II UK 255/11

Sygn. akt II UK 255/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

w sprawie z wniosku K. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w G.

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 maja 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w G., Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia

12 października 2010 r. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia

27 listopada 2009 r. i przyznał K. P. prawo do emerytury od dnia złożenia wniosku.

W decyzji stwierdzono, że ubezpieczony ukończył wiek emerytalny 60 lat, lecz nie

wykazał wymaganego stażu ubezpieczenia, gdyż zamiast 35 lat okresów

2

składkowych i nieskładkowych udowodnił 34 lata 2 miesiące 7 dni. Do stażu pracy

nie wliczono okresu członkowstwa ubezpieczonego w Rolniczej Spółdzielni

Produkcyjnej „Z." w B. od dnia 1 lutego 1979 r. do dnia 31 grudnia 1979 r. z

powodu braku informacji z tego okresu co do liczby przepracowanych dniówek

obrachunkowych. Sąd zaliczył ten okres po ustaleniu na podstawie zeznań

świadków, że wnioskodawca, członek spółdzielni, pracował w niej jako zootechnik,

co do zasady we wszystkie dni robocze, co najmniej po 8 godzin dziennie, a zakres

jego obowiązków uzasadniał przyjęcie, że podlegał wówczas ubezpieczeniu na

podstawie dekretu z 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków

rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych oraz ich rodzin

(jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. nr 27, poz. 135).

Wyrokiem z dnia 20 maja 2011 r. Sąd Apelacyjny, Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił apelację organu rentowego. W pełni akceptując ustalenia

faktyczne Sądu Okręgowego i traktując je jak własne, podkreślił, że organ rentowy

nie kwestionował w apelacji ustaleń co do wymiaru zatrudnienia ubezpieczonego,

jak też nie podważał wiarygodności dowodów, na których je oparto, ani też nie

wskazał dowodów, których przeprowadzenie prowadziłoby do odmiennych

wniosków, a jedynie konsekwentnie podtrzymywał stanowisko o możliwości

zaliczenia spornego okresu tylko na podstawie informacji o liczbie

przepracowanych dni. W ocenie Sądu Apelacyjnego, wymaganie takie znajdowało

uzasadnienie tylko w stanie prawnym obowiązującym przed dniem 1 stycznia 1999

r., tj. przed wejściem w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. nr

153, poz. 1227 ze zm.), gdyż na mocy tej ustawy zostały złagodzone

dotychczasowe warunki zaliczania okresów pracy w rolniczych spółdzielniach

produkcyjnych do okresów składkowych, w szczególności uchylony został warunek

obliczania okresów pracy w spółdzielni na zasadach określonych w przepisach

obowiązujących przed dniem wejścia w życie ustawy, w szczególności dekretu z

dnia 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczych spółdzielni

produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych i ich rodzin. Innymi słowy w aktualnym

stanie prawnym nie jest wymagane wykazanie okresu pracy obliczonego według

reguł wskazanych w dekrecie z 1976 r., a jedynie na zasadach ogólnych. Sąd

3

zwrócił także uwagę, że w postępowaniu sądowym z zakresu ubezpieczeń

społecznych w pełni miarodajnym dowodem wykonywania pracy mogą być

zeznania świadków, zwłaszcza gdy uzyskano je od osób niezainteresowanych

bezpośrednio rozstrzygnięciem i gdy układają się one w spójną i logiczną całość.

Skarga kasacyjna organu rentowego, zawierająca wniosek o uchylenie

zaskarżonego nią wyroku i rozstrzygnięcie co do istoty sprawy przez oddalenie

odwołania, została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego przez

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998

r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 4

dekretu z dnia 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczych

spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych oraz ich rodzin, które

polegało na przyjęciu, że wnioskodawca spełnia ustawowe przesłanki

uzasadniające przyznanie mu prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie art.

