I UK 435/11

Sygn. akt I UK 435/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania M. H.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 23 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 8 lipca 2011 r.,

1. oddala skargę kasacyjną

2. zasądza od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego na rzecz

adw. A. H. kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) tytułem kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej wykonywanej z urzędu w

postępowaniu kasacyjnym.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym Wyrokiem Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Ł. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21

stycznia 2009 r. i przyznał M. H. prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do

pracy okresowo od 1 stycznia 2009 r. do 31 grudnia 2011 r. Sąd pierwszej instancji

ustalił w rozpoznawanej sprawie następujący stan faktyczny: M. H. urodził się w

dniu 4 listopada 1953 r, ma wykształcenie techniczne rolnicze o specjalizacji

uprawy roślin oraz hodowli zwierząt. Pracował jako pracownik obsługi zwierzęcej,

kierownik administracyjny inspektoratu oświaty, magazynier, prowadził działalność

gospodarczą w postaci handlu obwoźnego. W trakcie pobierania świadczenia

rentowego w latach 1997-2008 pracował jako portier i mechanik. Obecnie nie

pracuje. Przez większość swojego zawodowego życia: od 1974 r. do 1986 r.

pracował w rolnictwie w przemysłowych fermach bydła i trzody. Nie ma stosownego

wykształcenia do pracy z małymi zwierzętami, bowiem nie jest technikiem

weterynarii. Jako portier - rewident pracował z zakładzie pracy chronionej „C."

spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w Z. W okresie od dnia 14 listopada 1997

r. do 30 listopada 2007 r. oraz od 1 stycznia 2007 r. do 31 grudnia 2008 r. pobierał

rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Ponowny wniosek o ustalenie

prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy złożył w dniu 1 grudnia 2008 r.

Lekarz Orzecznik ZUS stwierdził u wnioskodawcy zmiany zwyrodnieniowe

dyskopatyczne kręgosłupa leczone operacyjnie w 2003 r. Zmiany zwyrodnieniowe

kręgosłupa L-S bez upośledzenia sprawności ruchowej, ciśnienie tętnicze

poddające się leczeniu. Ograniczenia ruchomości kręgosłupa u wnioskodawcy

wynikają z techniki zabiegu operacyjnego przy prawidłowej sile kończyn górnych,

bez zaników mięśniowych oraz wydolności krążeniowej uzasadnia stwierdzenie, że

wnioskodawca jest sprawny w stopniu umożliwiającym wykonywanie pracy zgodnie

z jego wykształceniem. Lekarz orzecznik orzeczeniem z dnia 29 grudnia 2009 r.

stwierdził, że skarżący nie jest osobą niezdolną do pracy. Komisja Lekarska ZUS

rozpatrująca sprzeciw wnioskodawcy od powyższego orzeczenia, orzeczeniem z

dnia 16 stycznia 2009 r. również nie stwierdziła u wnioskodawcy niezdolności do

pracy. Opierając się na opinii jednego z dwóch biegłych specjalistów

neurochirurgów dr hab. n. med. P. K. - sąd pierwszej instancji ustalił, że

3

wnioskodawca jest częściowo niezdolny do pracy w zawodzie wyuczonym, czyli

technika weterynarii, przy obsłudze zwierząt, natomiast całkowicie zdolny w innych

zawodach, które wcześniej wykonywał tj. zawodach administracyjnych lub portiera.

Ponadto na podstawie tej opinii Sąd stwierdził, że wnioskodawca jest częściowo

niezdolny do wykonywania pracy w bezpośrednim kontakcie fizycznym ze

zwierzętami, szczególnie ze zwierzętami dużymi przy ich poskramianiu i karmieniu,

tam gdzie wymagana jest sprawność fizyczna i refleks. Natomiast brak jest

przeciwwskazań do pracy przy małych zwierzętach jako technik weterynarii,

zgodnie z poziomem posiadanych kwalifikacji zawodowych oraz w innych

zawodach, jak również wcześniej wykonywanych prac wymagających sprawności

umysłowej. Sąd Okręgowy oceniając neurologiczny stan zdrowia wnioskodawcy i

ograniczenia sprawności ruchowej jego organizmu pominął dowód z opinii biegłego

neurochirurga dr K. B., według którego wnioskodawca jest zdolny do pracy

zarobkowej zgodnej z jego kwalifikacjami, uwzględniając zarzuty wnioskodawcy do

tej opinii. Ponadto sąd pominął te opinie z uwagi na trudności z uzyskaniem od

tego biegłego ustnej opinii uzupełniającej. Na podstawie opinii biegłego ortopedy

sąd pierwszej instancji ustalił, że wnioskodawca jest zdolny do pracy zarobkowej.

