I CSK 509/11

Sygn. akt I CSK 509/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa K. K.-L.

przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu „Porty Lotnicze” w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 25 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 6 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

2

Uzasadnienie

Powódka K. K. – L. wystąpiła przeciwko pozwanemu Przedsiębiorstwu

Państwowemu PORTY LOTNICZE w W., na podstawie art. 129 ust. 2 ustawy z

dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (tekst jedn. Dz. U. 2008r. Nr

25, poz. 150 ze zm. – dalej jako p.o.ś.). pozwem o zapłatę odszkodowania z tytułu

rewitalizacji akustycznej budynku oraz na podstawie art. 435 k.c. o odszkodowanie

z tytułu spadku wartości nieruchomości.

Wyrokiem wstępnym z dnia 20 sierpnia 2010 r. Sąd Rejonowy uznał

roszczenie powódki o odszkodowanie za spadek wartości nieruchomości za

usprawiedliwione co do zasady.

Sąd Rejonowy ustalił, że powódka jest właścicielką nieruchomości położonej

w W. przy ul. J.[...]. Nieruchomość znajduje się w strefie ograniczonego

użytkowania, utworzonej rozporządzeniem Wojewody nr 50 z dnia 7 sierpnia 2007

r. w sprawie utworzenia obszaru ograniczonego użytkowania dla Portu Lotniczego

im. F. Chopina (Dz. Urz. Wojewody Mazowieckiego z 2007 r. Nr 156, poz. 4276)

wydanym na podstawie art. 135 ust. 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo

ochrony środowiska (tekst jedn.: Dz. U. 2008 r. Nr 25, poz. 150 ze zm. – dalej jako

p.o.ś.).

W ocenie tego Sądu powódka nie może uzyskać dochodzonego

odszkodowania w oparciu o przepis art. 129 p.o.ś., z uwagi na nieobowiązywanie

obszaru ograniczonego użytkowania dla Portu Lotniczego im. Fryderyk Chopina.

W dniu 15 listopada 2008 r. nastąpiła bowiem zmiana art. 135 ust. 2 p.o.ś., przez

określenie, że obszar ograniczonego użytkowania tworzy sejmik wojewódzki

w drodze uchwały, jednak ustawa zmieniająca nie zwierała przepisów

przejściowych, które wskazywałyby na utrzymanie w mocy przepisów

wykonawczych wydanych na podstawie art. 135 ust. 2 p.o.ś., a tym samym

rozporządzenie stało się nieaktualne. W konsekwencji tego – jak stwierdził –

w uzasadnieniu wyroku upadła podstawa prawna do żądania przez powódkę

3

odszkodowania z tytułu rewitalizacji akustycznej budynku, które jest bezzasadne

i podległo oddaleniu.

Powódka powoływała się na pogorszenie warunków korzystania

z nieruchomości na skutek emitowania hałasu powyżej dopuszczalnego poziomu,

co wpływa na pogorszenie komfortu życia jej mieszkańców oraz obniżenie wartości

nieruchomości i uniemożliwienie korzystania w pełni z jej własności. Okoliczności te

pozwoliły – zdaniem Sądu Rejonowego – rozważać roszczenie powódki o

odszkodowanie z tytułu spadku wartości nieruchomości na podstawie art. 435 k.c.

w zw. z art. 322 p.o.ś. Powódka nie może natomiast, także w tym zakresie,

powoływać się na art. 129 p.o.ś., z uwagi na nieobowiązywanie obszaru

ograniczonego użytkowania. Przepis ten stanowiący lex specialis w stosunku do

art. 322 p.o.ś. ma zastosowanie wyłącznie w związku ze stworzeniem strefy

ograniczonego użytkowania. Nie wyłącza to jednak stosowania art. 322 p.o.ś.

