II CSK 558/11

Sygn. akt II CSK 558/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. K., J. S. i H.P.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie Z.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 maja 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powodów kosztami

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 5 maja 2011 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powodów J.

K., J. S. i H. P. od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 19 maja 2010 r., którym

oddalone zostało powództwo przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie Z.

o zapłatę 700 000 złotych tytułem odszkodowania za szkodę wyrządzoną

ostateczną decyzją administracyjną z dnia 5 października 1966 r. wydaną

z naruszeniem prawa, orzekającą o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa

nieruchomości rolnej o powierzchni 10 ha wraz z zabudowaniami mieszkalnymi

i gospodarczymi, stanowiącą własność A. K.

W sprawie zostało ustalone, że A. K. stał się właścicielem przedmiotowej

nieruchomości na podstawie aktu nadania z dnia 14 października 1952 r., zmarł

dnia 14 marca 1961 r. i spadek po nim nabyli powodowie będący jego dziećmi po

1/3 części. Dnia 5 października 1966 r. Prezydium Rady Narodowej w D. wydało

decyzję o przejęciu na własność Skarbu Państwa bez odszkodowania

przedmiotowej nieruchomości, wskazując w uzasadnieniu, że A. K. samowolnie

opuścił gospodarstwo rolne w 1961 r., pozostawiając je bez opieki. Decyzja została

doręczona powodowi J. K. dnia 14 października 1966 r. Dnia 20 lutego 2008 r.

powód wystąpił z wnioskiem o stwierdzenie nieważności wymienionej decyzji z

1966 r. wskazując, że A. K. zmarł przed jej wydaniem; dnia 30 czerwca 2009 r.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, że wymieniona decyzja została wydana

z naruszeniem prawa i nie stwierdził jej nieważności ze względu na nieodwracalne

skutki prawne.

Decyzja Ministra stała się podstawą wystąpienia do Skarbu Państwa

o odszkodowanie. Rozpoznając roszczenie powodów oparte na art. 4171

§ 2 k.c.

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo, jako przedawnione. Zastosował art.

4421

k.c. licząc bieg dziesięcioletniego terminu przedawnienia od daty wydania

decyzji administracyjnej w 1966 r., a nie od daty decyzji nadzorczej Ministra,

tj. od dnia 30 czerwca 2009 r. Ponadto uznał roszczenie za merytorycznie

nieuzasadnione, gdyż mimo skierowania decyzji w 1966 r. do osoby zmarłej,

to materialno-prawne podstawy tej decyzji były spełnione w postaci opuszczonego

3

gospodarstwa rolnego, przy czym jego właścicielami byli powodowie, jako

spadkobiercy A. K.

W wyniku rozpoznania apelacji powodów Sąd drugiej instancji podzielił

rozstrzygnięcie zawarte w wyroku Sądu Okręgowego z wyjątkiem uznania,

że roszczenie podlegało ocenie na podstawie art. 4171

§ 2 k.c. oraz, że jest

ono przedawnione. Powołał się w tym względzie na stanowisko wyrażone

w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 31 marca

2011 r. (III CZP 112/10, OSNC 2011, nr 7-8, poz. 75). Mimo braku przedawnienia

roszczenia uznał jednak, że między wadliwością decyzji administracyjnej z dnia

5 października 1966 r., a utratą przez powodów własności gospodarstwa rolnego,

odziedziczonego po ojcu A. K. nie zachodzi adekwatny związek przyczynowy, a

ponadto nie zostały przedstawione dowody na wysokość szkody wskazywanej

przez powodów, jak też nawet nie została zidentyfikowana przedmiotowa

nieruchomość.

