II UK 265/11

Sygn. akt II UK 265/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

SSN Zbigniew Hajn

w sprawie z wniosku M. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 grudnia 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 23 czerwca 2010 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z

dnia 3 lutego 2010 r. w ten sposób, że przyznał wnioskodawcy M. B. prawo do

emerytury od dnia 1 grudnia 2009 r.

2

Rozstrzygnięcie Sąd wydał na podstawie następująco ustalonego stanu

faktycznego sprawy:

W dniu 22 grudnia 2009 r. wnioskodawca M. B. (urodzony 27 października

1949 r.) złożył wniosek o emeryturę. W wyniku przeprowadzonego postępowania

strona pozwana ustaliła, że wnioskodawca wykazał 28 lat, 9 miesięcy i 19 dni

okresów ubezpieczenia, w tym okres 14 lat, 3 miesięcy i 9 dni okresów pracy w

szczególnych warunkach.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie uznał za pracę w szczególnych

warunkach okresu od 25 października 1973 r. do 16 października 1975 r., ponieważ

w tym okresie wnioskodawca pełnił służbę wojskową.

W okresie od 15 kwietnia 1972 r. do 14 grudnia 1984 r. wnioskodawca był

zatrudniony w Kopalni Gipsu i Anhydrytu "N. ", gdzie wykonywał prace polegające

na bieżącej konserwacji agregatów i urządzeń oraz prace budowlano-montażowe i

budowlano-remontowe na oddziałach będących w ruchu wymienioną w wykazie A,

dziale XIV, pkt 25, stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.). Po zakończeniu służby wojskowej wykorzystał przysługujący mu

dziesięciodniowy urlop i wrócił do pracy na wcześniej zajmowane stanowisko. Za

ten okres zatrudnienia wnioskodawca otrzymał świadectwo pracy w szczególnych

warunkach z dnia 2 lutego 2004 r.

Sąd wskazał, że wnioskodawca spełnił wymagania dotyczące okresu

ubezpieczenia, wieku oraz niepozostawania w zatrudnieniu określone w art. 184 w

związku z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. Sporna w sprawie pozostawała kwestia wymaganego okresu pracy w

warunkach szczególnych. Sąd, odwołując się do stanowiska Sądu Najwyższego

(wyrok z dnia 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06, OSNP 2007 nr 7-8, poz. 434), uznał,

że okres zasadniczej służby wojskowej odbytej w czasie trwania stosunku pracy w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze zalicza się do stażu pracy

wymaganego do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym, jeżeli

pracownik w ustawowym terminie zgłosił swój powrót do tego zatrudnienia, co miało

miejsce w sprawie.

3

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 9

grudnia 2011 r. oddalił apelację organu rentowego od powyższego wyroku.

W uzasadnieniu Sąd podkreślił, że trafnie Sąd Okręgowy - wobec

dokonanych ustaleń faktycznych – trafnie uznał, że okres służby wojskowej

wnioskodawcy odbywany podczas trwania zatrudnienia w Kopalni podlega

zaliczeniu do okresu pracy w szczególnych warunkach i przywołał wskazane już

przez Sąd pierwszej instancji stanowisko Sądu Najwyższego w tej kwestii.

Organ rentowy zaskarżył ten wyrok w całości skargą kasacyjną.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego przez jego błędną

wykładnię, a w szczególności art. 32 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U

z 2009 r. Nr 163, poz. 1227 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i

rentach z FUS), w związku z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r.

w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, przez przyznanie wnioskodawcy prawa

do wcześniejszej emerytury dzięki wliczeniu do okresu pracy w warunkach

szczególnych dwuletniego okresu odbywania zasadniczej służby wojskowej -

nieznajdującego żadnego uzasadnienia w obowiązujących przepisach.

W uzasadnieniu skarżący podniósł, że istnieje zasadnicza rozbieżność

pomiędzy treścią przepisu art. 125 ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r. o

powszechnym obowiązku wojskowym (tekst jednolity: Dz.U. z 1963 r. Nr 20, poz.

108), który stanowił podstawę orzekania w sprawie III UK 5/06 (OSNP 2007 nr 7-8,

poz. 108), a przepisem art. 108 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym

obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jednolity: Dz.U. z 2004 r. Nr 241,

poz. 2416 ze zm.), obowiązującym w czasie pełnienia służby wojskowej przez

wnioskodawcę, która nie pozwala na wywodzenie skutków prawnych przyjętych

przez Sąd Apelacyjny. Wykładnia gramatyczna obu przepisów wskazuje, że w

treści ustawy z dnia 21 listopada 1967 r., obowiązującej od 29 listopada 1967 r.,