i z jego odesłania przepisów Kodeksu cywilnego, jako podstawy dochodzenia

roszczeń powstałych w następstwie wprowadzonych ograniczeń, które nastąpią

bez związku z treścią tych ograniczeń, ale w związku z działalnością podmiotu, na

rzecz którego ograniczenie nastąpiło. Sąd Rejonowy uznał, że pozwany prowadzi

przedsiębiorstwo wprowadzane w ruch siłami przyrody, jakim jest lotnisko i z tą jego

działalnością jest związana nadmierna emisja hałasu, stanowiąca przyczynę

obniżenia wartości nieruchomości powódki. Za przyjęciem, że pozwany jest

przedsiębiorstwem w rozumieniu art. 435 k.c. przemawia fakt, że ustawa – Prawo

ochrony środowiska wskazuje, jako podmiot odpowiedzialny za wypłatę

odszkodowania w przypadku utworzenia obszaru ograniczonego użytkowania

lotnisko, a nie poszczególne linie lotnicze. Odnosząc się do kwestii obniżenia

wartości nieruchomości wskazał, że stanowi ono wymierną stratę, niezależnie od

tego, czy właściciel ją zbył lub zamierza ja zbyć. Spadek wartość rzeczy wyrażony

w pieniądzu i odnoszony do zasad rządzących rynkiem jest szkodą poniesioną

przez powódkę w rozumieniu art. 361 k.c.

Na skutek apelacji pozwanego Sąd Okręgowy zmienił wyrok Sądu

Rejonowego w ten sposób, że oddalił powództwo i rozstrzygnął o kosztach procesu

za obie instancje stosownie do jego wyniku.

4

Sąd Okręgowy podzielił rozważania Sądu Rejonowego odnośnie do

bezzasadności żądania powódki zasądzenia odszkodowania z tytułu rewitalizacji

budynku w oparciu o art. 129 p.o.s., jako trafne i nie wymagające ponownego ich

przytaczania.

Nie zaakceptował natomiast stanowiska Sądu pierwszej instancji, że

roszczenia powódki są usprawiedliwione co do zasady na podstawie art. 435 k.c.,

który ma zastosowanie jedynie do przedsiębiorstw, w całości wprawianych w ruch

za pomocą sił przyrody. Do zastosowania art. 435 k.c. nie wystarczy, by

przedsiębiorstwo lub zakład bezpośrednio wykorzystywały elementarne siły

przyrody, lecz chodzi o procesy polegające na przetwarzaniu energii elementarnej

na pracę lub inne postacie energii, co wymaga użycia maszyn i innych urządzeń

przetwarzających. Zastosowana jako źródła energii siła przyrody ma stanowić siłę

napędową przedsiębiorstwa lub zakładu jako całości. Podzielił zarzut apelującego

który, odwołując się do przedmiotowej definicji przedsiębiorstwa z art. 551

k.c.,

podniósł, że skoro pozwany nie jest posiadaczem statków powietrznych, to nie

może ponosić odpowiedzialności za hałas spowodowany przez wytworzony przez

nie ruch, a ewentualną odpowiedzialność w tym zakresie ponosi na podstawie art.

206 i 207 ustawy z dnia 3 lipca 2002 r. – Prawo Lotnicze (tekst jedn.: Dz.U.

z 2006 r. Nr 100, poz. 696 ze zm.) osoba eksploatująca statki powietrzne.

Odmienna pod tym względem – co podnosił apelujący – jest natomiast sytuacja

lotniska wojskowego, wówczas bowiem zarówno samoloty i cała infrastruktura

lotnicza należą do tego samego podmiotu – Skarbu Państwa reprezentowanego

przez Wojskowy Zarząd Infrastruktury. Sąd Okręgowy podzielił zarzut apelującego,

że ze względu na odrębność podstaw prawnych z tytułu art. 129 do 136 ustawy

z dnia 27 kwietnia 2001 r. ustawy – Prawo ochrony środowiska bezpodstawna jest

dokonana przez Sąd Rejonowy interpretacja art. 435 k.c. odwołująca się do zasady

odpowiedzialności z art. 136 ust. 2 tej ustawy.

W skardze kasacyjnej powódki od wyrok Sądu Okręgowego, opartej na obu

ustawowych podstawach, skarżąca zarzuciła naruszenie:

1) art. 129 ust. 2 p.o.ś. przez jego niezastosowanie i przyjęcie, że powództwo nie

zasługuje na uwzględnienie wobec utraty mocy obowiązującej przez

5

rozporządzenie Wojewody Mazowieckiego Nr 50 z dnia 7 sierpnia 2007 r.

w sprawie utworzenia obszaru ograniczonego użytkowania dla Portu

Lotniczego im. Fryderyka Chopina,

2) art. 135 ust. 2 p.o.ś. przez niewłaściwą wykładnię i przyjęcie, że zmiana jego

treści dokonana na podstawie ustawy z dnia 3 października 2008 r.