29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a w

szczególności wymagany okres składkowy i nieskładkowy. Skarżący Zakład

Ubezpieczeń Społecznych podniósł, że udowodnienie okresów pracy

ubezpieczonego w spółdzielni przed dniem 15 listopada 1991 r. możliwe było

wyłącznie na podstawie dokumentacji potwierdzającej przepracowanie w każdym

miesiącu 1979 r. co najmniej 20 dni, tymczasem w legitymacji ubezpieczeniowej nie

było stosownych informacji odnośnie do tego roku.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Wskazany w podstawie skargi kasacyjnej art. 29 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych stanowi o warunkach nabycia

prawa do emerytury przez ubezpieczonego urodzonego przed dniem 1 stycznia

1949 r., który nie osiągnął podstawowego wieku emerytalnego, lecz udowodnił

ukończenie 60 lat oraz co najmniej 35 lat okresów składkowych i nieskładkowych.

Zastosowanie przepisu art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych warunkowane jest ustaleniami faktycznymi, których

kierunek powiązany jest z treścią art. 6 ust. 2 tej ustawy wyliczającego okresy

przypadające przed dniem 15 listopada 1991 r., uważane obecnie za okresy

4

składkowe. W art. 6 ust. 2 pkt 12 ustawy jako taki okres wskazano okresy pracy na

obszarze Państwa Polskiego w rolniczych spółdzielniach produkcyjnych i w innych

spółdzielniach zrzeszonych w Centralnym Związku Rolniczych Spółdzielni

Produkcyjnych, w zespołowych gospodarstwach rolnych spółdzielni kółek

rolniczych zrzeszonych w Krajowym Związku Rolników, Kółek i Organizacji

Rolniczych oraz okresy pracy na rzecz tych spółdzielni - objętej obowiązkiem

ubezpieczenia społecznego, za które opłacono składkę na to ubezpieczenie lub w

których występowało zwolnienie od opłacania składki oraz przed dniem objęcia

obowiązkiem ubezpieczenia społecznego z tego tytułu. W przepisie tym – wbrew

stwierdzeniu Sądu Apelacyjnego – nie rozluźniono wymagań co do wykazania

ubezpieczeniowego charakteru okresu pracy w rolniczej spółdzielni produkcyjnej.

Przepis ten nie zawiera odesłania do reguł ogólnych, niewskazanych zresztą przez

Sąd; jego zastosowanie dotyczy pracy, która była objęta obowiązkiem

ubezpieczenia społecznego przed dniem 15 listopada 1991 r.

Warunki podlegania ubezpieczeniu społecznemu należy – w okresie, którego

dotyczy spór – odnieść do art. 1 w związku z art. 2 pkt 3 dekretu z dnia 4 marca

1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych

i spółdzielni kółek rolniczych oraz ich rodzin, wymieniającego jako podmioty

ubezpieczenia społecznego członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych oraz

innych spółdzielni, zrzeszonych w Centralnym Związku Rolniczych Spółdzielni

Produkcyjnych, wykonujących pracę w tych spółdzielniach, członków spółdzielni

kółek rolniczych zrzeszonych w Krajowym Związku Rolników, Kółek i Organizacji

Rolniczych, którzy wykonują pracę w zespołowych gospodarstwach rolnych tych

spółdzielni i pozostałe osoby, wykonujące pracę w spółdzielniach i wynagradzane

według zasad obowiązujących członków tych spółdzielni. Trzeba z tego wnosić, że

każdy członek rolniczej spółdzielni produkcyjnej, który wykonywał pracę na jej

rzecz, wykonywał pracę objętą obowiązkiem ubezpieczenia społecznego, o której

mowa w art. 6 ust. 2 pkt 12 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych. Objęcie pracy członków rolniczych spółdzielni

produkcyjnych ubezpieczeniem społecznym nie było zastrzeżone innymi

warunkami, lecz jednocześnie samo podleganie obowiązkowi ubezpieczenia należy

uznać za niewystarczające do zaliczenia okresu ubezpieczenia z tytułu pracy w

5

rolniczej spółdzielni produkcyjnej do okresów składkowych. Uwzględniając kontekst

