III UK 99/11

Sygn. akt III UK 99/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Jerzy Kwaśniewski

w sprawie z odwołania R. B.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 maja 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Decyzją z 18 października 2010 r.

odmówił ubezpieczonemu R. B. prawa do emerytury w obniżonym wieku, uznając

za udowodnione 27 lat, 4 miesiące i 19 dni okresów składkowych i nieskładkowych

wnioskodawcy, w tym jedynie 14 lat, 9 miesięcy i 24 dni (zamiast wymaganych 15

lat) pracy w warunkach szczególnych.

Na skutek odwołania ubezpieczonego Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 27 stycznia 2011 r. zmienił zaskarżoną

decyzję w ten sposób, że przyznał wnioskodawcy R. B. prawo do emerytury od 15

września 2010 r. i stwierdził brak odpowiedzialności organu rentowego za

niewydanie decyzji w terminie.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczony zatrudniony był w

„Naftobudowie" S.A. od 24 marca 1978 r. do 31 grudnia 1993 r. Za ten okres

otrzymał świadectwo pracy w szczególnych warunkach ze wskazaniem, iż

zatrudniony był na stanowisku ślusarza i montera konstrukcji, wymienionym w

wykazie A stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.). W tym czasie wnioskodawca dwukrotnie był delegowany do pracy za granicą.

Po raz pierwszy zatrudniony był na budowie eksportowej w Iraku od 22 sierpnia

1980 r. do 31 marca 1982 r. Po powrocie do kraju przebywał na zwolnieniu

lekarskim od 25 maja do 7 lipca1982 r., po czym podjął pracę w macierzystym

zakładzie z dniem 8 lipca 1982 r. Z rozliczenia okresu pracy na budowie

eksportowej wynika, że ubezpieczony miał 54 dni niewykorzystanego urlopu i 26

dni urlopu wykorzystanego, nie licząc okresu pozostawania na zwolnieniu

lekarskim. Po raz drugi wnioskodawca zatrudniony był na budowie eksportowej w

Republice Federalnej Niemiec od 10 maja 1989 r. do 13 grudnia 1990 r., a

następnie od 4 stycznia 1990 r. do 25 lutego 1991 r. przebywał na zwolnieniu

lekarskim, po czym podjął zatrudnienie w macierzystym zakładzie pracy z dniem 12

kwietnia 1991 r. Z rozliczenia okresu pracy na budowie eksportowej wynika, że

ubezpieczony miał 53 dni niewykorzystanego urlopu i 41 dni urlopu

wykorzystanego, nie licząc okresu pozostawania na zwolnieniu lekarskim.

3

Sąd Okręgowy przyjął, że sporny, stanowiący łącznie 174 dni okres po

powrocie ubezpieczonego z budów eksportowych, w czasie którego wykorzystywał

on urlop wypoczynkowy oraz dni wolne z tytułu pracy ponadwymiarowej i

prowadzenia badań lekarskich oraz przebywał na zasiłku chorobowym, jest

okresem składkowym oraz okresem zatrudnienia wnioskodawcy w warunkach

szczególnych, a zatem podlega wliczeniu do stażu pracy, od którego zależą

uprawnienia emerytalne.

W wyniku rozpoznania apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny – Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 18 maja 2011 r. zmienił

zaskarżone orzeczenie w ten sposób, że oddalił odwołanie.

Sąd drugiej instancji zaznaczył, że uprawnienie do dochodzonej przez R. B.

emerytury w obniżonym wieku z tytułu pracy w szczególnych warunkach mogło być

oceniane wyłącznie w oparciu o przepis art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), z uwagi na datę urodzenia ubezpieczonego -

14 września 1950 r. Oznacza to, iż do dnia 1 stycznia 1999 r. wnioskodawca musiał

spełnić między innymi warunek łącznego okresu składkowego i nieskładkowego

wynoszącego co najmniej 25 lat, a ponadto wykazać 15 letni okres pracy w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Sąd Apelacyjny przypomniał następnie definicję ustawową „pracy w

szczególnych warunkach” zawartą w art. 32 ust. 2 ustawy emerytalno - rentowej i

zaznaczył, że w myśl § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) pracę taką

pracownik musi wykonywać stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.

Sąd drugiej instancji nie podzielił stanowiska Sądu Okręgowego, który

doliczył wnioskodawcy do pracy w warunkach szczególnych praktycznie wszystkie

dni po powrocie do kraju z budowy eksportowej. W ocenie Sądu Apelacyjnego,

wspomniane okresy nie zostały wymienione przez ustawodawcę jako składkowe w

art. 6, czy też jako nieskładkowe w art. 7 emerytalno – rentowej. I tak nie są to

okresy ubezpieczenia (art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy), gdyż tymi z mocy art. 4 pkt 5

ustawy mogą być jedynie okresy występujące od dnia 1 stycznia 1999 roku. Nie są

4

to także okresy opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w wysokości

określonej w przepisach ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i

finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz.

137 ze zm.) - art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy, gdyż z mocy obowiązujących w czasie

przepisów wypłacone ekwiwalenty nie stanowiły podstawy wymiaru składki

(odpowiednio § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z

dnia 13 grudnia 1976 roku w sprawie dostosowania niektórych przepisów o

ubezpieczeniu społecznym i o ubezpieczeniu rodzinnym do zasad określających

składniki funduszu płac - Dz.U. z 1976 r. Nr 40, poz. 239 oraz § 7 ust. 1 pkt 3

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 roku w sprawie wysokości i

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do

ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia

społecznego - Dz.U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330). Przedstawiona dokumentacja

załączona do akt rentowych nie wskazuje nadto, aby wypłata ekwiwalentów

dokonana była w polskiej walucie, co dodatkowo uzasadnia słuszność wyrażonego

wyżej poglądu.

Jak zauważył Sąd drugiej instancji, jedyną podstawą prawną umożliwiającą

zaliczenie okresu zatrudnienia obywateli polskich za granicą jako okresu

składkowego jest przepis art. 6 ust. 2 pkt 1b ustawy emerytalno - rentowej. Dotyczy

on także pracowników wykonujących zatrudnienie na budowach eksportowych. Jest

on jednak ograniczony do okresu świadczenia pracy poza granicami kraju w

ramach okresowych umów o pracę. Z dokumentacji znajdującej się w aktach

organu rentowego wynika, iż zatrudnienia wnioskodawcy za granicą miały charakter

terminowy. Tym samym tylko okresy zatrudnienia na budowie eksportowej mogły

być uznane jako składkowe. Okresów tych nie można wydłużyć o dni

niewykorzystanego urlopu wypoczynkowego, do których pracownik nabył prawo z

tytułu pracy eksportowej, jak i dni wolne z tytułu różnic w czasie pracy. Z mocy § 10

ust. 4 i § 25 ust. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 roku w

sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za

granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z

eksportem (jednolity tekst: Dz.U. z 1990 r. Nr 44, poz. 259 ze zm.) pracownikom

przysługiwały z tej racji jedynie ekwiwalenty pieniężne, które jednak ze swej

5

prawnej natury nie stanowiły o przedłużeniu terminowej umowy o pracę. Były

jedynie podstawą do wydłużenia urlopu bezpłatnego udzielanego przez

macierzystego pracodawcę. Tego typu urlop nie został przez ustawodawcę

wskazany jako okres składkowy lub nieskładkowy, co uniemożliwia zaliczenie

wnioskodawcy spornych okresów do stażu ubezpieczeniowego.