W skardze kasacyjnej dotyczącej pkt I wyroku Sądu Apelacyjnego,

powodowie zarzucili naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 361 § 1 k.c.

oraz art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia

1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną

i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174, dalej jako ustawa z 1957 r.) przez

błędną wykładnię i uznanie braku związku przyczynowego między wadliwą decyzją

administracyjną z 1966 r., a szkodą poniesioną przez powodów. Naruszenie

przepisów postępowania dotyczy art. 232 k.p.c. i art. 6 k.c. przez nietrafne uznanie

nie przedstawienia sądowi przez powodów dowodów na wysokość poniesionej

szkody. Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego

go wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Skarb Państwa - Prokuratoria Generalna

Skarbu Państwa wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Skarga kasacyjna jest niezasadna i podlega oddaleniu, a wynika to przede

wszystkim z nietrafności zarzucenia zaskarżonemu wyrokowi naruszenia przepisów

prawa materialnego. Rozpatrzenie skargi ze względu na zarzucenie naruszenia art.

361 § 1 k.c. oraz art. 2 ust. 1 powołanej ustawy z 1957 r. decyduje o zakresie

rozpoznania zarzutów naruszenia przepisów postępowania cywilnego.

Z art. 2 ust. 1 ustawy z 1957 r. wynika, że gospodarstwa rolne, jeżeli zostały

opuszczone przez właściciela po dniu 28 kwietnia 1955 r. oraz wszelkie inne

gospodarstwa rolne opuszczone przez właścicieli mogą być przejęte na własność

Państwa bez odszkodowania i w stanie wolnym od obciążeń, z wyjątkiem

służebności gruntowych, których utrzymanie uznane zostanie za niezbędne.

Przepis ten był wielokrotnie analizowany w orzecznictwie sądowym, spotykając się

z jednolitą interpretacją. Zgodnie z nią, na rzecz Państwa (Skarbu Państwa) mogło

być przejęte każde opuszczone gospodarstwo rolne i nie miały żadnego znaczenia

okoliczności i motywy zachowania właścicieli decydujących się na opuszczenie

gospodarstwa, a organ administracyjny orzekający o przejęciu nie miał z kolei

uprawnień do badania i oceny tych przyczyn (wyroki Naczelnego Sądu

Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 września 1998 r., II SA 1108/98, Lex nr

41791 oraz z dnia 2 września 2005 r., I OSK 26/05, Lex nr 1089827). W wyroku

Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 grudnia 2010 r.

(I OSK 282/10, Lex nr 745198) zostało podkreślone, że zastosowanie powołanej

ustawy wymagało spełnienia wyraźnie określonych przesłanek, a więc koniecznie

ustalenia, iż przejmowane gospodarstwo ma cechy gospodarstwa rolnego oraz,

że jest rzeczywiście opuszczone, a nie jest nieruchomością wskazującą tylko cechy

opuszczenia. Z kolei, w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie

z dnia 14 września 2010 r. (I OSK 1482/09, Lex nr 745043) wskazano,

że wystarczające do podjęcia decyzji o przejęciu gospodarstwa na własność

Skarbu Państwa jako opuszczonego przez właściciela było stwierdzenie organu

administracyjnego, że grunty leżą odłogiem, zaś właściciel się nim nie interesuje,

natomiast warunkiem przejęcia było spełnienie dwóch przesłanek: opuszczenie

gospodarstwa przez właściciela (również małżonka, rodziców i dzieci) oraz

zaniechanie uprawy gospodarstwa w całości lub w większej części.

Pomocą dla takiego stanowiska prawnego było określenie w § 1 ust. 1

5

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych

gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198 ze zm.), będącego aktem

wykonawczym do ustawy z 1957 r. (art. 2 ust. 3 pkt 1 tej ustawy),

że za gospodarstwo rolne opuszczone uważa się gospodarstwo, na którym nie

zamieszkuje właściciel ani jego małżonek, dzieci lub rodzice, a przy tym

gospodarstwo to nie jest w całości lub w większej części uprawiane oraz

poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela, bądź

użytkownika albo dzierżawcę. Stanowisko orzecznictwa wskazuje na dość surowe

wymagania, które musiały zostać spełnione dla skuteczności zastosowania

powołanych przepisów

Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że w toku postępowania nie było

kwestionowane, iż gospodarstwo rolne zostało po śmierci ojca rzeczywiście

opuszczone przez powodów i zamieszkali oni u swojej rodziny w innej części kraju.