o udostępnieniu informacji o środowisku, jego ochronie, udziale

społeczeństwa w ochronie społeczeństwa oraz o ocenach oddziaływania na

środowisko (Dz. U. Nr 1999, poz. 1227 – dalej jako ustawa o udostępnieniu

informacji o środowisku) spowodowała utratę mocy obowiązującej przez

rozporządzenie Wojewody Mazowieckiego z dnia 7 sierpnia 2007 r.,

3) art. 316 § 1 k.p.c. przez niewzięcie pod uwagę obowiązywania tego

rozporządzenia,

4) art. 435 w zw. z art. 322 – 328 p.o.ś. i przyjęcie, że pozwany nie jest

przedsiębiorstwem wprawianym w ruch za pomocą sił przyrody, o którym jest

mowa w art. 435 k.c.,

5) art. 435 k.c. przez niewłaściwą wykładnię i ograniczenie definicji

przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 435 k.c. do definicji wskazanej w art. 551

k.c.,

6) art. 206 i 207 ustawy Prawo lotnicze przez ich błędne zastosowanie

w sprawie i przyjęcie, że za hałas generowany przez statki powietrzne

korzystające z lotniska pozwanego odpowiada osoba eksploatująca statek

powietrzny jak też, że przepisy te wyłączają odpowiedzialność na podstawie

art. 435 i nie stanowią lex specialis do art. 436 k.c.,

7) art. 1 Protokołu Nr 1 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka

i Podstawowych Wolności przez usankcjonowanie zaskarżonym wyrokiem

naruszenia przez pozwanego prawa własności nieruchomości powódki, bez

potrzeby kompensaty poniesionej szkody oraz art. 6 Konwencji o Ochronie

Praw Człowieka i Podstawowych Wolności przez pozbawienie powódki prawa

do rzetelnego procesu,

6

8) art. 21 ust. 1 i 2 Konstytucji przez usankcjonowanie naruszenia przez

pozwanego prawa własności nieruchomości powódki bez potrzeby

rekompensaty poniesionej szkody,

9) naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. przez brak wskazania w uzasadnieniu wyroku

uzasadnienia prawnego dla wydanego orzeczenia, niewyjaśnienie jego

podstawy faktycznej i prawnej, rażącą ogólnikowość uzasadnienia, a tym

samym uniemożliwienie jego kontroli instancyjnej.

We wnioskach skargi powódka domagała się uchylenia zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania

i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podzielić należy, wyrażającą się w zarzucie naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.

krytykę uzasadnienia zaskarżonego wyroku, które może rodzić wątpliwości co do

prawnych motywów rozstrzygnięcia oraz mające początek w uzasadnieniu wyroku

Sądu Rejonowego wątpliwości odnośnie do jego zakresu przedmiotowego.

Powódka wystąpiła w sprawie z dwoma wyraźnie wyspecyfikowanymi pod

względem faktycznym i prawnym roszczeniami. Domagała się mianowicie na

podstawie art. 129 ust. 2 p.o.ś. odszkodowania z tytułu rewitalizacji akustycznej

budynku i na podstawie art. 435 w zw. z art. 322 p.o.ś. odszkodowania z tytułu

spadku wartości nieruchomości.

Sąd Rejonowy, który uznał za usprawiedliwione co do zasady roszczenie

powódki o odszkodowanie za spadek wartości nieruchomości, w motywach

swojego wyroku dokonał również oceny zasadności drugiego jej roszczenia

opartego na art. 129 ust. 2 p.o.ś. i uznał że nie zasługuje ono na uwzględnienie,

niejako uprzedzając tym samym nie wydane jeszcze w tym zakresie

rozstrzygnięcie, zaś Sąd Okręgowy poddając to stanowisko merytorycznej kontroli,

bez jakiegokolwiek uzasadnienia swojego stanowiska, przyłączył się do tej oceny.