Odnośnie natomiast okresów, w których wnioskodawca przebywał na zasiłku

chorobowym, Sąd drugiej instancji stanął na stanowisku, iż nie można ich zaliczyć

do pracy w warunkach szczególnych z uwagi na to, że w okresach tych

wnioskodawca przebywał na urlopie bezpłatnym w macierzystym zakładzie pracy, a

w związku z powyższym nie mógł przebywać na zasiłku chorobowym. Jak wynika z

„Rozliczeń okresów pracy na budowie eksportowej" koszty z tytułu ewentualnych

zwolnień lekarskich ponosiło Biuro Eksportu, jednakże zatrudnienie

ubezpieczonego w jednostce wysyłającej do pracy za granicą zakończyło się z

dniem 31 marca 1982 r. i odpowiednio z dniem 31 grudnia 1990 r. W konsekwencji

tego, nie można powiązać okresów pobierania przez wnioskodawcę zasiłku

chorobowego z zatrudnieniem w Naftobudowie, gdzie korzystał on z urlopu

bezpłatnego, ani z zatrudnieniem w jednostce kierującej, gdzie umowy terminowe

skończyły się wcześniej. Konkludując Sąd Apelacyjny stwierdził, że skoro pracę w

warunkach szczególnych należy wiązać z zatrudnieniem na określonych

stanowiskach w pełnym wymiarze czasu pracy, to okres przebywania na zwolnieniu

lekarskim po powrocie z budowy eksportowej, w czasie korzystania z urlopu

bezpłatnego w macierzystym zakładzie pracy, nie jest okresem składkowym, a co

za tym idzie nie można go doliczyć do okresów pracy w warunkach szczególnych.

Również okres pobierania zasiłku chorobowego (niepowiązany z żadnym

faktycznym zatrudnieniem) nie może być zaliczony do pracy w warunkach

szczególnych.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną ubezpieczonego.

Skargę oparto na podstawie naruszenia prawa materialnego, tj. 1/ art. 184 ustawy

emerytalno – rentowej, poprzez: a) przyjęcie, że R. B. nie posiada 15-letniego

okresu zatrudnienia w warunkach szczególnych; b) nieuwzględnienie okresów, w

których R. B. wykorzystywał dni wolne z tytułu niewykorzystanego urlopu

wypoczynkowego należnego za okres pracy „eksportowej", dni wolne z tytułu różnic

6

w normach czasu pracy oraz dni wolne przeznaczone na badania lekarskie, a także

c) przyjęcie, że okres zatrudnienia w szczególnych warunkach, o którym mowa w

tym przepisie, nie obejmuje okresów niezdolności do pracy, za które przysługiwało

prawo do pobierania zasiłków chorobowych a przypadających przed 15 listopada

1991 r.; 2/ art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy emerytalno - rentowej w związku z § 2 ust. 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w warunkach szczególnych lub

szczególnym charakterze w związku z § 4 ust. 3 i § 10 ust. 4 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków

pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa

eksportowego i usług związanych z eksportem, przez niewłaściwe zastosowanie,

polegające na przyjęciu, że nie podlegają zaliczeniu do okresu pracy w warunkach

szczególnych, okresy przebywania na zasiłkach chorobowych przypadające przed

dniem 15 listopada 1991 r.; 3/ § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze w związku z § 4 ust. 3 i § 10

ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie

niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w

celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem, poprzez

jego błędną wykładnię i przyjęcie, iż okres wykorzystywania dni wolnych z tytułu

niewykorzystanego urlopu wypoczynkowego należnego za okres pracy

„eksportowej", dni wolne z tytułu różnic w normach czasu pracy oraz dni wolne

przeznaczone na badania lekarskie nie podlegają wliczeniu do okresu pracy w

warunkach szczególnych; 4/ § 3 ust. 3 (w brzmieniu obowiązującym do 1983 r.) i §

4 ust. 3 w związku z § 10 ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia

1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do

pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z

eksportem, przez uznanie że: a) urlop bezpłatny udzielony skarżącemu na czas

skierowania do pracy za granicą przedłużał się również o okres niezdolności do

pracy z powodu choroby, która pojawiała się w trakcie wykorzystywania dni

wolnych po powrocie z „budowy eksportowej"; b) okres niezdolności do pracy

przypadający po powrocie z „budowy eksportowej", a mający miejsce w czasie

7

wykorzystywania dni wolnych, nie można uznać za pozostawanie w stosunku

pracy, mimo literalnego brzmienia § 4 ust.3.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji

organu rentowego lub o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, a ponadto o zasądzenie od

organu rentowego na rzecz wnioskodawcy zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem ma uzasadnioną

podstawę w postaci naruszenia prawa materialnego przy ferowaniu zaskarżonego

wyroku.

Analizę prawidłowości orzeczenia drugoinstancyjnego rozpocząć wypada od

przypomnienia, że R. B. (urodzony 14 września 1950 r.) wywodzi swoje roszczenia

do emerytury z obniżonego wieku z unormowań art. 32 w związku z art. 184 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm., dalej jako

ustawa emerytalno – rentowa). Przepis art. 32 ust. 1 ustawy stanowi, że

ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r. będącym pracownikami,

o których mowa w ust. 2-3, zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w

art. 27 pkt 1, przy czym według art. 32 ust. 2 dla celów ustalenia tych uprawnień, za

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników

zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym

stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze

względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia w podmiotach, w których

obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych.

Art. 32 ust. 4 odsyła zaś do dotychczasowych przepisów przy ustalaniu wieku

emerytalnego, rodzaju prac lub stanowisk oraz warunków, na podstawie których

osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury. Przepisami

8

dotychczasowymi są przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983

r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Do

wnioskodawcy ma zastosowanie przepis § 4 ust. 1, który w stosunku do pracownika

– mężczyzny wykonywującego prace w szczególnych w warunkach wymienione w

wykazie A, statuuje następujące przesłanki nabycia prawa do emerytury: wiek

emerytalny wynoszący 60 lat oraz okres zatrudnienia wynoszący 25 lat i co

najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Zgodnie z terminologią używaną

w ustawie emerytalno – rentowej przez okres zatrudnienia rozumie się okresy

składkowe i nieskładkowe wymienione w art. 6 i 7 oraz art. 10 ust. 1, natomiast

okresy pracy w szczególnych warunkach, to okresy wskazane w wykazach A i B

załącznika do powyższego rozporządzenia oraz inne okresy pracy lub służby

wymienione w § 4 ust. 3 i w § 5-10 tego aktu. Zważywszy na fakt, iż ubezpieczony

urodzony jest po dniu 31 grudnia 1948 r., w myśl art. 184 ust. 1 ustawy emerytalno

– rentowej, nabycie przez niego uprawnień do emerytury przewidzianej w art. 32

tego aktu uzależnione jest od osiągnięcia wymaganego okresu pracy w

szczególnych warunkach oraz ogólnego stażu składkowego i nieskładkowego do

dnia wejścia w życie ustawy, tj. do 1 stycznia 1999 r.