systemowy ubezpieczeń społecznych sprzed reformy w 1991 r. trzeba stwierdzić,

że wymiar świadczonej pracy miał również wpływ na podleganie ubezpieczeniu

społecznemu i wprowadzona w art. 4 dekretu zasada ustalania okresu pracy w

spółdzielni wymaganego do uzyskania świadczeń przez uznawanie za dzień pracy

8 godzin pracy, za miesiąc 20 dni i za rok pracy rok obrachunkowy, w którym

mężczyzna przepracował w spółdzielni co najmniej 240 dni lub odpowiednio 18 dni

w miesiącu i 220 dni w roku, gdy użytkował działkę przyzagrodową lub dostarczał

spółdzielni produkty rolne wytworzone w prowadzonym przez siebie gospodarstwie

rolnym, poza członkowstwem w spółdzielni, decydowała o podleganiu

ubezpieczeniu społecznemu. Nie można pomijać, że w art. 8 ust. 4 równolegle

obowiązującej ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.) zastrzeżono

uwzględnianie przy ustalaniu okresów zatrudnienia wymaganych do uzyskania

emerytury lub renty inwalidzkiej tylko okresów zatrudnienia wykonywanego w

wymiarze czasu pracy nie niższym niż połowa obowiązującego w danym zawodzie.

W zakresie prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego dla członków

rolniczych spółdzielni produkcyjnych ówczesne regulacje rzutują obecnie na

uwzględnianie okresu pracy w spółdzielni jako okresu składkowego, zważywszy że

w art. 195 o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie

wymieniono wśród uchylonych przepisów dekretu z dnia 4 marca 1976 r. jego art.

4, wskazując tylko na art. 1, 2, 3 pkt 3, 5 i 9, ust. 2 pkt 3 i ust. 3, art. 13-16, art. 18-

20, art. 22, art. 25, art. 26, art. 28. Ponadto na podstawie art. 194 ustawy

emerytalnej zostały utrzymane w mocy przepisy wykonawcze wymienionego

dekretu. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że dopiero współcześnie tytułem

ubezpieczenia społecznego jest członkostwo w rolniczej spółdzielni produkcyjnej

bez dodatkowych warunków (por. art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr

205, poz. 1585 ze zm.).

Stosowanie przeliczników dniówek obrachunkowych na okresy

ubezpieczenia społecznego uzasadnione było ze względu na różnicę między pracą

wykonywaną w ramach stosunku pracy a pracą świadczoną w ramach stosunku

6

członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 25 stycznia 2005 r., I UK 142/04, OSNP 2005 Nr 17, poz. 272 i z dnia 5

czerwca 1968 r., I PR 183/68, niepublikowany). Stosowanie przepisów o

ubezpieczeniu społecznym musiało uwzględniać swoisty stosunek prawny,

odmienny zarówno od pracowniczego, jak i od spółdzielczego stosunku pracy, w

którym pozostawali członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych, opierający się

na prawie i obowiązku każdego zdolnego do pracy członka spółdzielni do

wykonywania pracy w spółdzielni w zakresie ustalonym przez statut lub uchwałę

walnego zgromadzenia (art. 113 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i

ich związkach, Dz.U. z 1961 r., Nr 12, poz. 61) oraz przyjmowania za podstawę

obliczania wkładu pracy członków dniówki obrachunkowej (art. 116 ustawy o

spółdzielniach i ich związkach). Ten sposób obliczania stosowany był zresztą tylko

do okresów pracy w spółdzielni przypadających po dniu 1 lipca 1962 r., kiedy

wprowadzono nową ewidencję, odpowiadającą potrzebom emerytalnym; za okres

do dnia 30 czerwca 1962 r. za 1 dzień pracy przyjmowało się dniówkę

obrachunkową - nie więcej jednak niż 300 rocznie, a jeżeli w spółdzielni brak było

ewidencji dniówek obrachunkowych, zaliczało się 100 dni za każdy rok

członkostwa. Wyznacznikiem pracy w spółdzielni nie był przeto dzień pracy, ale

szczególny miernik nakładu pracy, którym była dniówka obrachunkowa (dniówka

inwentarzowa, także złoty obrachunkowy), a czasem stawki wynagrodzenia za

poszczególne roboty. Ogólna liczba dniówek uzyskanych w danym roku

gospodarczym stanowiła podstawę do obliczenia wynagrodzenia członka za dany

rok, płatnego zaliczkowo i wyrównywanego po sporządzeniu i zatwierdzeniu

bilansu.