Zgłaszane dolegliwości, ograniczenia ruchomości kręgosłupa w odcinku szyjnym,

jak również niewielkie zaniki mięśniowe ramienia prawego (1 cm) i ograniczenia

ruchomości barku lewego są następstwem schorzenia neurologicznego i

przebytego zabiegu neurochirurgicznego. Ortopedycznie nie stwierdza się

istotnego ograniczenia ruchów barku prawego i ramienia prawego z ograniczonym

niedowładem. Sąd pierwszej instancji ustalił również, że wnioskodawca cierpi na

ślepotę oka prawego od dzieciństwa, która nie powoduje niezdolności do pracy. W

tak ustalonym stanie faktycznym sąd pierwszej instancji uznał odwołanie za

uzasadnione i w konsekwencji powołując się na przepisy art. 57 ust. 1 i art. 12 ust.

1 i 3 ustawy z 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych przyznał wnioskodawcy prawo do renty z tytułu

częściowej niezdolności do pracy w ciągłości od 1 stycznia 2009 r. do 31 grudnia

2011 roku, zgodnie z opinia biegłego dr hab. P. K. Sąd pierwszej instancji

zauważył, że biegły ten niewłaściwie oceniał kwalifikacje ubezpieczonego, gdyż

ocenę jego zdolności do pracy dokonał odnośnie kwalifikacji technika weterynarii.

4

Tymczasem ubezpieczony z zawodu jest technikiem rolnikiem. W ocenie sądu

pierwszej instancji materiał dowodowy zgromadzony w sprawie pozwalał na

ustalenie, że ubezpieczony przez większość okresu zatrudnienia wykonywał prace

związane z hodowlą dużych zwierząt, a do tej pracy ubezpieczony nie jest zdolny.

Inne prace podejmowane przez niego miały charakter przypadkowy i nie wiązały

się z jego wykształceniem.

Wyrok sądu pierwszej instancji zaskarżony został apelacją organu

rentowego w całości.

Wyrokiem z dnia 8 lipca 2011 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie. Sąd stwierdził, że pracę

w wyuczonym zawodzie technika rolnika ze specjalnością uprawy roślin i hodowli

zwierząt wykonywał do 1986 r, a zatem przestał ją wykonywać na długo przed tym

nim stał się niezdolny do pracy, która powstała w 1997 r., a zaprzestanie jej

wykonywania wiązało się z upadkiem państwowych gospodarstw rolnych i

koniecznością poszukiwania przez ubezpieczonego innych prac na otwartym rynku

pracy. Obecnie, co wynikało z opinii wszystkich biegłych dopuszczonych w sprawie

ubezpieczony jest zdolny do pracy zgodnej ze swoimi kwalifikacjami, z

przeciwwskazaniami do wykonywania ciężkiej pracy fizycznej, na przykład przy

„poskramianiu i karmieniu dużych zwierząt". Inne prace w rolnictwie, w tym prace z

małymi zwierzętami może wykonywać. Nadto ubezpieczony bez ograniczeń może

wykonywać prace podejmowane przez niego po 1986 r. Wynika to jednoznacznie

zarówno z opinii biegłego K. B., jak i biegłego P. K., jak i pozostałych biegłych, to

jest biegłego ortopedy i biegłego okulisty. Przeciwwskazania do wykonywania

niektórych prac zgodnych z kwalifikacjami ubezpieczonego przy zachowaniu pełnej

zdolności do innych prac w ramach posiadanych kwalifikacji nie uzasadnia

orzeczenia częściowej niezdolności do pracy w rozumieniu art. 12 ust. 1 i ust. 3

ustawy z 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (tekst jednolity: Dz.U. z 2009 r., nr 153, poz. 1227, ze zm.). W ocenie