W rozpoznawanej sprawie nie budziło wątpliwości spełnienie przez R. B. do

chwili złożenia wniosku emerytalnego kryterium wieku 60 lat, zaś do daty wejścia w

życie ustawy – przesłanki ogólnego co najmniej 25 letniego stażu składkowego i

nieskładkowego. Sporne okazało się natomiast osiągnięcie przez ubezpieczonego

do dnia 1 stycznia 1999 r. minimalnego 15 letniego okresu pracy w szczególnych

warunkach. Istota problemu sprowadza się do odpowiedzi na pytanie o możliwość

zaliczenia do uwzględnionego przez organ rentowy stażu pracy w szczególnych

warunkach (tj. wynoszącego 14 lat, 9 miesięcy i 24 dni okresu zatrudnienia w

macierzystym zakładzie pracy Naftobudowie S.A. na wymienionym w wykazie A,

dziale XIV poz. 12 stanowisku ślusarza, montera konstrukcji w bezpośrednim

sąsiedztwie stanowisk spawalniczych) okresów po powrocie z budów eksportowych

od 1 kwietnia do 7 lipca 1982 r. oraz od 14 grudnia 1990 r. do 11 kwietnia 1991 r.,

kiedy to ubezpieczony pobierał ekwiwalent pieniężny z tytułu niewykorzystanego

9

urlopu wypoczynkowego oraz ekwiwalent za dni wolne przysługujące z racji pracy

ponadwymiarowej i prowadzenia badań lekarskich, a nadto zasiłek chorobowy.

Warto więc zauważyć, że okresy te przypadają na czas obowiązywania

ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz.6 ze zm., dalej jako p.z.e.p.), a następnie

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich

rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm., dalej jako z.e.p.). Zgodnie z art. 8 ust. 1

pierwszej z wymienionych ustaw za okresy zatrudnienia uważano okresy

pozostawania w stosunku pracy (w rozumieniu art. 5 ust. 1 tego aktu) na obszarze

Państwa Polskiego, jeżeli osoby zatrudnione pobierały w tym czasie wynagrodzenie

lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby i macierzyństwa,

natomiast art. 11 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 drugiej z ustaw stanowił, że okresami

zatrudnienia, wymaganymi do uzyskania świadczeń określonych w tym akcie, są

okresy pozostawania w stosunku pracy, w czasie których pracownik pobierał

wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego: chorobowy, macierzyński

albo opiekuńczy, zaś za okresy równorzędne z okresami zatrudnienia uważa się

m. in. okresy pobierania zasiłku chorobowego, macierzyńskiego lub opiekuńczego

po ustaniu zatrudnienia wykonywanego w wymiarze czasu pracy nie niższym niż

połowa obowiązującego w danym zawodzie.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 listopada 2011 r., I UK 127/11

(niepublikowanym), nawiązując do unormowań ostatniej w powołanych ustaw oraz

przytaczając swoje wcześniejsze orzecznictwo (wyrok z dnia 7 października 1998

r., II UK 335/98, OSNAPiUS 1999 nr 21, poz. 694) stwierdził, że w rozumieniu

tychże przepisów okres urlopu bezpłatnego nie był okresem zatrudnienia, bo

właściwa interpretacja pojęcia „zatrudnienie” zawęża krąg logiczny do zakresu tych

tylko osób, które pracę świadczą lub doznają przerw w jej świadczeniu bez

zawieszenia praw i obowiązków. Takim wszakże terminem posługiwał się art. 5

z.e.p., definiując zatrudnienie jako wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy.

Okres urlopu bezpłatnego nie jest okresem świadczenia pracy w przytoczonym,

wąskim rozumieniu tego pojęcia, gdyż mimo tego, że w czasie urlopu bezpłatnego

umowa o pracę trwa nadal, obowiązki stron – wykonywanie pracy i wypłata

wynagrodzenia – ulegają zawieszeniu. Pojęcie pozostawania w stosunku pracy w

10

czasie korzystania z urlopu bezpłatnego nie jest zatem równoznaczne z pojecie

pozostawania w zatrudnieniu. Skoro w myśl art. 11 ust. 1 ustawy okresy

zatrudnienia to okresy pozostawania w stosunku pracy, za które pracownik

otrzymywał wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego – chorobowy,

macierzyński lub opiekuńczy, to definicji tej nie odpowiadał okres przebywania na

urlopie bezpłatnym, gdyż z istoty tego urlopu wynika brak prawa do wynagrodzenia

i zasiłków. Okres ten nie odpowiada także definicji okresów składkowych i

nieskładkowych, jakimi posługiwała się ustawa z dnia 17 października 1991 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) i jakimi posługuje się obecnie

obowiązująca ustawa emerytalno – rentowa. Pogląd ten odnośnie do zatrudnienia

w szczególnych warunkach wspiera treść § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, stanowiącego, że

okresy pracy w szczególnych warunkach to okresy wykonywania pracy stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującego na danym stanowisku, z czego

wynika zawężenie zakresu okresów szczególnych tylko do tych okresów

zatrudnienia, w których praca była wykonywana, a nie do sytuacji samego

formalnego pozostawania w zatrudnieniu. Skoro zaś przepisy prawa ubezpieczeń

społecznych nigdy nie traktowały okresu urlopu bezpłatnego jako okresu

ubezpieczenia (zatrudnienia, równorzędnego z zatrudnieniem, składowego bądź

nieskładkowego), to zaliczenie takiego okresu do uprawnień ze sfery ubezpieczeń

społecznych możliwe byłoby tylko w takim przypadku, gdyby przepis szczególny

wyraźnie to przewidywał. Takimi przepisami nie były przepisy rozporządzenia z

dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników

skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i

usług związanych z eksportem, bowiem zgodnie ze swoją treścią dawały one

podstawę do zaliczenia okresu urlopu bezpłatnego udzielonego przez macierzysty

zakład pracy na czas skierowania do pracy za granicą tylko do okresu pracy, od

którego zależą uprawnienia pracownicze. Nie wynikało natomiast z nich, aby okres

urlopu bezpłatnego miał jakiekolwiek znaczenie dla uprawnień ze sfery

ubezpieczeń społecznych związanych z pracą w warunkach szczególnych. Dotyczy

11

to całego urlopu bezpłatnego udzielonego przez macierzystego pracodawcę, a więc

również tego okresu, o który został on przedłużony w związku z nieudzieleniem

pracownikowi w okresie pracy za granicą czasu wolnego z tytułu pracy

ponadnormatywnej i niewykorzystaniem przez niego urlopu wypoczynkowego.

Przysługujące pracownikowi od jednostki kierującej ekwiwalenty pieniężne za te

okresy, były świadczeniami pieniężnymi wypłacanymi już po zakończeniu

zatrudnienia za granicą, a zatem nieprowadzącymi do wydłużenia tego okresu

pracy, lecz jedynie do przedłużenia urlopu bezpłatnego udzielonego przez

macierzystego pracodawcę.