Wprawdzie w 1961 r. wszyscy powodowie byli małoletni, ale w roku podejmowania

decyzji o przejęciu (październik 1966 r.) powód uzyskał pełnoletniość i otrzymał

decyzję w tej sprawie już dnia 14 października 1966 r. Nie kwestionował wraz

z rodzeństwem tej decyzji aż do 2008 r., czyli przez ponad 40 lat, wiedząc

od początku, że została skierowana do zmarłego ojca. Powodowie mieli

wystarczająco dużo czasu, żeby zainteresować się własną sytuacją prawną

w znanych im okolicznościach faktycznych. Jednocześnie, nie można twierdzić,

że gdyby decyzja była prawidłowo oznaczona, czyli skierowana do powodów, jako

spadkobierców, to nie miałaby tożsamej treści, gdyż ustalenia wskazują na

występowanie podstaw do przejęcia gospodarstwa, które w 1966 r. pozostawało

opuszczone. Wymaga podkreślenia, że w świetle tych ustaleń, a także treści skargi

powodów opuszczenie gospodarstwa rolnego, stanowiące zasadniczą przesłankę

decyzji administracyjnej o przejęciu go na rzecz Skarbu Państwa, nie jest

przedmiotem sporu.

Jak wynika z wykładni podstawy prawnej upoważniającej do przejęcia

gospodarstwa rolnego bez odszkodowania, potwierdzonej przez powołane

orzecznictwo, okoliczności przejęcia związane z przyczynami opuszczenia

gospodarstwa nie stanowiły jego przesłanki ani pozytywnej, ani negatywnej.

Jako motywy takiej regulacji prawnej wskazać można ówczesną sytuację

6

ustrojowo- gospodarczą, a ponieważ przedmiotowa nieruchomość rolna

pochodziła z nadania przez Państwo w 1952 r. w celu prowadzenia gospodarstwa

rolnego, więc z faktu jej opuszczenia Państwo przyznało sobie prawo jej

ponownego przejęcia dla oddania do gospodarowania zgodnego

z przeznaczeniem, jako gospodarstwa rolnego. Nie należy ówczesnej sytuacji

własnościowej przykładać wprost do późniejszych, a zwłaszcza do obecnych

standardów rozumienia prawa własności, należy natomiast uwzględnić upływ

kilkudziesięciu lat, podczas których nie był podważany przez zainteresowanych

stan prawny powstały w wyniku wydanej decyzji. Można zrozumieć subiektywne

poczucie krzywdy powodów, które jest wskazane w skardze kasacyjnej, ale nie

może się ono przełożyć na korzystną dla nich obiektywną ocenę prawną ich

roszczenia odszkodowawczego.

Należy zatem podzielić stanowisko Sądu drugiej instancji co

do prawidłowego zastosowania art. 2 ust. 1 powołanej ustawy z 1957 r. Skoro tak,

to prawidłowe jest również uznanie, że wydana decyzja administracyjna w 1956 r.

o przejęciu gospodarstwa rolnego, która okazała się wadliwa z przyczyn

formalnych nie pozostaje w normalnym związku przyczynowym (art. 361 § 1 k.c.)

z utratą przez powodów własności gospodarstwa rolnego, odziedziczonego po

ojcu. Wadliwość postępowania administracyjnego, polegająca tylko na tym, że

decyzja została wydana wobec ojca, a nie spadkobierców nie miała żadnego

wpływu na stwierdzenie wystąpienia przesłanki materialno-prawnej, jaką było

prawidłowe ustalenie, iż według przepisów ustawy z 1957 r. gospodarstwo rolne

powodów znajdowało się w 1966 r. w stanie opuszczonym. To uzasadnia

stwierdzony w okolicznościach sprawy przez Sąd drugiej instancji brak

związku przyczynowego między decyzją o przejęciu gospodarstwa z 1966 r.

a szkodą powodów, stanowiącą równowartość utraconego tytułu własności

do nieruchomości. Nie została więc spełniona konieczna przesłanka

odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego i to było główną przyczyną

oddalenia powództwa. Nie została ona spełniona także dlatego, że jest

znamienne, iż mimo jawności rejestru gruntów powodowie nie potrafią wskazać,

o jaką konkretnie nieruchomość chodzi, a to jej utrata stanowi podstawę

roszczenia odszkodowawczego.