Kwestia zastosowania art. 129 ust. 2 p.o.ś. jako podstawy roszczenia

odszkodowawczego właściciela nieruchomości z tytułu obniżenia jej wartości

w związku z ograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości w następstwie

7

ustanowienia obszaru ograniczonego użytkowania, była już przedmiotem rozważań

Sądu Najwyższego. W postanowieniu z dnia 24 lutego 2010 r. III CZP 128/09 SN

(Lex nr 5781 38) Sąd Najwyższy trafnie wskazał, że związek ustanowienia obszaru

ograniczonego użytkowania z obniżeniem wartości nieruchomości należy rozumieć

szeroko. W związku z ustanowieniem obszaru ograniczonego użytkowania

pozostaje nie tylko obniżenie wartości nieruchomości będące następstwem

ograniczeń przewidzianych bezpośrednio w treści rozporządzenia o utworzeniu

obszaru (zwłaszcza ograniczeń w zabudowie), lecz także obniżenie jej wartości

wynikające z tego, że na skutek wejścia w życie rozporządzenia dochodzi do

zawężenia granic własności (art. 140 i 144 k.c.) i tym samym ściśnienia wyłącznego

władztwa właściciela względem nieruchomości położonej na obszarze

ograniczonego użytkowania. Właściciel, który przed wejściem w życie

rozporządzenia mógł żądać zaniechania immisji (hałasu) przekraczającego

standard ochrony środowiska, w wyniku ustanowienia obszaru możliwości takiej

zostaje pozbawiony. Szkodą podlegającą naprawieniu na podstawie art. 129 ust. 2

p.o.ś. jest więc także obniżenie wartości nieruchomości wynikające z faktu, że

właściciel będzie musiał znosić dopuszczalne na tym obszarze immisje.

W świetle powyższego, za właściwą podstawę prawną uzyskania przez

powódkę ochrony w zakresie roszczenia o naprawienie szkody w postaci

zmniejszenia się wartości nieruchomości, wynikającej z faktycznego oddziaływania

lotniska pozwanego, emitującego hałas w stopniu, który uzasadniał utworzenie

obszaru ograniczonego użytkowania, jeżeli obszar ten obowiązuje, uznać należy

art. 129 ust. 2 p.o.ś.

Wskazana przez powódkę podstawa prawna jej roszczenia nie ma

charakteru wiążącego sądy orzekające w sprawie, które nie mogły jedynie

rozstrzygać sprawy na podstawie innego stanu faktycznego, niż ten, który jest

podstawą powództwa. Jeżeli jednak z powołanych w jego uzasadnieniu

okoliczności faktycznych wynika, że roszczenie jest uzasadnione w całości bądź

w części, to powinno być ono uwzględnione mimo, że jego podstawa prawna

została błędnie przytoczona.

8

W tym stanie rzeczy pozostaje odnieść się do kwestii obowiązywania

rozporządzenia Wojewody Mazowieckiego nr 50 z dnia 7 sierpnia 2007 r.

w związku z kolejnymi zmianami art. 135 ust. 2 p.o.ś. Przepis ten zawierający

upoważnienie do ustanawiania obszarów ograniczonego użytkowania (art. 135

ust. 2) został zmieniony przez art. 19 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o zmianie

niektórych ustaw w związku ze zmianami w podziale zadań i kompetencji

administracji terenowej (Dz.U. Nr 175, poz. 1462 ze zm.). W wyniku tej zmiany

kompetencje do wydawania aktów w tym zakresie przeszły z dniem 1 stycznia

2008 r. z wojewodów na sejmiki województw, które miały je wydawać w formie

uchwały. O dalszym obowiązywaniu dotychczasowych rozporządzeń wojewodów

rozstrzygał art. 47 ust. 2 ustawy zmieniającej, stanowiąc o utrzymaniu ich w mocy

do czasu wydania nowych aktów prawa miejscowego przez organy przejmujące

zadania i kompetencje. Wbrew stanowisku zaskarżonego wyroku, rozporządzenie

Wojewody Mazowieckiego nr 50 nie utraciło mocy obowiązującej także po kolejnej

zmianie art. 135 ust. 2 ustawą z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu

informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie

środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz. U. Nr 199, poz. 1227

ze zm.), która weszła w życie z dniem 15 listopada 2008 r. W jej następstwie nie

doszło bowiem do zmiany zakresu spraw przekazanych tym przepisem do

uregulowania w akcie prawa miejscowego, ani też nie uległy zmianie wytyczne

dotyczące treści tego aktu w rozumieniu § 32 ust. 2 rozporządzenia Prezesa Rady

Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Zasad techniki prawodawczej”