Powyższy pogląd nie budzi wątpliwości, jeśli rozważa się status pracownika

w trakcie urlopu bezpłatnego z punktu widzenia przepisów Kodeksu pracy. W myśl

bowiem art. 174 § 1 – 3 k.p. urlopu bezpłatnego udziela się na pisemny wniosek

pracownika. Wniosek ten nie wymaga uzasadnienia, ale powinien określać czas

trwania urlopu. Nie jest on przy tym wiążący dla pracodawcy, który o jego

uwzględnieniu lub odrzucenia decyduje samodzielnie, biorąc pod uwagę potrzeby

prawidłowej organizacji pracy oraz – ewentualnie - doniosłość argumentów

pracownika ubiegającego się o urlop. Odmowa udzielenia urlopu nie podlega zaś

kontroli sądowej. W przypadku urlopu udzielonego na okres dłuższy niż trzy

miesiące strony mogą zastrzec możliwość odwołania pracownika z urlopu z

ważnych przyczyn. Po powrocie z urlopu pracodawca zobowiązany jest wprawdzie

zatrudnić pracownika na tych samych warunkach jak przed rozpoczęciem urlopu,

jednak okresu przebywania na urlopie nie wlicza się do stażu pracy, od którego

zależą uprawnienia pracownicze. To, czy pracownik będąc na urlopie bezpłatnym

podejmie pracę u innego pracodawcy, jak również przebieg i zakończenie tegoż

dodatkowego zatrudnienia, nie rzutują na funkcjonowanie stosunku pracy z

macierzystym pracodawcą. Oba równolegle trwające stosunki pracy mają

niezależny od siebie byt. Okres pozostawania pracownika na urlopie bezpłatnym

jest okresem zawieszenia funkcjonowania stosunku pracy, skoro w tym czasie

pracownik nie jest zobowiązany do wykonywania pracy i nie otrzymuje żadnych

świadczeń z tego stosunku lub z nim związanych, tak wynagrodzenia za pracę i

jego surogatu w postaci zasiłku chorobowego za okres niezdolności do pracy z

powodu choroby. Oczywiste jest też, że okres, za jaki wypłacono ekwiwalent

12

pieniężny za niewykorzystany - podczas nawiązanego w tym czasie dodatkowego

stosunku pracy - urlop wypoczynkowy lub dni wolne z tytułu pracy

ponadwymiarowej, nie przedłuża istnienia tegoż stosunku. Oba te okresy

analizowane w świetle unormowań Kodeksu pracy nie są zatem okresami

zatrudnienia, o jakich mowa w powołanych wyżej przepisach prawa ubezpieczeń

społecznych.

Rzecz w tym, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w

sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za

granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z

eksportem (jednolity tekst: Dz.U. z 1990 r. Nr 44, poz. 259 ze zm., dalej jako

rozporządzenie) ukształtowało status prawny pracownika skierowanego do pracy

za granicą i na ten czas korzystającego z urlopu bezpłatnego u macierzystego

pracodawcy w sposób odmienny od uregulowań Kodeksu pracy.

Wymienione rozporządzenie zostało wydane na podstawie art. 298 k.p. Ten

zaś przepis w § 1 stanowił, że Rada Ministrów w porozumieniu z ogólnokrajową

organizacją międzyzwiązkową może określić w drodze rozporządzenia w sposób

szczególny niektóre prawa i obowiązki pracowników zatrudnionych w niektórych

działach służby państwowej, w jednostkach wojskowych, w zakładach służby

zdrowia, a także pracowników zatrudnionych za granicą przez polskie

przedsiębiorstwa. Przypomnienie to jest celowe dlatego, że fakt wydania

wskazanego rozporządzenia na podstawie art. 298 k.p. oznaczał wyłączenie w

stosunku do pracowników skierowanych do pracy za granicą i objętych

rozporządzeniem, przepisów Kodeksu pracy (bądź innych ustaw) w sprawach

uregulowanych tym aktem, chyba że rozporządzenie odsyłało wyraźnie do ich

stosowania w określonym zakresie. Przepisy wydane na podstawie delegacji

ustawowej z art. 298 k.p. stanowiły (w przedmiocie nimi uregulowanym)

unormowania całościowe. Przepisy omawianego rozporządzenia miały

zastosowanie do wszystkich pracowników kierowanych do pracy za granicą przez

jednostki wskazane w jego § 2 ust. 1 i określone wspólnym mianem "jednostek

kierujących". Jednostką kierująca mógł być też macierzysty zakład pracy, tj.

eksporter, który będąc jednostką prowadzącą działalność gospodarczą zawarł z

kontrahentem zagranicznym kontrakt na realizację budowy (usługi) eksportowej i

13

kierował do pracy za granicą swoich pracowników w ramach odrębnej umowy

zwartej zgodnie z przepisami rozporządzenia (uchwała składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 1994 r., I PZP 44/93, OSNC 1994 nr 7 – 8,

poz. 140 oraz wyrok z dnia 22 maja 1979 r., I PRN 59/79, OSNC 1979 nr 12, poz.

245). Jeżeli jednostka kierująca chciała zawrzeć umowę o pracę za granicą z

osobą, która była pracownikiem innego zakładu, to musiała od tego zakładu pracy

uzyskać na to zgodę (§ 2 ust. 2). Tryb postępowania przedstawiał się następująco –

zainteresowany pracownik występował do jednostki kierującej o zatrudnienie na

budowie eksportowej lub przy wykonywaniu usługi eksportowej, a jednostka

kierująca występowała z wnioskiem do macierzystego zakładu o wyrażenie zgody

na skierowanie pracownika do pracy za granicą na warunkach przewidzianych w

rozporządzeniu, przy czym pierwotnie macierzysty zakład pracy miał obowiązek

wyrazić zgodę na powyższe, później zaś pozostawiono decyzję o wyrażeniu zgody

jego uznaniu. Wystąpienie jednostki kierującej do macierzystego zakładu pracy o

zgodę na skierowanie do pracy za granicą oraz o ewentualne przedłużenie

kontraktu było przy tym obligatoryjne wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 listopada

1983 r., I PRN 181/83, OSP 1984 nr 9, poz. 83). W myśl pierwotnie § 2 ust. 3, a

następnie § 2 ust. 4 i 5 rozporządzenia jednostka kierująca pracownika do pracy za

granicą zawierała z nim umowę o pracę na czas określony (początkowo nie

limitowano czasu trwania umowy, później jednak maksymalny okres, na jaki można

było zawrzeć umowę, określono na 4 lata, z możliwością jego przedłużenia w

uzasadnionych przypadkach i za zgodą macierzystego zakładu pracy, nie dłużej

jednak niż o 2 lata), która powinna określać kraj wykonywania pracy, rodzaj pracy,