Sądu drugiej instancji zawarty w opinii biegłego neurochirurga dr hab. P. K.

wniosek końcowy o częściowej niezdolności do pracy ubezpieczonego nie wypływa

z uzasadnienia opinii. Przy prawidłowej ocenie tego dowodu należało dojść do

wniosku, że ubezpieczony nie jest niezdolny do pracy zgodnej z jego kwalifikacjami

5

w myśl art. 12 ust. 1 i 3 oraz art. 13 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ustawy emerytalnej. Sąd mając na uwadze,

że ubezpieczony ma średnie wykształcenie, w przeszłości wykonywał różne prace,

w tym nie związane z jego wyuczonymi kwalifikacjami, w tym prace umysłowe, a

także prowadził działalność gospodarczą na własny rachunek, a tym samym zdobył

różne doświadczenia zawodowe na rynku pracy i z takimi kwalifikacjami nie musi

podejmować ciężkich prac fizycznych, co do których zachodzą przeciwwskazania

do ich wykonywania. Sąd stwierdził, że ocena sprawności organizmu

ubezpieczonego zawarta w opinii biegłego neurochirurga, która stanowiła podstawę

ustaleń sądu pierwszej instancji, nie dawał podstaw do zakwalifikowania

ubezpieczonego do osób niezdolnych do pracy, w konsekwencji powyższego

ubezpieczony nie spełnił wszystkich warunków, od których zależy prawo do renty

na podstawie art. 57 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, bowiem nie jest

osobą niezdolną do pracy zarobkowej zgodnej ze swoimi kwalifikacjami.

Na powyższe orzeczenie ubezpieczony wniósł skargę kasacyjną zarzucając

zaskarżonemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie, a to art. 12 ust. 1 i 3 oraz art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych a w konsekwencji art. 57 ust. 1 powołanej ustawy, polegającą w

szczególności na: - przyjęciu tezy, iż mając na uwadze fakt wykonywania przez

skarżącego innego rodzaju pracy w przeszłości, aniżeli praca zgodna z jego

wykształceniem i poziomem posiadanych z tego tytułu kwalifikacji determinują

twierdzenie, iż nie można go uznać za osobę częściowo niezdolną do pracy w

rozumieniu przepisów art. 12 ust. 1 i 3 oraz art. 13 ustawy o emeryturach i rentach

(…); - przyjęciu tezy, iż zwrot użyty w przepisie art. 12 ust. 3 in fine powołanej

powyżej ustawy, iż „Częściowo niezdolną do pracy jest osoba, która w znacznym

stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji"

należy interpretować w kontekście umiejętności nabytych również poza wyuczonym

zawodem w kontekście przypadkowo wykonywanych prac, w tym wykonywanych w

ramach pracy w zakładzie pracy chronionej, a nadto wskazanie na możliwość

wykonywania prac, które może wykonywać każdy pracownik, nawet

nieposiadających żadnych kwalifikacji, a więc zastosowanie niedopuszczalnej w

6

odniesieniu do powołanego przepisu prawa materialnego - art. 12 ust. 1 i 3,

rozszerzającej interpretacji poprzez przyjęcie, iż w przedmiotowej sprawie

zachodzą przesłanki do uznania, iż ocena sprawności organizmu ubezpieczonego,

w tym zawarta w opinii biegłego neurochirurga, nie daje podstaw do

zakwalifikowania ubezpieczonego do osób niezdolnych do pracy w rozumieniu

powołanych przepisów. Ponadto ubezpieczony w skardze kasacyjnej powołał

rażące naruszenie przepisów postępowania art. 316 § 1 k.p.c. w związku z art. 391

