III CSK 273/11

Sygn. akt III CSK 273/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa P. W.

przeciwko R. J.

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie powoda M. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 16 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 20 kwietnia 2011 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) oddala wniosek pełnomocnika pozwanego o zasądzenie

kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu

kasacyjnym.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił apelację powoda od wyroku

Sądu Rejonowego oddalającego powództwo o zasądzenie kwoty 99.283,42 złote

stanowiącej równowartość 23.638,91 Euro przeliczonych po kursie sprzedaży

Narodowego Banku Polskiego z daty wymagalności tj. dnia 25 września 2009 r.

Sąd Okręgowy zaakceptował ustalenia Sądu Rejonowego i przyjął

je za własne. Sądy obu instancji ustaliły, że interwenientka uboczna M. S.

sprzedała pozwanemu sprzęt AGD za cenę 31.272 Euro, za który pozwany zapłacił

łącznie kwotę stanowiącą równowartość 5633,05 Euro i następnie 2000 Euro.

Pozwany podniósł zarzut wadliwości towaru i w dniu 29 stycznia 2009 r. złożył

interwenientce oświadczenie o odstąpieniu od umowy powołując się na

wady rzeczy sprzedanej. W dniu 10 grudnia 2009 r. pozwana sprzedała powodowi

wierzytelność w kwocie 23.638,91 Euro stanowiącą pozostałą część

niezapłaconej ceny.

Sąd Okręgowy podzielił dokonaną przez Sąd Rejonowy ocenę, że pozwany

miał spełnić świadczenie w walucie obcej, natomiast powód domagał

się zapłaty w złotych polskich, a zatem niezgodnie z treścią zobowiązania.

Wskazał, że art. 358 § 2 k.c. należy rozumieć w ten sposób, iż w przypadku zwłoki

dłużnika w spełnieniu świadczenia, wierzyciel nie może wybrać waluty, w której

dłużnik je spełni, bowiem wybór ten jest pozostawiony dłużnikowi. W wypadku

wyboru przez niego waluty krajowej wierzyciel może wybrać kurs, według którego

przeliczone będzie świadczenie, wskazując bądź kurs z dnia dokonania zapłaty,

bądź kurs z dnia wymagalności roszczenia. Przedmiotowa wierzytelność była

od początku denominowana w walucie obcej i nie było pomiędzy stronami żadnych

ustaleń co do dopuszczalności przeliczenia waluty obcej na złote polskie.

Wobec nie dokonania przez dłużnika wyboru waluty polskiej oraz braku umowy

pomiędzy stronami, powód jest uprawniony do dochodzenia roszczenia wyłącznie

w walucie obcej. Odnosząc się do zarzutu ograniczenia praw wierzyciela

w stosunku zobowiązaniowym Sąd Okręgowy stwierdził, że jest ono konsekwencją

wybrania przez strony określonej waluty dla oznaczenia wartości wierzytelności

3

wykreowanej w ramach łączącego je stosunku zobowiązaniowego i braku zgody

dłużnika na jej przeliczenie na złote polskie po przystąpieniu przez wierzyciela do

przymusowej windykacji.

W skardze kasacyjnej opartej na pierwszej podstawie kasacyjnej (art. 3983

§ 1 k.p.c.) powód zarzucił naruszenie art. 358 § 2 k.c. przez jego błędną wykładnię

wskutek uznania, że w przypadku zwłoki dłużnika w zapłacie ceny wyrażonej

w walucie obcej, wierzyciel nie może żądać zasądzenia równowartości tej

ceny w złotych polskich przeliczonej według kursu z dnia wymagalności.

Wniósł o uchylenie wyroków sądów obu instancji i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wobec oparcia skargi kasacyjnej wyłącznie na zarzucie naruszenia prawa

materialnego Sąd Najwyższy jest związany ustalonym przez Sąd drugiej instancji

stanem faktycznym, w tym także w części dotyczącej braku umowy stron

co do dopuszczalności spełnienia świadczenia z przeliczeniem waluty obcej na

złote polskie.