termin rozpoczęcia i okres pracy za granicą oraz przysługujące z tego tytułu

wynagrodzenie. § 3 a następnie § 4 rozporządzenia stanowił, że macierzysty

zakład pracy udziela pracownikowi urlopu bezpłatnego na okres skierowania do

pracy za granicą (a więc czas urlopu odpowiadał w zasadzie okresowi skierowania

oznaczonego w umowie o pracę z jednostką kierującą). Pracownik przed

skierowaniem do pracy za granicą powinien był wykorzystać urlop wypoczynkowy

przysługujący mu z tytułu pracy w macierzystym zakładzie. Tenże okres urlopu

bezpłatnego, a także przypadający bezpośrednio po zakończeniu tego urlopu okres

niezdolności do pracy z powodu choroby lub odosobnienia w związku z chorobą

14

zakaźną podlegał zaś wliczeniu do okresu pracy, od którego zależały uprawnienia

pracownicze, jeżeli pracownik podjął zatrudnienie w macierzystym zakładzie pracy

w terminie 14 dni od zakończenia pracy za granicą, a w razie niezdolności do pracy

z powodu choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną lub z innych

ważnych przyczyn niezależnych od pracownika - bezzwłocznie po ustaniu tych

przyczyn. Dochowanie przez pracownika owego terminu

zobowiązywało macierzysty zakład pracy do zatrudnienia pracownika, który

zakończył pracę za granicą, na takim samym stanowisku lub stanowisku

równorzędnym pod względem rodzaju pracy oraz osobistego zaszeregowania

posiadanego przed skierowaniem do pracy za granicą. Obowiązek ten ustawał w

razie niezachowania wspomnianego terminu lub rozwiązania umowy o pracę przez

jednostkę kierującą bez wypowiedzenia z winy pracownika, a także w razie

porzucenia pracy przez pracownika; w tym przypadku umowa o pracę w

macierzystym zakładzie pracy wygasała, a wygaśnięcie to pociągało za sobą

skutki, jakie ówczesne przepisy prawa wiązały z porzuceniem pracy. Wygaśnięcie

stosunku pracy z macierzystym pracodawcą następowało zatem nie tylko w razie

porzucenia przez pracownika pracy za granicą, ale także w razie rozwiązania

umowy o pracę za granicą przez jednostkę kierującą bez wypowiedzenia z winy

pracownika oraz w razie niezachowania przez pracownika terminu do podjęcia

pracy w macierzystym zakładzie po zakończeniu pracy na budowie eksportowej

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 1989 r., I PRN 9/89, OSP 1990 nr 4,

poz. 205). Oba stosunki pracy (z macierzystym zakładem pracy oraz z jednostką

kierująca) zostały zatem funkcjonalnie powiązane. Urlop bezpłatny w macierzystym

zakładzie pracy udzielany był na wniosek jednostki kierującej i trwał tak długo, jak

skierowanie pracownika do pracy za granicą. Okres urlopu bezpłatnego (w

przeciwieństwie do urlopu bezpłatnego udzielanego na podstawie przepisów

Kodeksu pracy) wraz z okresem niezdolności do pracy lub odosobnienia w związku

z chorobą zakaźną po jego zakończeniu wliczany był do stażu pracy rzutującego na

uprawnienia pracownicze. Tryb zakończenia stosunku pracy na budowie

eksportowej oraz niedochowanie ustawowego terminu powrotu do macierzystego

zakładu pracy implikowały zaś sposób ustania stosunku pracy z macierzystym

zakładem pracy.

15

Również regulacja rozporządzenia dotycząca problematyki czasu pracy i

urlopów wypoczynkowych pracowników na kontrakcie rzutowała na funkcjonowanie

stosunku pracy z macierzystym zakładem pracy. Zgodnie bowiem z § 7¹ (§ 10)

rozporządzenia, z zastrzeżeniem sytuacji, gdy jednostka kierująca skorzystała z

przewidzianej w § 8 (odpowiednio § 11) możliwości podwyższenia dobowej normy

czasu pracy i wprowadzenia pięciodniowego tygodnia pracy na budowach

(usługach) eksportowych lub z możliwości wprowadzenia równoważnego systemu

czasu pracy, czas pracy na budowie (przy wykonywaniu usługi) eksportowej nie

mógł przekraczać 8 godzin na dobę i 46 godzin na tydzień. Jeżeli czas pracy na

budowie (przy wykonywaniu usługi) eksportowej był dłuższy niż 42 godziny na

tydzień, pracownikowi przysługiwał czas wolny od pracy w wymiarze stanowiącym

różnicę między obowiązującym go tygodniowym wymiarem czasu pracy a 42-

godzinnym tygodniowym wymiarem czasu pracy. Jednostka kierująca udzielała

pracownikowi czasu wolnego od pracy w okresie zatrudnienia za granicą, z

zachowaniem prawa do wynagrodzenia walutowego. Jeżeli z przyczyn

organizacyjno-produkcyjnych nie było możliwe udzielenie czasu wolnego w okresie

zatrudnienia za granicą, urlop bezpłatny w macierzystym zakładzie pracy ulegał

przedłużeniu odpowiednio do wymiaru nieudzielonego czasu wolnego od pracy. W

tym wypadku pracownikowi przysługiwał od jednostki kierującej, w zamian za czas

wolny od pracy, ekwiwalent pieniężny w walucie, obliczony jak ekwiwalent za urlop

wypoczynkowy na podstawie wynagrodzenia pobieranego w czasie zatrudnienia za

granicą. Z kolei w świetle § 12 (§ 15) rozporządzenia wymiar urlopu

wypoczynkowego pracownika skierowanego do pracy za granicą określono na 1/12

urlopu wypoczynkowego wynikającego z przepisów Kodeksu pracy, za każdy

kalendarzowy miesiąc pracy za granicą. Wprowadzono przy tym instytucję urlopu

proporcjonalnego stanowiąc, że wspomniany urlop ułamkowy nie przysługuje w

razie wykorzystania przez pracownika urlopu za dany rok kalendarzowy z tytułu

pracy w kraju. I odwrotnie - urlop wypoczynkowy przysługujący pracownikowi po

powrocie z zagranicy z tytułu pracy w kraju ulegał skróceniu o taką liczbę dni

urlopu, do jakiej pracownik nabył prawo w tym samym roku kalendarzowym z tytułu

pracy za granicą. Możliwość wykorzystania przez pracownika w naturze urlopu

wypoczynkowego z tytułu pracy za granicą uzależniona była od długości kontraktu.

