawa

adekwatna do rozstrzygnięcia objętego uchwałą. Przepis art. 38 § 1 pkt 4 Pr. spół.

6

stanowi, że do wyłącznej właściwości walnego zgromadzenia należy podejmowanie

uchwał w sprawie podziału nadwyżki bilansowej (dochodu ogólnego) lub sposobu

pokrycia strat. Jeżeli przeto w spółdzielni, w danym roku obrachunkowym, wystąpi

strata bilansowa, jej pokrycie następuje według zasad wynikających z art. 90 Pr.

spół. i uregulowań statutu. Straty pokrywa się z funduszu zasobowego, a w części

przekraczającej fundusz zasobowy - z funduszu udziałowego i innych funduszy

własnych spółdzielni, według kolejności ustalonej przez statut. W okolicznościach

sprawy wykluczyć należy koncepcję, że doszło do pokrycia straty bilansowej i to

w sposób przewidziany w art. 90§ 1 Pr. spół. Jak wynika bowiem z treści

protokołów Walnych Zgromadzeń z dnia 26 września 2009 r. i z dnia 9 października

2010 r., tak w roku 2008 jak i w roku 2009 Spółdzielnia uzyskała nadwyżkę

bilansową. Ponadto, jeżeli wyegzekwowanie długu nastąpiło w kwietniu 2009 r.,

to rozliczenie, wykazujące stratę bilansową, mogłoby nastąpić w roku 2010, po

zamknięciu roku obrachunkowego 2009. Wreszcie, pokrywanie strat jest operacją

rachunkową, księgową, polegająca na pomniejszeniu wysokości lub skreśleniu

określonych pozycji pasywnych (np. funduszy rezerwowych). Pomniejszenie pozycji

pasywnych następuje o wartość, na którą opiewa strata wynikająca z projektu

bilansu rocznego. Uchwała podjęta przez walne zgromadzenie w trybie 38 § 1 pkt 4

Pr. spół., dotycząca sposobu pokrycia straty, sprowadza się do rozstrzygnięcia,

w jakiej kolejności fundusze spółdzielni będą przeznaczane na pokrycie tej straty

oraz do ustalenia, według jakich zasad będą zmniejszane udziały wniesione

członków spółdzielni w przypadku, gdy dotknie to funduszu udziałowego.

Zaskarżona uchwała nie jest też, co oczywiste, uchwałą podjętą na podstawie

art. 90 § 2 Pr. spół. Przepis ma zastosowanie wówczas, gdy środki we wszystkich

funduszach okazałyby się niewystarczające na pokrycie straty; wówczas

walne zgromadzenie może podjąć uchwałę zobowiązującą do wcześniejszego

wpłacenia udziałów.

Powołany już wyżej art. 19 § 2 Pr. spół. określa górną granicę, do jakiej

członek spółdzielni, pośrednio, odpowiada za długi spółdzielni. Członek uczestniczy

zatem do wysokości udziałów we wszelkich stratach spółdzielni z tym,

że odpowiedzialność ta ogranicza się do zadeklarowanych i wniesionych już

udziałów (tworzących fundusz udziałowy) z tym, że zgodnie z art. 90 § 2 Pr. spół.,

7

walne zgromadzenie może podjąć uchwałę zobowiązującą do wcześniejszego

wpłacenia udziałów. Zaskarżona uchwała, niezależnie od innych przedstawionych

uchybień, nałożyła na członków Spółdzielni obowiązki finansowe najwyraźniej

przekraczające tę górną granicę.

Z powyższego wynika, że Walne Zgromadzenie, nakładając na członków

obowiązek zwrotu zapłaconej przez Spółdzielnię jej wierzycielowi kwoty 77.834,34

zł, proporcjonalnie do powierzchni zajmowanych lokali, zobowiązało ich,

w warunkach braku ustawowego obowiązku pokrywania „innych zobowiązań"

spółdzielni i braku straty bilansowej, do zrekompensowania powstałego w majątku

Spółdzielni wydatku, ich prywatnymi środkami. Biorąc pod uwagę, że ten wyraz woli

Walnego Zgromadzenia ma charakter czynności prawnej, skutkiem uchwały jest

ukształtowanie bezpośrednio obowiązków członków, uchwała podlegała ocenie nie

tylko na gruncie prawa spółdzielczego i statutu, ale i prawa cywilnego, a wobec

tego i art. 58 k.c., czego Sąd Apelacyjny nie miał na uwadze.

Z przedstawionych przeto powodów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. i art. 108 § 2 w związku z art. 398 k.p.c., orzekł jak w sentencji.

jw