(Dz.U. Nr 100, poz. 908). Zgodnie z zawartą w tym przepisie regułą walidacyjną,

która na podstawie § 147 powyższego rozporządzenia ma odpowiednio

zastosowanie do aktów prawa miejscowego, jeżeli zmienia się treść przepisu

upoważniającego do wydania aktu wykonawczego w ten sposób, że zmienia się

rodzaj aktu wykonawczego albo zakres spraw przekazanych do uregulowania

aktem wykonawczym lub wytyczne dotyczące treści tego aktu przyjmuje się, że taki

akt wykonawczy traci moc obowiązującą z dniem wejścia w życie ustawy

zmieniającej treść przepisu upoważniającego, jakim jest w omawianym stanie

prawnym art. 135 p.o.ś. Mimo nowelizacji ustawy – Prawo o ochronie środowiska

w opisanym wyżej zakresie, rozporządzenie Wojewody Mazowieckiego nr 50

9

z dnia 7 sierpnia 2007 r. w przedmiocie utworzenia obszaru ograniczonego

użytkowanie, nie utraciło więc, w następstwie dokonanych zmian art. 135 ust. 1 i 2

p.o.ś. mocy obowiązującej (tak również WSA w Warszawie w szczegółowo

i obszernie umotywowanym wyroku z dnia 31 sierpnia 2009 r., IV SA/Wa 2569/07).

W tej sytuacji odmowa zastosowania przez Sąd Rejonowy, za akceptacją

Sądu Okręgowego, art. 129 ust. 2 p.o.ś. jako podstawy prawnej roszczenia powódki

z powodu błędnego zapatrywania odnośnie do utraty mocy obowiązującej przez

przedmiotowe rozporządzenie Wojewody Mazowieckiego i jego nieobowiązywania

w dacie orzekania niewątpliwie narusza zarówno art. 316 § 1 k.p.c. jak i art. 129

ust. 2 p.o.ś.

Przyjęte w niniejszym wyroku wskazania co wykładni omówionych przepisów

nie wyłączają możliwości przypisania pozwanemu na podstawie art. 435

odpowiedzialności za związane z ruchem lotniska szkody w mieniu w zakresie,

w jakim ustanowienie obszaru ograniczonego użytkowania nie wyłączyło ochrony

mienia oraz za szkody na osobie.

Przy właściwym, dla zdefiniowania pojęcia „przedsiębiorstwa poruszanego

siłami przyrody” w rozumieniu art. 435 k.c., funkcjonalnym ujęciu, pojęcie to

określać będzie przedsiębiorstwo, którego globalny cel funkcjonowania jest zależny

od użycia sił przyrody, a korzystanie z nich stanowi warunek konieczny jego

istnienia i funkcjonowania w tym sensie, że zarówno jego struktura jak i system

organizacji i wykonywania zadań jest dostosowany do sił przyrody i zależny od

nich. Ruch tego rodzaju przedsiębiorstwa wiąże się ze znacznym stopniem ryzyka

możliwości wyrządzenia szkody osobom trzecim, a użycie urządzeń technicznych,

o znacznym stopniu komplikacji technicznej ma charakter powszechny (wyrok SN

z dnia 10 października 2008 r., II CSK 232/08, Lex nr. 497665 i dalsze powołane

w nim orzeczenia SN)

Definicji tej odpowiada pozwane Przedsiębiorstwo PORTY LOTNICZE,

którego działalność polega na obsłudze startów i lądowań przewoźników lotniczych,

a jego siła napędową jako całości są siły przyrody. Mając to względzie nie można

zaakceptować stanowiska Sądu Okręgowego odwołującego się do treści art. 551

k.c. i kwalifikującego przedsiębiorstwo pozwanego w oparciu o jego strukturę

10

własnościową, jako nie mieszczące się w kategorii przedsiębiorstw poruszanych

siłami przyrody w ujęciu art. 435 k.c. Nie wchodzi tym samym w rachubę

odpowiedzialność za szkody, których naprawienia domaga się powódka, kierując

swoje roszczenia przeciwko pozwanemu na podstawie art. 435 k.c., ze strony osób

eksploatujących statki powietrzne obsługiwane przez pozwane Przedsiębiorstwo

w oparciu o art. 206 i 207 Prawa lotniczego.

Z tych przyczyn, przesądzających o zasadności podstaw wniesionej skargi

kasacyjnej, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego

(art. 39814

k.p.c. i art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c.).