§ 1 k.p.c. poprzez dokonanie ustaleń będących podstawą orzeczenia Sądu drugiej

instancji, w oparciu, jak wynika z pisemnych motywów uzasadnienia, o niepełny

materiał dowodowy z pominięciem istotnych aspektów wynikających z akt

postępowania, w szczególności odnoszący się do incydentalności wykonywania

prac przez ubezpieczonego, innych aniżeli wykonywane z wyuczonym zawodem, a

nadto wykonywania części z nich w ramach pracy w warunkach zakładu pracy

chronionej oraz absencji ubezpieczonego w związku ze stanem zdrowia i uznaniu

jego nieprzydatności do pracy w ramach wykonywanych zawodów przez

pracodawców, co w sposób zasadniczy rzutuje na możliwość oceny zdolności

ubezpieczonego do wykonywania pracy zgodnej z posiadanymi kwalifikacjami w

ramach wykładni przepisów prawa materialnego będących podstawą

rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona. Przechodząc do oceny

zarzutów skargi w zakresie naruszenia prawa materialnego, wskazać należy, że

brak możliwości wykonywania pracy dotychczasowej nie jest wystarczający do

stwierdzenia częściowej niezdolności do pracy w sytuacji, gdy jest możliwe

podjęcie innej pracy w swoim zawodzie, bez przekwalifikowania lub przy

pozytywnym rokowaniu co do możliwości przekwalifikowania zawodowego. Inaczej

mówiąc, niezdolność do wykonywania pracy dotychczasowej jest warunkiem

koniecznym ustalenia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, ale nie jest

warunkiem wystarczającym, jeżeli wiek, poziom wykształcenia i predyspozycje

psychofizyczne usprawiedliwiają rokowanie, że mimo upośledzenia organizmu

7

możliwe jest podjęcie innej pracy w tym samym zawodzie albo po

przekwalifikowaniu zawodowym (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 30

listopada 2000 r., II UKN 99/00OSNP 2002 nr 14, poz. 340, z dnia 25 listopada

1998 r., II UKN 326/98, OSNAPiUS 2000 nr 1, poz. 36; z dnia 10 czerwca 1999 r.,

II UKN 675/98, OSNAPiUS 2000 nr 16, poz. 624 – wszystkie wydane na tle art. 23

uprzednio obowiązującej ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), mającym

analogiczne brzmienie jak art. 12 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych). Wyjaśnienia potrzebuje określenie poziomu kwalifikacji

ubezpieczonego. W myśl art. 12 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych częściowo niezdolną do pracy jest osoba, która w

znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych

kwalifikacji. Zdefiniowanie pojęcia – „poziom kwalifikacji”, użytego w tym przepisie

ma istotne znaczenie, bowiem stanowi ono podstawę do ustalania rodzajów prac,

które są w zasięgu możliwości ubezpieczonego, mimo stwierdzanego upośledzenia

sprawności organizmu, a co za tym idzie, do ustalenia czy ograniczenie zdolności

do pracy można zakwalifikować jako znaczne. O poziomie posiadanych kwalifikacji

do pracy decyduje nie tylko wykształcenie lecz także uzyskana poprzez

przyuczenie do zawodu umiejętność wykonywania specjalistycznej, kwalifikowanej

pracy – także pracy fizycznej. Niższy jest zatem poziom kwalifikacji osób

wykonujących proste prace fizyczne, niewymagające przyuczenia zawodowego niż

poziom kwalifikacji osób wykonujących prace wymagające określonych

specjalistycznych umiejętności nabywanych na podstawie przygotowania

zawodowego. Zatem ustalenie zachowanej zdolności do pracy (określenie stopnia

utraty zdolności do pracy) uwzględniać musi możliwość wykonywania

porównywalnych pod względem poziomu posiadanych kwalifikacji określonych

rodzajów prac ze względu na ich cechy wspólne, umożliwiające wykorzystanie

dotychczasowych kwalifikacji i umiejętności oraz prac, które ubezpieczony może

wykonywać po przekwalifikowaniu zawodowym, o ile jest ono możliwe, biorąc pod

uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia,

wiek i predyspozycje psychofizyczne (art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych).

8

Ze stanowiska przyjętego przez Sąd Apelacyjny wynika, że kwalifikacji

ubezpieczonego nie należy utożsamiać wyłącznie z pracą na stanowisku technika

rolnika ze specjalnością uprawy roślin i hodowli zwierząt z wykonywaniem na tym

stanowisku wyłącznie ciężkiej pracy fizycznej, na przykład przy „poskramianiu i

karmieniu dużych zwierząt", ale także z różnymi rodzajami prac, które były i są

wykonywane przez ubezpieczonego, a polegające miedzy innymi na prowadzeniu

działalności gospodarczej, wykonywaniu pracy na stanowisku kierownika

administracyjnego inspektoratu oświaty, magazyniera, portiera oraz mechanika, z

uwzględnieniem wcześniej wymienionych przeciwskazań zdrowotnych.