7

Brak przesłanek prawnych do uzyskania odszkodowania przez powodów

usuwa w cień zarzuty odnoszące się do wysokości szkody, której

nieudowodnienie też musiało skutkować niepowodzeniem zgłoszonego roszczenia.

Skarżący stwierdzili, że Sąd drugiej instancji naruszył art. 232 k.p.c. i art. 6 k.c.

przez nietrafne uznanie braku potrzebnych dowodów. Jednakże z treści skargi

kasacyjnej wynika, że dowody takie nie zostały wskazane i nadal ich nie ma,

a występuje oczekiwanie powołania przez sąd dowodu z opinii biegłego,

który miałby dopiero ustalić stan faktyczny odnoszący się do przedmiotowej

nieruchomości.

Profesjonalny pełnomocnik powodów przeoczył, jaka jest rola stron

w postępowaniu dowodowym na gruncie art. 232 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.

(„strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których

wywodzą skutki prawne") oraz, jaką rolę pełni dowód z opinii biegłego, który ma

przedstawić sądowi wiadomości specjalne, ale nie ustalać stan faktyczny

w sprawie (art. 278 § 1 k.p.c.). Trafnie uzasadnił to Sąd Apelacyjny w zaskarżonym

wyroku. Z kolei, w odpowiedzi na skargę pozwany wskazał przykładowo, poprzez

jakie czynności powodowie mogli przygotować się do sprawy, w szczególności

poprzez jawny dostęp do rejestru gruntów i inne dowody identyfikujące

nieruchomość, za której przejęcie na rzecz Skarbu Państwa domagają się

odszkodowania. Podobnie, rzeczą powodów było określenie wartości tej

nieruchomości, co biegły mógł zweryfikować, gdyby wartość ta ze względu

na sposób określenia budziła wątpliwości. Nie mogą jednak powodowie oczekiwać

określenia przedmiotu i wartości roszczenia przez biegłego, wymagając inicjatywy

w tej kwestii ze strony sądu. Tylko wyjątkowo sąd może wykazywać własną

inicjatywę dowodową, o której mowa w art. 232 § 1 zdanie drugie k.p.c.

Takie okoliczności w tej sprawie nie występowały. W orzecznictwie jest natomiast

utrwalone stanowisko, że opinia biegłego ma na celu ułatwienie sądowi należytej

oceny zebranego w sprawie materiału wtedy, gdy potrzebne są wiadomości

specjalne; nie może ona natomiast sama być źródłem materiału faktycznego

sprawy, ani tym bardziej stanowić podstawy ustalenia okoliczności będących

przedmiotem oceny biegłego (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 1969 r.,

I CR 140/69, OSNC 1970, nr 5, poz. 85 i z dnia 19 grudnia 2006 r., V CSK 360/06,

8

Lex nr 238973). Jest zatem oczywiste, że jest niezasadne zarzucenie

zaskarżonemu wyrokowi naruszenie art. 232 k.p.c. odnośnie do wskazywania lub

dopuszczenia dowodów oraz art. 6 k.c., wymagającego udowodnienia faktów przez

osobę, która z tych faktów wywodzi skutki prawne.

Z tych względów na podstawie art. 39814

k.p.c. Sąd Najwyższy oddalił

skargę kasacyjną. Nieobciążenie powodów kosztami postępowania kasacyjnego

wynika z wyjątkowych okoliczności rozpoznawanej sprawy, widocznego głębokiego

poczucia krzywdy powodów, mającej źródło w niezrozumiałych dla nich

subiektywnie do dzisiaj skutków majątkowych śmierci ojca, gdy byli jeszcze

dziećmi; mimo więc braku uzasadnienia prawnego powództwa nie powinno się

pogłębiać jeszcze tego stanu i z tych przyczyn oraz wskazywanej także przez Sąd

drugiej instancji sytuacji majątkowej powodów należało zastosować art. 102

w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.