I UK 400/11

Sygn. akt I UK 400/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania Jana H.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury pomostowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 8 czerwca 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Decyzją z dnia 3 września 2009 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

odmówił ubezpieczonemu Janowi H. prawa do emerytury pomostowej powołując

się na przepisy ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych

(Dz.U. z dnia 31 grudnia 2008 r. Nr 237 poz. 1656) oraz ustawy z dnia 17 grudnia

1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (j.t.:

Dz.U. z 2009 r. Nr 153 poz. 1227 ze zm.). Uzasadniając przedstawioną decyzję

organ rentowy argumentował, iż dołączone do wniosku zaświadczenie lekarskie z

dnia 30 października 2008 r. nie potwierdza w sposób nie budzący wątpliwości

utraty zdolności do wykonywania prac w szczególnych warunkach wymienionych w

pkt 4-12 załącznika do ustawy o emeryturach pomostowych, gdyż pomiędzy

orzeczeniem lekarza medycyny pracy a rozwiązaniem stosunku pracy musi istnieć

związek przyczynowy. Zdaniem organu rentowego wydanie takiego orzeczenie

powinno poprzedzać rozwiązanie stosunku pracy.

Odwołanie od przedstawionej decyzji wniósł ubezpieczony domagając się jej

zmiany oraz dołączając skorygowane zaświadczenie lekarskie.

Wyrokiem z dnia 26 października 2010 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał

ubezpieczonemu prawo do emerytury pomostowej poczynając od dnia 25 czerwca

2009 r. Zdaniem Sądu pierwszej instancji sporna kwestia w niniejszej sprawie

sprowadzała się do rozstrzygnięcia czy ubezpieczony spełnia warunek wymieniony

w pkt 3 przepisu art. 7 cytowanej ustawy pomostowej tzn. czy jest on niezdolny do

wykonywania prac w szczególnych warunkach wymienionych w pkt 4-12 Załącznika

nr 1 do ustawy. Celem wyjaśnienia spornej kwestii Sąd Okręgowy powołał dowód w

postaci opinii biegłego z zakresu medycy pracy i chorób wewnętrznych dr Wiesława

S. Na podstawie opinii biegłego ustalił, że stwierdzone u ubezpieczonego

schorzenia czynią go osobą całkowicie niezdolną do prac w szczególnych

warunkach wymienionych w punktach 4-12 Załącznika nr 1 do ustawy o

emeryturach pomostowych. Przy czym stwierdzona niezdolność istniała zarówno w

dacie rozwiązania stosunku pracy jak i w dacie wydania zaskarżonej decyzji. Skoro

zostało ustalonej że ubezpieczony jest niezdolny do wykonywania prac w

szczególnych warunkach wymienionych w pkt 4-12 Załącznika nr 1 do ustawy

3

wobec tego Sąd stwierdził, że spełnia on wszystkie warunki przewidziane cytowaną

ustawą do przyznania emerytury pomostowej. Nadto Sąd Okręgowy podkreślił, iż

nie podziela stanowiska organu rentowego w kwestii, iż pomiędzy zaświadczeniem

lekarza medycyny pracy o niezdolności do wymienionych w przepisie prac a

rozwiązaniem stosunku pracy musi istnieć związek przyczynowy. Art. 7 wymienia

taksatywnie warunki nabycia prawa do emerytury pomostowej i z brzmienia tego

przepisu nie wynika, że orzeczenie lekarza medycyny pracy winno być wydane

przed rozwiązaniem stosunku pracy.

Apelację od przedstawionego orzeczenia złożył organ rentowy.

Wyrokiem z dnia 8 czerwca 2011r Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację. Sąd stwierdził, że bezsporne było, że

ubezpieczony przedłożył zaświadczenie lekarskie z dnia 30 października 2008 r.

stwierdzające, że od 1 listopada 2008 r. nie jest zdolny do wykonywania pracy w

warunkach szczególnych (k. 23 akt rentowych). Bezspornym było również, że

ubezpieczony przedstawił skorygowane zaświadczenie lekarskie z dnia 30

października 2008 r., gdzie w istocie wskazano, że od dnia 30 października 2008 r.