Problem wykładni art. 358 § 2 k.c. w brzmieniu po nowelizacji dokonanej

ustawą z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz

ustawy – Prawo dewizowe (Dz. U. Nr 228, poz. 1506) sprowadza się do

rozstrzygnięcia zagadnienia, czy w wypadku zwłoki dłużnika w spełnieniu

świadczenia pieniężnego wyrażonego w walucie obcej, wierzycielowi przysługuje

uprawnienie do wyboru waluty, w której ma być to świadczenie spełnione.

Przede wszystkim należy odróżnić sytuację, w której dłużnik spełnia

świadczenie w terminie lub pozostaje w zwykłym opóźnieniu, oraz sytuację, w której

dłużnik pozostaje w zwłoce. Artykuł 358 § 1 k.c., niewątpliwie regulujący sytuację

pierwszą stanowi, że jeżeli przedmiotem zobowiązania jest suma pieniężna

wyrażona w walucie obcej, dłużnik może spełnić świadczenie w walucie polskiej

chyba, że ustawa, orzeczenie sądowe będące źródłem zobowiązania lub czynność

prawna zastrzega spełnienie świadczenia w walucie obcej. Przepis ten,

w aktualnym brzmieniu, odstępuje od zasady walutowości i wprowadza regułę,

że dłużnik może zobowiązanie wyrażone w walucie obcej wykonać w walucie

4

polskiej, o ile nie zachodzą negatywne przesłanki w nim określone. Prawo wyboru

waluty zostało przyznane dłużnikowi, natomiast wierzyciel nie może domagać się

wykonania zobowiązania w walucie polskiej, chyba, że strony odmiennie

postanowiły w umowie. Dopuszczalne jest także umowne uchylenie możliwości

zapłaty w walucie polskiej. Paragraf pierwszy art. 358 k.c. stanowi

jedynie o uprawnieniu dłużnika do wyboru waluty, natomiast kurs według którego

następuje, po dokonaniu wybory waluty polskiej, przeliczenie wartości waluty obcej,

określa § 2 zd. 1- jest to średni kurs ogłaszany przez NBP z dnia wymagalności

roszczenia chyba, że ustawa, orzeczenie sądowe lub czynność prawna

stanowi inaczej.

Problem pojawia się w sytuacji drugiej, czyli wówczas, gdy dłużnik

nie wykonuje zobowiązania wyrażonego w walucie obcej i popada w zwłokę,

a strony nie zastrzegły w umowie dla wierzyciela uprawnienia wyboru waluty.

Rozważenia wymaga czy paragraf pierwszy reguluje także kwestię wyboru waluty

w wypadku zwłoki dłużnika, czy sytuacja taka została unormowana w paragrafie

drugim. Zdanie drugie paragrafu 2 art. 358 k.c. stanowi bowiem, że w razie zwłoki

dłużnika wierzyciel może żądać spełnienia świadczenia w walucie polskiej według

kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski z dnia, w którym zapłata

jest dokonana. Niejasna redakcja tego przepisu powoduje dokonywanie przez

komentatorów różnych wykładni zagadnienia, czy w wypadku zwłoki dłużnika daje

on wierzycielowi uprawnienie do wyboru waluty oraz wyboru kursu, czy tylko

uprawnienie do wyboru kursu.

Sąd Najwyższy w niniejszym składzie wyraża pogląd, że art. 358 § 2 zd. 2

k.c. należy wykładać w ten sposób, iż w wypadku zwłoki dłużnika w spełnieniu

świadczenia w wykonaniu zobowiązania, którego przedmiotem jest suma pieniężna

wyrażona w walucie obcej, wierzyciel ma prawo wyboru kursu, według którego jest

określana wartość waluty obcej, jeżeli dłużnik dokona wyboru waluty polskiej.