16

Pracownikowi skierowanemu do pracy za granicą na okres dłuższy niż 12 miesięcy

należało bowiem udzielić urlopu po każdym roku pracy, aczkolwiek na wniosek

pracownika jednostka kierująca powinna była wypłacić w zamian za urlop

ekwiwalent pieniężny po zakończeniu pracy za granicą. Nadto w razie

uzasadnionych potrzeb organizacyjno-produkcyjnych budowy (usługi) eksportowej

urlop ten mógł być przesunięty na rok następny. W razie niewykorzystania tego

urlopu w całości lub w części przed zakończeniem pracy za granicą, jednostka

kierująca była obowiązana wypłacić pracownikowi ekwiwalent pieniężny. Natomiast

pracownikowi skierowanemu do pracy za granicą na okres nie dłuższy niż 12

miesięcy jednostka kierująca nie udzielała urlopu wypoczynkowego w naturze, lecz

wypłacała w zamian za urlop ekwiwalent pieniężny po zakończeniu pracy za

granicą. Urlop bezpłatny w macierzystym zakładzie pracy ulegał przedłużeniu o

liczbę dni urlopu, za które pracownikowi przysługiwał ekwiwalent pieniężny. I

odwrotnie – w razie niewykorzystania przez pracownika przysługującego mu urlopu

wypoczynkowego przed skierowaniem do pracy za granicą, macierzysty zakład

pracy był obowiązany wypłacić pracownikowi ekwiwalent pieniężny. Tak więc

uprawnienia urlopowe pracownika z tytułu zatrudnienia w macierzystym zakładzie

pracy oraz na budowie eksportowej były ze sobą powiązane. Wymiar urlopu był

proporcjonalny do czasu przepracowanego w danym roku kalendarzowym u

każdego z pracodawców. Przed rozpoczęciem pracy za granicą pracownik

powinien był wykorzystać przysługujący mu w macierzystym zakładzie pracy urlop

wypoczynkowy w naturze lub w ekwiwalencie pieniężnym. Z kolei urlop

wypoczynkowy z tytułu pracy na budowie eksportowej mógł być udzielony w

naturze (gdy umowa o pracę za granicą trwała dłużej niż 12 miesięcy) w trakcie

trwania kontraktu lub zastąpiony ekwiwalentem pieniężnym po powrocie z

zagranicy i zawsze był zrównoważony ekwiwalentem pieniężnym (jeśli kontrakt

trwał nie dłużej niż 12 miesięcy). Jednakże czas, za jaki wypłacono ekwiwalent po

powrocie z zagranicy, pozostawał dla pracownika czasem wolnym od pracy, skoro

w macierzystym zakładzie pracy następowało z mocy prawa przedłużenie urlopu

bezpłatnego. Wolą prawodawcy było więc to, by ograniczyć, a w przypadku krótkich

kontraktów – wykluczyć wykorzystywanie przez pracowników urlopów

wypoczynkowych w trakcie pobytu za granicą, przy jednoczesnym zapewnieniu

17

możliwości wypoczynku bezpośrednio po powrocie do kraju. Mamy zatem do

czynienia z paradoksalną sytuacją, gdy po zakończeniu kontraktu zagranicznego

pracownik nie pozostając już w zatrudnieniu w ramach stosunku pracy na budowie

eksportowej i nadal przebywając na urlopie bezpłatnym w macierzystym zakładzie

pracy (a więc formalnie nie będąc w żadnym „czynnym” zatrudnieniu), pobierał w

tym czasie świadczenia pieniężne ze stosunku pracy. Świadczenia te nazywane

zaś były ekwiwalentem za niewykorzystany urlop wypoczynkowy czy dni wolne w

zamian za pracę ponadwymiarową, chociaż w rzeczywistości pracownik

wykorzystywał urlop (dni wolne) w naturze, skoro w tym czasie zwolniony był z

obowiązku wykonywania pracy na rzecz macierzystego pracodawcy. Mimo że

formalnie umowa o pracę na budowie eksportowej uległa rozwiązaniu, skutki jej

zawarcia trwały nadal i rzutowały na funkcjonowanie stosunku pracy z

macierzystym pracodawcą. Pracownik wykorzystywał bowiem w naturze urlop

wypoczynkowy i dni wolne za pracę ponadwymiarową (do których nabył prawo z

tytułu umowy o pracę na budowie eksportowej i których obowiązek wynagrodzenia

obciążał jednostkę kierującą) w trakcie trwania stosunku pracy z macierzystym

pracodawcą, który co prawda urlopu tego (dni wolnych) formalnie nie udzielał i nie

wypłacał z tej racji żadnych świadczeń, ale który nie mógł w tym czasie żądać od

pracownika wykonywania pracy, a okres ustawowo przedłużonego urlopu

bezpłatnego wliczany był do stażu rzutującego na uprawnienia pracownicze osoby

zatrudnionej. Sens tej regulacji sprowadzał się do tego, aby w interesie jednostki

kierującej maksymalnie zdyscyplinować pracownika do rzetelnego wykonywania

pracy w ramach kontraktu na budowie eksportowe (stąd wpływ sposobu

zakończenia stosunku pracy z jednostką kierującą także na dalszy byt stosunku

pracy z macierzystym zakładem pracy) i wykorzystać okres pobytu pracownika za

granicą na efektywne świadczenie przez niego pracy (stąd ograniczenie lub

wyłączenie udzielania w tym czasie urlopu wypoczynkowego i dni wolnych w

zamian za pracę w nadgodzinach), ale jednocześnie maksymalnie zabezpieczyć

interes pracownika przez umożliwienie mu skorzystania w naturze z uprawnień

urlopowych i równoważnego czasu wolnego bezpośrednio po powrocie z zagranicy,

z zachowaniem prawa do wynagrodzenia (zwanego ekwiwalentem), oraz ochronę

stosunku pracy z macierzystym pracodawcą przez ustawowe przedłużenie urlopu

18

bezpłatnego i zagwarantowanie powrotu do zakładu dopiero po całkowitym

rozliczeniu pracy na budowie eksportowej. Próba wyjaśnienia rzeczywistości

prawnej ukształtowanej przepisami powołanego rozporządzenia i kwalifikowania

powyższych okresów (jako rzutujących na staż pracy uprawniający do emerytury) z

punktu widzenia kodeksowej regulacji dotyczącej urlopów bezpłatnych musi budzić

zastrzeżenia, zwłaszcza jeśli zarówno w ramach stosunku pracy z macierzystym

pracodawcą, jak i stosunku pracy z jednostka kierującą, pracownik świadczył pracę

w szczególnych warunkach. Trzeba bowiem jeszcze raz podkreślić, że w

przeciwieństwie do ”zwykłego” urlopu bezpłatnego, w trakcie którego pracownik nie

wykonując pracy nie nabywa prawa i nie pobiera żadnych świadczeń

pracowniczych, w tym przypadku - mimo formalnego zawieszenia stosunku pracy z

macierzystym pracodawcą i nieistnienia już stosunku pracy z jednostka kierującą -

świadczenia takie przysługiwały. Taka sytuacja zasadniczo odpowiadała zaś

zawartej w powołanych wyżej przepisach p.z.e.p. i z.e.p. definicji okresów

zatrudnienia jako okresów pozostawania w stosunku pracy i pobierania

wymienionych w tych przepisach świadczeń (wynagrodzenia i zasiłków).

Jak zauważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 27 listopada

2003 r., III UZP 10/03 (OSNP 2004 nr 5, poz. 87), w słowniku zawartym w art. 5 pkt

1 i 2 z.e.p. zdefiniowano pracownika jako osobę pozostającą w stosunku pracy w

myśl Kodeksu pracy, a zatrudnienie jako wykonywanie pracy w ramach stosunku

pracy. W tym też kontekście należy odczytywać postanowienia § 2, 4 i 19

rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Pierwszy z tych przepisów w ust. 1 stanowi, iż okresami pracy uzasadniającymi

prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w

których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest

wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym

stanowisku pracy, a przy ustalaniu tych okresów pracy, uwzględnia się także okresy

takiej pracy wykonywanej przed dniem wejścia w życie rozporządzenia (§ 19 ust.