Stwierdzone jednostki chorobowe uniemożliwiają mu jedynie wykonywanie ciężkiej

pracy fizycznej na stanowisku technika rolnika ze specjalnością uprawy roślin i

hodowli zwierząt. Sąd wywiódł wniosek o zachowaniu przez niego zdolności do

pracy w innym charakterze na tzw. ogólnym rynku pracy, bowiem jak wynika ze

zgromadzonego materiału dowodowego ubezpieczony z powodzeniem podejmował

inne prace wykorzystując zdobyte średnie wykształcenie. Ponadto wskazać należy,

że pracę na stanowisku technika rolnika ze specjalnością uprawy roślin i hodowli

zwierząt wykonywał do 1986 r, a zatem przestał ją wykonywać na długo przed tym

nim stał się niezdolny do pracy, która powstała w 1997 r., zatem w chwili obecnej

mając na uwadze dynamicznie zmieniający się runek pracy - zwłaszcza w

dziedzinie rolnictwa - doświadczenie życiowe podpowiada, że ustalenie kwalifikacji

ubezpieczonego wyłącznie w oparciu o zdobytą wiedzę i umiejętności sprzed wielu

lat z zakresu technologii rolniczej nie jest właściwe. Mając powyższe na uwadze

stwierdzić należy za Sądem Apelacyjnym, że ubezpieczony nie jest osobą, która w

znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy.

Zdaniem skarżącego Sąd Apelacyjny wydając zaskarżony wyrok naruszył

przepis art. 316 k.p.c., poprzez dokonanie ustaleń będących podstawą orzeczenia

Sądu drugiej instancji, w oparciu, jak wynika z pisemnych motywów uzasadnienia,

o niepełny materiał dowodowy z pominięciem istotnych aspektów wynikających z

akt postępowania, w szczególności odnoszący się do incydentalności wykonywania

prac przez ubezpieczonego, innych aniżeli wykonywane z wyuczonym zawodem, a

nadto wykonywania części z nich w ramach pracy w warunkach zakładu pracy

chronionej oraz absencji ubezpieczonego w związku ze stanem zdrowia i uznaniu

9

jego nieprzydatności do pracy w ramach wykonywanych zawodów przez

pracodawców. Skarga kasacyjna w omawianym zakresie nie jest uzasadniona.

Postępowanie sądowe w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych

wszczynane jest na skutek odwołania wniesionego przez ubezpieczonego od

decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ma ono zatem charakter odwoławczy,

a jego przedmiotem jest ocena zgodności z prawem decyzji wydanej przez organ

rentowy. Badanie legalności decyzji i orzekanie o niej możliwe jest tylko przy

uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w chwili jej wydawania,

zaś postępowanie dowodowe przed sądem jest postępowaniem sprawdzającym

ustalenia dokonane przez organ rentowy w tym w zakresie merytorycznej trafności

wydanego przez lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych orzeczenia

o zdolności ubezpieczonego do pracy lub jej braku. Na tym właśnie koncentrowało

się postępowanie Sądu drugiej instancji i dał temu wyraz w pisemnych motywach

rozstrzygnięcia. Ustalenia zawarte w wyroku Sądu Apelacyjnego zapadły po

wszechstronnym rozważeniu zebranego w sprawie materiału dowodowego i mają

charakter wyczerpujący. Sąd drugiej instancji nie wykroczył poza granice

swobodnej oceny dowodów, które wyznaczają w szczególności: obowiązek

wyprowadzenia przez sąd z zebranego materiału dowodowego wniosków logicznie

prawidłowych (zgodnych z zasadami logicznego rozumowania), ramy proceduralne

(ocena dowodów musi respektować pewne warunki określone przez prawo

procesowe, w szczególności art. 227-234 k.p.c.), wreszcie poziom świadomości

prawnej sędziego oraz dominujące poglądy na sądowe stosowanie prawa.

Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.