Po pierwsze, za taką wykładnią przemawiają względy historyczne. Nie budzi

wątpliwości w doktrynie, jak również wynika wprost z uzasadnienia do projektu

ustawy zmieniającej (druk sejmowy VI.470), że treść art. 358 k.c. w wersji

znowelizowanej była wzorowana na art. 211 kodeksu zobowiązań. Wątpliwości

5

wynikają z odmienności redakcyjnych, bowiem kodeks zobowiązań posługiwał się

terminem „ zapłata”, a zatem paragraf trzeci art. 211 k.z. brzmiał „ jeżeli dłużnik

dopuścił się zwłoki, wierzyciel może żądać zapłaty, według swego wyboru, albo

podług kursu pieniędzy zagranicznych w dniu wymagalności, albo kursu w dniu

zapłaty”. Nie było wątpliwości, że prawo kursu służy wierzycielowi w wypadku

wyboru waluty polskiej przez dłużnika. Znowelizowana wersja art. 358 § 2 zd. 2 k.c.

posługuje się natomiast terminem „spełnienie świadczenia”, przy czym dodano po

nim „ w walucie polskiej”, co budzi wątpliwości przedstawione wyżej. Nie ma jednak

podstaw, by zważywszy na wskazanie w projekcie, że „za zasadne się uznaje

przywrócenie reguły wzorowanej na art. 211 kodeksu zobowiązań” oraz na

stwierdzenie, iż „wskazane jest przyznanie wierzycielowi upoważnienia

do odmiennego określenia daty, z której kurs posłuży do przeliczenia wysokości

świadczenia w razie zwłoki dłużnika (jak w dawnym art. 211 § 3 k.z.

i w obowiązującym cały czas art. 41 zdanie 2 Prawa wekslowego) uznać,

że intencją ustawodawcy było odmienne ukształtowanie praw wierzyciela,

niż w powoływanym art. 211 § 3 k.z.

Po drugie, decydujące znaczenie ma wykładnia gramatyczna. Konieczna jest

bowiem łączna analiza paragrafu pierwszego i drugiego tego przepisu. Pierwszy

z paragrafów dotyczy określenia zasad spełnienia świadczenia w wykonaniu

zobowiązania, którego przedmiotem jest suma pieniężna wyrażona w walucie

obcej. Natomiast paragraf drugi reguluje zasady określania wartości waluty obcej

i nie ma wątpliwości, że zdanie pierwsze dotyczy przypadków określonych

w paragrafie pierwszym. Nie ma także podstaw do twierdzenia, że zdanie drugie

reguluje także inne kwestie, niż określenie wartości waluty obcej z tym, że dotyczy

to wypadku pozostawania dłużnika w zwłoce. Sformułowanie „wierzyciel może

żądać spełnienia świadczenia w walucie polskiej według kursu…” oznacza,

że w wypadku wyboru waluty polskiej przez dłużnika, lub w wypadku umowy stron

przyznającej wierzycielowi uprawnienie do wyboru waluty, wierzyciel ma prawo

wyboru kursu, należy je bowiem odczytywać zarówno z pozostałą częścią zdania

drugiego, jak i pozostałą częścią przepisu.

Po trzecie, intencją ustawodawcy było zwiększenie ochrony wierzyciela

w stosunku do stanu prawnego obowiązującego poprzednio i przyznanie

6

uprawnienia do zminimalizowania konsekwencji ryzyka kursowego, a nie

przyznanie uprawnienia do wyboru waluty, co łączy się z przyznaniem uprawnienia

do wyboru sposobu spełnienia świadczenia. W wypadku odmiennego stanowiska

dłużnik, w wypadku zwłoki, byłby pozbawiony możliwości wyboru waluty, a to

zaprzecza treści paragrafu pierwszego, zgodnie z którym skorzystanie

z upoważnienia przemiennego może być realizowane na każdym etapie wykonania

zobowiązania. W konsekwencji prawo wyboru waluty, zgodnie z treścią art. 358 § 1

k.c., przysługuje wyłącznie dłużnikowi zarówno w sytuacji, gdy dłużnik spełnia

świadczenie w terminie, jak i w sytuacji gdy pozostaje w zwykłym opóźnieniu lub

zwłoce. W wypadku zwłoki dłużnika wierzycielowi służy natomiast prawo wyboru

kursu, po jakim będzie przeliczona wartość waluty obcej w wypadku wyboru przez

dłużnika waluty krajowej albo w wypadku, gdy umowa stron przyzna mu

uprawnienie do wyboru waluty.

Mając na uwadze powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie

art. 39814

k.p.c. Z uwagi na wniesienie odpowiedzi na skargę kasacyjną po terminie

(art. 3987

§ 1 k.p.c.), wniosek pozwanego o zasądzenie kosztów procesu

został oddalony.

jw