1), drugi zaś, w ust. 1 pkt 3 przewiduje, że pracownik, który wykonywał prace w

szczególnych warunkach, nabywa prawo do emerytury, jeżeli ma wymagany okres

zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach. W ocenie

19

Sądu Najwyższego, sformułowania zawarte zwłaszcza w § 2 ust. 1 pkt 3

rozporządzenia świadczą o tym, że pojęcie "wykonywał prace" oraz "ma wymagany

okres zatrudnienia" nie są tożsame. Pogląd ten umacniała regulacja art. 11 z.e.p.

stanowiąca, że okresami zatrudnienia, wymaganymi do uzyskania świadczeń, są

okresy pozostawania w stosunku pracy. Fakt, że okresy pobierania między innymi

zasiłku chorobowego były traktowane w ustawie jako okresy równorzędne z

okresami zatrudnienia, zaś te same okresy w ustawie rewaloryzacyjnej zostały

potraktowane jako okresy nieskładkowe, w związku z zastąpieniem pojęć okresy

zatrudnienia, równorzędne i zaliczalne, pojęciami okresy składkowe (art. 2 tej

ostatniej ustawy), okresy nieskładkowe (art. 4) oraz traktowane jak składkowe (art.

5), ma ten skutek, że od dnia wejścia w życie ustawy rewaloryzacyjnej okresy

nieskładkowe, w tym okres pobierania zasiłku chorobowego, są uwzględniane przy

ustalaniu okresów pracy koniecznych dla przyznania prawa do świadczenia w

rozmiarze nieprzekraczającym jednej trzeciej uwzględnionych okresów

składkowych (art. 4 ust. 2). Tę samą regulację w tej części zawiera obecnie

obowiązująca ustawa emerytalno - rentowa (art. 5 ust. 2), traktująca jako okresy

nieskładkowe między innymi okres pobierania wynagrodzenia za czas niezdolności

do pracy wypłaconego na podstawie przepisów Kodeksu pracy oraz zasiłków z

ubezpieczenia społecznego: chorobowego lub opiekuńczego (art. 7 pkt 1a i b).

Okoliczność, że ustawy z.e.p. oraz rewaloryzacyjna zostały uchylone, nie może

oznaczać, iż w obecnym stanie prawnym pojęcia te - niezdefiniowane w ustawie

emerytalno - rentowej - mogą być interpretowane w oderwaniu od przepisów

Kodeksu pracy, do którego zresztą wprost nawiązywał art. 5 z.e.p. W ocenie Sądu

Najwyższego, pojęcia pracownik, stosunek pracy czy zatrudnienie nie mogą być

interpretowane na użytek prawa ubezpieczeń społecznych inaczej niż interpretuje

je akt prawny określający prawa i obowiązki pracowników i pracodawców, tj.

Kodeks pracy. Pogląd ten wzmacnia treść art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 8 ust. 1

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.

Nr 137, poz. 887 ze zm.). Przepis art. 6 ust. 1 pkt 1 stanowi, że obowiązkowym

ubezpieczeniom: emerytalnemu i rentowym podlegają, osoby fizyczne, które na

obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są: pracownikami (...), zaś za pracownika

uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy (art. 8 ust. 1). Sformułowania te

20

oznaczają odpowiednio pracownika i stosunek pracy według wskazań Kodeksu

pracy. Należy też dodać, że z samego tytułu omawianego rozporządzenia - (...)

"pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze" - wynika, iż jego regulacja dotyczy takich właśnie pracowników, a więc

pozostających w zatrudnieniu w ramach stosunku pracy. Ma to i ten skutek, że do

takiego okresu pracy wlicza się także okres corocznego, płatnego urlopu

wypoczynkowego, będącego niezbywalnym prawem pracownika, mimo, że w takim

okresie - co oczywiste - praca rozumiana jako faktyczne wykonywanie określonych

czynności nie ma miejsca.

Podobnie w uzasadnieniu wyroku Sadu Najwyższego z dnia 5 maja 2005 r.,

II UK 219/04 (OSNP 2005 nr 22, poz. 361) stwierdzono, przepis § 2 rozporządzenia

Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymaga, aby praca w

tym charakterze była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Nie

chodzi tu oczywiście o stałe i nieprzerwane wykonywanie określonych w umowie o

pracę czynności, gdyż jest to niesprawdzalne. Dla spełnienia wymaganego

warunku wystarczające jest powierzenie pracownikowi w umowie o pracę

obowiązków wykonywania stałej pracy uznawanej za pracę w szczególnym

charakterze i wykonywanie tej pracy przez pracownika. Wykonywaniem pracy w

szczególnym charakterze są również przerwy w pracy spowodowane różnymi

przyczynami, czy to leżącymi po stronie pracodawcy, czy wynikającymi z przepisów

(urlop wypoczynkowy, niezdolność do pracy z powodu choroby), za które

pracownikowi wypłacono wynagrodzenie. Wykonywanie pracy w rozumieniu

omawianego przepisu należy rozumieć jako wykonywanie umowy o pracę, a w

treści tego pojęcia mieszczą się także usprawiedliwione nieobecności w pracy.

Ustawa o rewaloryzacji emerytur i rent wprowadziła jedynie zmiany w definicji

pojęcia okresu zatrudnienia, natomiast definicja pojęcia okresu pracy w

szczególnym charakterze obowiązywała nadal po wejściu w życie tej ustawy. Okres

pracy w rozumieniu tej definicji obejmował zarówno okresy składkowe jak i okresy

nieskładkowe, jeżeli te ostatnie mieściły się w okresie wykonywania pracy zgodnie

z umową o pracę.

21

Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy decydujące znaczenie ma kwestia

zaliczenia do wymaganego stażu pracy w szczególnych warunkach okresu

pobierania przez skarżącego zasiłku chorobowego po zakończeniu zatrudniania za

granicą.

Co się tyczy okresów niezdolności do pracy z powodu choroby lub

odosobnienia w związku z chorobą zakaźną, to zgodnie z § 5 (§ 7) rozporządzenia

pracownikowi zatrudnionemu za granicą na czas nieobecności w pracy

spowodowanej tymi przyczynami przysługiwało wynagrodzenie w wysokości i na

zasadach ustalonych dla zasiłku chorobowego przepisami ustawy z dnia 17 grudnia

1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby

i macierzyństwa (jednolitry tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm).

Wynagrodzenie to wypłacano przez okres nie dłuższy niż 30 dni kalendarzowych,

zaś jeśli niezdolność do pracy trwała dłużej niż 30 dni, a stan zdrowia pracownika

nie pozwalał na przewiezienie go do kraju, wynagrodzenie to wypłacano przez

dalszy okres choroby do chwili powrotu z zagranicy. Przedmiotowe wynagrodzenie

zmniejszano o kwotę zasiłku walutowego otrzymywanego przez pracownika z tytułu

ubezpieczenia w kraju, w którym była realizowana budowa (usługa) eksportowa.

Natomiast w okresie dalszej niezdolności do pracy po powrocie do kraju

pracownikowi przysługiwał zasiłek chorobowy w złotych. Do okresu pobierania

zasiłku chorobowego wliczano okres pobierania wspomnianego wynagrodzenia.