ubezpieczony nie może wykonywać pracy w warunkach szczególnych w pkt 10-12

załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych (k. 1 akt sądowych). Wobec

powyższych ustaleń decyzja z dnia 16 września 2009 r. była niezasadna i

niezgodna z obowiązującymi przepisami, gdyż ubezpieczony spełniał wszystkie

konieczne przesłanki do przyznania prawa do emerytury pomostowej. Analiza art. 7

ust. 3 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. z 2008

r. Nr 137 poz. 1656) prowadzi bowiem do wniosku, iż nie ma w omawianym

artykule zawartego warunku, który wyraźnie wskazywałby na fakt, iż zaświadczenie

o którym mowa w art. 7 ust. 3 musiało zostać wystawione w czasie trwania

stosunku pracy na konkretnym stanowisku pracy. Zdaniem Sądu Apelacyjnego

takie stanowisko powoduje niesłuszne zawężenia kręgu osób uprawnionych do

emerytury pomostowej w oparciu o zapisy cytowanej ustawy, które i tak w swym

założeniu zmierzają do zawężenia uprawnień osób pracujących w warunkach

szczególnych lub w szczególnym charakterze. Zdaniem Sądu Apelacyjnego

rzetelna opinia biegłego lek med. Wiesława S. (k. 35-38 akt sądowych) stanowi

mocną podstawę ustalenia, że niezdolność ubezpieczonego do pracy w warunkach

4

szczególnych na stanowiskach wymienionych w punktach 4-12 załącznika nr 1

ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych miała miejsce już w

dniu 3 września 2009 r. tzn. w dniu kiedy wydana została decyzja ZUS. Istotnie

biegły dla wzmocnienia swojego stanowiska posługuje się zaświadczeniem

wydanym w dniu 30 października 2008 r. lecz ocenia je jedynie przez pryzmat

schorzeń ubezpieczonego a nie odnosi się do dokonanej w nim kategoryzacji z

punktu widzenia przepisów cytowanej ustawy pomostowej. Powyższe powodowało

że całościowa analiza opinii biegłego w istocie pozwalała na uznanie jej za rzetelną,

obiektywną i prawidłowo uzasadnioną. Analiza przepisów ustawy o emeryturach

pomostowych prowadzi do wniosku, iż jednym z warunków koniecznych do

przyznania prawa do emerytury pomostowej jest wykonywanie po dniu 31 grudnia

2008 r. pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w

rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 (zgodnie z Załącznikiem Nr 1 lub 2) cytowanej ustawy. W

aktach osobowych ubezpieczonego znajduje się pismo z dnia 30 września 2008 r.,

z którego wynika, że umowa o pracę pomiędzy ubezpieczonym Janem H. a Hutą

Metali Nieżelaznych „S." S.A. w Likwidacji została rozwiązana z dniem 31 stycznia

2009 r. za uprzednim trzymiesięcznym wypowiedzeniem, którego okres rozpoczął

się w dniu 1 listopada 2009 r. (k. 5 akt osobowych ubezpieczonego). Również w

trakcie rozprawy przed Sądem Apelacyjnym ubezpieczony podniósł, że faktycznie

rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło 31 stycznia 2009 r. (k.88-89 akt sądowych).

Skoro zostało ustalone, że ubezpieczony pracował po dniu 31 grudnia 2008 r.

zgodnie z wymogami ustawy o emeryturach pomostowych to tym samym uznać,

należało że spełnił przesłanki do przyznania prawa do emerytury pomostowej w

rozumieniu ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. z

2008 roku Nr 137 poz. 1656).

Na wyżej wskazane orzeczenie organ rentowy wniósł skargę kasacyjną

opierając ją na podstawie naruszenia przepisów postępowania - art. 382 k.p.c. w

związku z art. 235 k.p.c., polegającego na wydaniu wyroku przez Sąd drugiej

instancji z pominięciem części materiału dowodowego stanowiącego podstawę

wyroku Sądu pierwszej instancji, tj. świadectwa pracy, z którego wynika że

ubezpieczony rozwiązał stosunek pracy w dniu 31 października 2008 r., co

doprowadziło do zmiany przez Sąd Apelacyjny, ustaleń faktycznych dokonanych

5

przez Sąd Okręgowy w zakresie daty rozwiązania stosunku pracy, która to zmiana

nastąpiła bez ponownej całościowej oceny dowodów mających istotne znaczenie

dla rozstrzygnięcia sprawy, w konsekwencji prowadząc do ustalenia, iż

ubezpieczony wykonywał pracę w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 3 ust.