Aktualny jest pogląd Sądu Najwyższego, że w stosunku do członków

rolniczej spółdzielni produkcyjnej istotne dla zaliczenia roku pracy do okresu

zatrudnienia wymaganego do uzyskania renty inwalidzkiej lub emerytury jest

przepracowanie w tym roku wymaganej ilości dniówek obrachunkowych, a nie

faktyczny okres pozostawania w ubezpieczeniu (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 5 maja 1979 r., II UR 7/79, Nowe Prawo 1981 nr 6, s. 87, z dnia 12 maja 1999

r., II UKN 624/98, OSNAPiUS 2000 nr 14, poz. 556 i z dnia 1 września 2010 r., II

UK 80/10, niepublikowany).

7

Ten pogląd ani wskazane wyżej przepisy nie stanowią jednak o źródle

wiedzy organu ustalającego prawo do świadczeń z tytułu ubezpieczenia

społecznego członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych, w szczególności nie

wymienia się dowodów, na których opierać ma się ustalenie przepracowania

wymaganej liczby dniówek obrachunkowych. Zasady dowodzenia tych faktów przez

organy rentowe przewidziane zostały w wydanym na podstawie art. 123 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, obowiązującym w

dniu wydania zaskarżonej decyzji rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty

tych świadczeń (Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.). W § 22 tego rozporządzenia

postanowiono, że okresy zatrudnienia mogą być udowadniane zeznaniami

świadków tylko wówczas, gdy zainteresowany wykaże, że nie może przedstawić

zaświadczenia zakładu pracy. Także w § 22 ust. 2 rozporządzenia, z dnia 11

października 2011 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe

(Dz.U. Nr 237, poz. 1412) przewidziano, że jeżeli ustawa przewiduje możliwość

udowodnienia okresu składkowego, od którego zależy prawo lub wysokość

świadczenia, zeznaniami świadków, dowód ten dopuszcza się pod warunkiem

złożenia przez zainteresowanego oświadczenia w formie pisemnej lub ustnej do

protokołu, że nie może przedłożyć odpowiedniego dokumentu potwierdzającego ten

okres. Przepis ten może być odpowiednio stosowany do okresów pracy członków

rolniczych spółdzielni produkcyjnych, zatem nie jest możliwe pominięcie tej istotnej,

a wykazywanej w skardze kasacyjnej okoliczności, że niemożność przedłożenia

odpowiednich dokumentów została potwierdzona przez skarżącego, który w

uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniósł brak w dokumentacji wniosku danych

dotyczących roku 1979, przy pełnym udokumentowaniu wymiaru pracy świadczonej

na rzecz spółdzielni później, do 31 stycznia 1994 r. Treść zeznań świadków

zastępuje dowód w postaci wykazu dniówek obrachunkowych.

Na podstawie zeznań świadków, które mogły być dowodem także w

postępowaniu rentowym, zostało niepodważalnie ustalone, że ubezpieczony w

spornym okresie od dnia 1 lutego 1979 r. do dnia 31 grudnia 1979 r. stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy, po 8 godzin dziennie, świadczył pracę zootechnika

na rzecz RSP "Z". To, że ustalenia tego dokonał Sąd Apelacyjny, ma tylko to

8

znaczenie, że Sąd Najwyższy jest nim związany (art. 39813

§ 2 in fine k.p.c.), wobec

czego zarzuty dotyczące niewłaściwego zastosowania przepisów przewidujących

warunki, od których spełnienia uzależnione było prawo ubezpieczonego do

emerytury są nietrafne.

Oddalenie skargi kasacyjnej opiera się na art. 39814

k.p.c.