Przy ustalaniu wysokości zasiłku uwzględniano wynagrodzenie przysługujące

pracownikowi w macierzystym zakładzie pracy bezpośrednio przed skierowaniem

do pracy za granicą. § 12¹ i 13 (§ 16 i 17) rozporządzenia stanowił przy tym, że w

czasie urlopu bezpłatnego, przypadającego po zakończeniu pracy za granicą,

pracownik zachowuje dla siebie i dla członków rodziny prawo do świadczeń

społecznej służby zdrowia i do zasiłków rodzinnych oraz przysługuje mu prawo do

świadczeń z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Nadto

przebywającym w kraju członkom rodziny pracownika skierowanego do pracy za

granicą przysługiwały świadczenia lecznicze oraz świadczenia z ubezpieczenia

rodzinnego i z ubezpieczenia społecznego według przepisów obowiązujących w

kraju. W judykaturze podkreślano przy tym, że przepisy § 5 ust. 1 – 5 (§ 7 ust. 1-5)

rozporządzenia regulowały sytuację pracownika zatrudnionego za granicą, który w

22

czasie tego zatrudnienia był niezdolny do pracy wskutek choroby. Mówiąc inaczej,

przewidziane w tym przepisie wynagrodzenie i zasiłek chorobowy, wraz ze

szczególnymi zasadami ich obliczania i wypłacania, dotyczyły osoby pozostającej w

stosunku pracy z jednostką kierującą (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia

1988 r., III PZP 57/87, OSNC 1989 nr 10, poz. 144 i wyrok z dnia 7 stycznia 2000

r., I PKN 466/99, OSNP 2001 nr 11, poz. 370). Natomiast gdy niezdolność do pracy

powstała w czasie istnienia stosunku pracy za granicą i przedłużała się poza datę

rozwiązania umowy o pracę, wówczas pracownikowi przysługiwały świadczenia z

tychże artykułów tylko za czas choroby przypadającej na trwanie stosunku pracy na

budowie eksportowej, a za dalszy okres (podobnie jak w przypadku niezdolności do

pracy powstałej po zakończeniu kontraktu a przed powrotem do macierzystego

zakładu pracy) – zasiłek chorobowy, o jakim mowa w § 12¹ (§ 16) rozporządzenia.

W myśl art. 3 ust. 4 (§ 4 ust. 3) rozporządzenia okres tejże przypadającej po

zakończeniu kontraktu niezdolności do pracy z powodu choroby lub odosobnienia w

związku z choroba zakaźną podlegał - w razie dochowania przez pracownika 14

dniowego terminu powrotu do macierzystego zakładu pracy - zaliczeniu do stażu

pracy rzutującego na uprawnienia pracownicze. W okresie tym pracownik nabywał

np. prawo do urlopu wypoczynkowego w macierzystym zakładzie pracy (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 1991 r., I PRN 1/19, OSNC 1992 nr 11, poz.

207).

Jak wskazano wyżej – w świetle obowiązujących w spornym okresie art. 8

ust. 1 p.z.e.p. jak i art. 11 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 z.e.p., przypadające na pozostawanie

w stosunku pracy okresy pobierania przez pracownika wynagrodzenia i zasiłków z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa uznawane były za

okresy zatrudnienia. Skoro zatem skarżący po powrocie z budowy eksportowej (na

której wykonywał pracę w szczególnych warunkach), pozostawał w stosunku pracy

z macierzystym pracodawcą na stanowisku wymienionym w wykazie prac w

szczególnych warunkach i pobierał z mocy powyższych unormowań

rozporządzenia zasiłek chorobowy, to okres ten jest okresem zatrudnienia w

rozumieniu przepisów obydwu wymienionych ustaw i zarazem jest okresem pracy

w szczególnych warunkach uprawniającym do wcześniejszej emerytury. Charakteru

takiego nie odebrała mu zresztą późniejsza zmiana stanu prawnego dokonana

23

ustawą z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach

ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450

ze zm., dalej jako ustawa rewaloryzacyjna) i ustawą emerytalno – rentową.

Definicja pracy w szczególnych warunkach i szczególnym charakterze

została zmieniona dopiero ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych

innych ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 1264), która weszła w życie w dniu 1 lipca 2004 r.

Został nią dodany do ustawy emerytalno - rentowej przepis art. 32 ust. 1a w

brzmieniu: "przy ustalaniu okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze nie uwzględnia się 1) okresów niewykonywania pracy, za

które pracownik otrzymał po dniu 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie lub

świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, 2)

okresów, w których na mocy szczególnych przepisów pracownik został zwolniony

ze świadczenia pracy, z wyjątkiem okresu urlopu wypoczynkowego". Przepis ten

nie ma jednak zastosowania do stanów powstałych przed jego wejściem w życie.

Warto na tym miejscu zacytować pogląd wyrażony w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2010 r., II UK 313/09 (OSNP 2011 nr 19 – 20, poz.

260), w myśl którego osiągnięcie do dnia 1 stycznia 1999 r. okresu pracy w

szczególnych warunkach, o którym mowa w art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalno

- rentowej wyłącza ponowne ustalenie tego okresu po osiągnięciu wieku

emerytalnego według zasad wynikających z art. 32 ust. 1a pkt 1 tej ustawy,

obowiązujących od dnia 1 stycznia 2004 r. Sąd Najwyższy zauważył, że sytuacja

osób wymienionych w art. 184 ustawy, opisywana w doktrynie jako ekspektatywa

prawa podmiotowego, polega na spełnieniu się tylko części stanu faktycznego

koniecznego do nabycia prawa, które poprzedza i zabezpiecza przyszłe prawo

podmiotowe. Uwzględnienie ochrony praw w trakcie nabywania jest zaś

aprobowane w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej , a także

Trybunału Konstytucyjnego. Zdaniem Sądu Najwyższego, ochrona ekspektatywy

może wynikać z jej istoty, lecz może także zyskiwać wzmocnienie w prawie.

Funkcję takiego wzmocnienia spełnił art. 184 ustawy emerytalno – rentowej wobec

pozostających w toku stosunków nabywania prawa do emerytury z tytułu

wykonywania pracy w szczególnych warunkach przed dniem 1 stycznia 1999 r. W

24

przepisie tym ustawodawca utrwalił sytuację osób, które w dniu wejścia w życie

ustawy wypełniły warunki stażu szczególnego i ogólnego i zadeklarował ich

przyszłe prawo do emerytury w wieku wcześniejszym. Przez wydanie tego przepisu

nastąpił stan związania, tj. zobowiązania się przez Państwo do powstrzymywania

się od jakiejkolwiek ingerencji w istniejące prawo tymczasowe. Wobec tego

przewidziana w ustawy ekspektatywa nie mogła wygasnąć wskutek nowej regulacji

ustalania stażu pracy w szczególnych warunkach.

Reasumując, wobec naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej

przepisów prawa materialnego przy ferowaniu zaskarżonego wyroku Sąd

Najwyższy z mocy art. 398¹⁵ § 1 oraz art. 108 § 2 w związku z art. 398²¹ k.p.c.

orzekł jak w sentencji.