1 ustawy o emeryturach pomostowych po dniu 31 grudnia 2008 r. i oddalenia

apelacji organu rentowego z naruszeniem art. 385 k.p.c. Organ rentowy ponadto

podniósł zarzut naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwą wykładnię

przepisów - art. 7 pkt 3 w związku z art. 4 pkt 7 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o

emeryturach pomostowych, polegającą na przyjęciu przez Sądy pierwszej i drugiej

instancji stanowiska, zgodnie z którym pracownik wykonujący w hutnictwie prace w

szczególnych warunkach wymienione w pkt 4-12 załącznika nr 1 do wskazanej

wyżej ustawy, nabywa prawo do emerytury pomostowej jeżeli została spełniona

przesłanka rozwiązania stosunku pracy nawet wówczas, jeżeli rozwiązanie

stosunku pracy nie pozostawało w związku z wydaniem orzeczenia lekarza

medycyny pracy stwierdzającego brak zdolności do wykonywania pracy w

szczególnych warunkach wymienionych w pkt 4-12 załącznika nr 1 do ustawy, a

wyłączną przyczyną rozwiązania stosunku pracy były okoliczności niezwiązane z

utratą przez pracownika zdolności do wykonywania prac w szczególnych

warunkach wymienionych w pkt 4-12 załącznika nr 1 do ustawy. Wskazując na

powyższe organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego w całości, a także o uchylenie w całości poprzedzającego go wyroku

Sądu Okręgowego z dnia 26 października 2010 r. i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania za wszystkie instancje, ewentualnie o uchylenie zaskarżonych

wyroków i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie odwołania w całości i

zasądzenie od ubezpieczonego na rzecz organu rentowego zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego, oraz orzeczenie - na podstawie art. 39816

k.p.c. w

związku z art. 415 k.p.c. - o zwrocie spełnionego świadczenia od ubezpieczonego

Jana H. na rzecz organu rentowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona tylko w zakresie podniesionego

przez organ rentowy zarzutu naruszenia art. 382 k.p.c. Przepis ten stanowi, że sąd

drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w

pierwszej instancji i w postępowaniu apelacyjnym. Dopuszcza on możliwość

odmiennej oceny dowodów przeprowadzonych przez sąd pierwszej instancji bez

konieczności ponownego ich przeprowadzenia, jednakże ocena ta powinna być

oparta na całym, wszechstronnie rozważonym materiale dowodowym. Z

uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika, aby Sąd Apelacyjny dokonał

takiego rozważenia. Sąd Apelacyjny zmieniając ustalenia faktyczne dokonane

przez Sąd Okręgowy w zakresie daty rozwiązania stosunku pracy, nie

przeprowadził ponownej całościowej oceny dowodów zgromadzonych w

postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, opierając orzeczenie jedynie na

twierdzeniu ubezpieczonego o rozwiązaniu stosunku pracy - pomiędzy powodem a

Hutą Metali Nieżelaznych S.A. w likwidacji - w dniu 31 stycznia 2009 r., wbrew

treści świadectwa pracy, z którego wynikało, że wyżej wymieniony stosunek pracy

uległ rozwiązaniu w dniu 31 października 2008 r. Niewyjaśnienie wyżej wskazanej

sprzeczności, powoduje niemożność stwierdzenia, czy w niniejszej sprawie w ogóle

na podstawie art. 7 w związku z art. 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o

emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz.1656 ze zm.), ubezpieczony mógł

nabyć prawo do wcześniejszej emerytury, skoro zgodnie z art. 4 pkt 6 cytowanej

ustawy prawo do emerytury pomostowej przysługuje pracownikowi, który po dniu

31 grudnia 2008 r. wykonywał prace w szczególnych warunkach lub szczególnym

charakterze.

Przechodząc do kwestii naruszenia przepisów prawa materialnego, Sąd

Najwyższy nie podziela stanowiska organu rentowego, że przesłanką warunkującą

przyznanie prawa do emerytury pomostowej na podstawie art. 7 ustawy o

emeryturach pomostowych, pracownikowi wykonującemu w hutnictwie prace w

szczególnych warunkach wymienione w pkt 4-12 załącznika nr 1 do powołanej

wyżej ustawy, jest rozwiązanie stosunku pracy pozostające w związku z wydanym

uprzednio orzeczeniem lekarza medycyny pracy, o którym mowa w art. 7 pkt 3

ustawy o emeryturach pomostowych.

7

W orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się, że w państwie prawnym

interpretator musi zawsze w pierwszym rzędzie brać pod uwagę językowe

znaczenie tekstu prawnego. Jeżeli językowe znaczenie tekstu jest jasne, wówczas -

zgodnie z zasadą clara non sunt interpretanda - nie ma potrzeby sięgania po inne,

pozajęzykowe metody wykładni. W takim wypadku wykładnia pozajęzykowa może

jedynie dodatkowo potwierdzać, a więc wzmacniać wyniki wykładni językowej

wykładnią systemową czy funkcjonalną. Podobnie ma się rzecz z wykładnią

tekstów prawnych, których sens językowy nie jest jednoznaczny z tego względu, że

tekst prawny ma kilka możliwych znaczeń językowych, a wykładnia funkcjonalna

(celowościowa) pełni rolę dyrektywy wyboru jednego z możliwych znaczeń

językowych. W obu wypadkach interpretator związany jest językowym znaczeniem

tekstu prawnego, znaczenie to stanowi zawsze granicę dokonywanej przez niego

wykładni. W pewnych szczególnych sytuacjach rola wykładni funkcjonalnej nie

będzie jednak ograniczać się wyłącznie do roli dyrektywy wyboru jednego ze

znaczeń językowych, ale może tworzyć swoiste, różne od alternatyw językowych,

znaczenie tekstu prawnego. Przyjęcie takiego swoistego znaczenia tekstu

prawnego, ustalonego na podstawie wykładni funkcjonalnej (celowościowej) będzie

prowadziło zawsze do wykładni rozszerzającej lub zwężającej (por. np. wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2000 r., K 25/99, OTK 2000 nr 5,

poz. 141 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 1993 r., III ARN 84/92,

OSNC 1993 nr 10, poz. 183, z dnia 8 maja 1998 r., I CKN 664/97, OSNC 1999 nr 1,

poz. 7, uchwały Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada 1997 r., III ZP 38/97,

OSNAPiUS 1998 nr 8, poz. 234, z dnia 8 lutego 2000 r., I KZP 50/99, OSNKW

2000 nr 3-4, poz. 24 i uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

25 kwietnia 2003 r., III CZP 8/03, OSNC 2004 nr 1, poz. 1). Sąd Najwyższy

wielokrotnie zaś podkreślał, że przepisy regulujące system zabezpieczenia

społecznego ze względu na swoją istotę i konstrukcję podlegają wykładni ścisłej.

Nie powinno się więc stosować do nich wykładni celowościowej, funkcjonalnej lub

aksjologicznej w opozycji do wykładni językowej, jeżeli ta ostatnia prowadzi do

jednoznacznych rezultatów interpretacyjnych, a zatem nie można ich poddawać ani

wykładni rozszerzającej, ani zwężającej, modyfikującej wyczerpująco i

kazuistycznie określone przez ustawodawcę uprawnienia do świadczeń (por. np.

8

wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 16 sierpnia 2005 r., I UK 378/04, OSNP 2006 nr

13 – 14, poz. 218; 23 października 2006 r., I UK 128/06, OSNP 2007 nr 23 – 24,

poz. 359; 29 stycznia 2008 r., I UK 239/07, OSNP 2009 nr 7 – 8, poz. 103; 4 marca

2008 r., II UK 129/07, OSNP 2009 nr 11 – 12, poz. 155; 19 maja 2009 r., III UK

6/09, LEX nr 509028).

Przy wykładni art. 7 pkt 3 ustawy o emeryturach pomostowych uciekanie się

do dyrektyw celowościowych, mimo ich subsydiarnego charakteru w stosunku do

wykładni językowej, i nadając im priorytetowe znaczenie w stosunku do pozostałych

typów wykładni nie jest uzasadnione. Wbrew stanowisku organu rentowego, pojęcie

„pracownik” zawarte w treści tego przepisu nie oznacza osoby aktualnie

zatrudnionej, bowiem legalna definicja pracownika w rozumieniu ustawy zawarta

jest w jej art. 2 pkt 3, który stanowi, że przez określenie pracownik rozumie się nie

tylko ubezpieczonego, o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 8 ust. 1, 2a i

ust. 6 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych, podlegającego ubezpieczeniu emerytalnemu z tytułu pracy w

szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, ale również

ubezpieczonego, który przed dniem wejścia w życie ustawy z tytułu takiej pracy

podlegał ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, a więc

osobę niepozostającą aktualnie w stosunku pracy. Wskazać należy nadto, iż ilekroć

ustawodawca zastrzega spełnienie warunku uprawniającego do świadczeń z

ubezpieczeń społecznych w określonym czasie, daje temu wyraz wprost w treści

przepisu. Tytułem przykładu można przytoczyć § 7 pkt 2 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, zgodnie

z którym prawo do emerytury w wieku obniżonym jest uzależnione od osiągnięcia

wieku emerytalnego wynoszącego 55 lat w czasie wykonywania pracy w

szczególnych warunkach, na stanowisku objętym wykazem działu II B załącznika

do tego rozporządzenia albo w czasie pracy, do której pracownik został skierowany,

stosownie do zaleceń lekarskich. Skoro więc art. 7 pkt 3 ustawy o emeryturach

pomostowych nie zastrzega warunku orzeczenia o niezdolności do pracy w trakcie

zatrudnienia na stanowiskach w szczególnych warunkach w hutnictwie, to nie ma

żadnych podstaw do stwierdzenia, że uprawnienie do emerytury pomostowej

9

uzależnione jest od takiej przesłanki. Znaczenie językowe przepisu jest zatem

jednoznaczne. Sąd Najwyższy orzekający w niniejszej sprawie uznaje za istotne

tylko to, aby w sprawie o emeryturę pomostową ubezpieczony legitymował się

wymaganym orzeczeniem lekarza medycyny pracy o niezdolności do wykonywania

prac w szczególnych warunkach, od których zależy ustalenie pomostowych

uprawnień emerytalnych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2012 r., I

UK 276/11, dotychczas niepublikowany oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17

maja 2012 r., I UK 375/11, dotychczas niepublikowany). Ponadto w ocenie Sądu

Najwyższego art. 4 pkt 7 ustawy, który dla ustalenia prawa do emerytury

pomostowej wymaga rozwiązania z ubezpieczonym stosunku pracy, nie uzależnia

jej przyznania od określonego sposobu jego ustania, którego ustawa nie wskazuje,

ani nie wymaga związku rozwiązania stosunku pracy z orzeczoną stwierdzoną

niezdolnością do wykonywania prac w szczególnych warunkach, od których zależy

ustalenie pomostowych uprawnień emerytalnych. Dlatego pracownik, który po

wejściu w życie ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych

(Dz.U. Nr 237, poz. 1658 ze zm.) podjął i wykonywał zatrudnienie w pełnym

wymiarze czasu pracy w szczególnym charakterze, nabywa prawo do emerytury

pomostowej bez względu na datę wydania przez lekarza medycyny pracy

orzeczenia o niezdolności do wykonywania prac w szczególnych warunkach

wymienionych w pkt 4-12 załącznika nr 1 do tej ustawy (art. 7 pkt 3 tej ustawy),

które ponadto nie musi mieć funkcjonalnego związku z rozwiązaniem stosunku

pracy. Innymi słowy przyczyna rozwiązania stosunku pracy nie ma istotnego

znaczenia przy ubieganiu się uprawnień emerytalnych z ustawy o emeryturach

pomostowych.

Mając na uwadze, że ustawa o emeryturach pomostowych dopuszcza

odstępstwa od przesłanki wymienionej w jej art. 4 pkt 6 przy przyjęciu przez Sąd

Apelacyjny, podczas ponownego rozpoznawania sprawy, daty rozwiązania

stosunku pracy wskazanej w świadectwie pracy, tj. 31 października 2008 r. – Sąd

ten winien rozważyć, czy w niniejszej sprawie ubezpieczony znajdował się w

szczególnej sytuacji, o której mowa w art. 49 ustawy o emeryturach pomostowych,

który stanowi, że prawo do emerytury pomostowej przysługuje również osobie,

która; 1) - po dniu 31 grudnia 2008 r. nie wykonywała pracy w szczególnych

10

warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3, 2) -

spełnia warunki określone w art. 4 pkt 1-5 i 7 oraz art. 5-12; 3) - w dniu wejścia w

życie ustawy miała wymagany w przepisach, o których mowa w pkt 2, okres pracy

w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. i

art. 39821

w związku z art. 108 § 2 k.p.c., orzekł jak w sentencji.