ustawodawca wyraźnie pominął prace w szczególnych warunkach, do których

żołnierzom zasadniczej służby wojskowej przeniesionym do rezerwy, można by

było zaliczać okres ich służby wojskowej.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wbrew wywodom skargi nie ma znaczenia, że treść art. 108 ust. 1 ustawy z

dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej

Polskiej, w brzmieniu obowiązującym w okresie odbywania przez wnioskodawcę

służby wojskowej, odbiegała od uregulowania zawartego w art. 125 ustawy z dnia

30 stycznia 1959 r. o powszechnym obowiązku wojskowym. O ile ten pierwszy

stanowił o zaliczaniu okresu odbytej służby wojskowej do okresu zatrudnienia w

zakresie wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem, pracownikom, którzy po

odbyciu służby podjęli - w zakreślonym ustawowo terminie - zatrudnienie w tym

samym zakładzie pracy, w którym byli zatrudnieni przed powołaniem do służby,

albo w tej samej gałęzi pracy, to w świetle drugiego z nich - pracownikowi, który

zgłosił się do pracy w określonym ustawowo terminie, okres odbytej służby

wojskowej zaliczało się do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień

uzależnionych od ilości lat pracy albo od ciągłości pracy w danym zawodzie lub

służbie bądź w szczególnych warunkach, od których zależało nabycie tych

uprawnień. Rację więc należy przyznać twierdzeniom skarżącego, że obowiązująca

od dnia 29 listopada 1967 r. ustawa o powszechnym obowiązku obrony w art. 108

ust. 1 stanowiła jedynie o zaliczaniu okresu odbytej służby wojskowej do wszelkich

uprawnień związanych z zatrudnieniem, przez które należy rozumieć uprawnienia

wynikające ze stosunku pracy, a nie z systemu zabezpieczenia społecznego.

Jednakże nie prowadzi to do wniosku, że z tych przyczyn skarga kasacyjna ma

usprawiedliwioną podstawę. Podstawę prawną dochodzonej emerytury stanowi

art. 184 w związku z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z jej

art. 32 ust. 1, urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r. ubezpieczonym, będącym

pracownikami, o których mowa w ust. 2-3, zatrudnionymi w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, przysługuje emerytura w wieku

niższym niż określony w art. 27 pkt 1, przy czym według ust. 2, dla celów ustalenia

tych uprawnień, za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa

się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia

oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności

psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia w

5

podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie

przepisów dotychczasowych, zaś wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje

prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w

ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów

dotychczasowych (ust. 4).

Z przedstawionych unormowań niewątpliwie wynika, że zachowało swą moc,

a więc pozostaje w porządku prawnym, rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wydane z upoważnienia i

w ramach delegacji ustawowej, zawartej w art. 55 nieobowiązującej już ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin

(Dz.U. Nr 40, poz. 367 ze zm.). W słowniku zawartym w art. 5 tej ustawy

zdefiniowano pracownika jako osobę pozostającą w stosunku pracy w myśl

Kodeksu pracy, a zatrudnienie jako wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy.

W tym kontekście należy odczytywać postanowienia § 2, 4 i 19 powołanego

rozporządzenia Rady Ministrów. Pierwszy z tych przepisów w ust. 1 stanowi, iż

okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w

rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy, drugi zaś, w ust. 1 pkt 3 przewiduje,

że pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach, nabywa prawo

do emerytury, jeżeli ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat

pracy w szczególnych warunkach, a przy ustalaniu tych okresów pracy, uwzględnia

się także okresy takiej pracy wykonywanej przed dniem wejścia w życie

rozporządzenia (§ 19 ust. 1).

To, że ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin została

uchylona, nie może oznaczać, iż w obecnym stanie prawnym pojęcia te –

pracownik i zatrudnienie, niezdefiniowane w ustawie o emeryturach i rentach z

FUS, mogą być interpretowane w oderwaniu od przepisów Kodeksu pracy, do

którego zresztą wprost nawiązywał art. 5 tej ustawy. Pojęcia pracownik, stosunek

pracy czy zatrudnienie nie mogą być interpretowane na użytek prawa ubezpieczeń

społecznych inaczej niż interpretuje je akt prawny określający prawa i obowiązki

6

pracowników i pracodawców, tj. Kodeks pracy. W myśl art. 2 k.p. pracownikiem jest

osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania

lub spółdzielczej umowy o pracę, zaś stosunek pracy został zdefiniowany jako

zobowiązanie pracownika do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz

pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie przez niego

wyznaczonym, a pracodawcy - do zatrudnienia pracownika za wynagrodzeniem,

przy czym zatrudnienie w takich warunkach jest zatrudnieniem na

podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy

(art. 22 § 1 i 11

k.p.). Pogląd ten wzmacnia treść art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 8 ust. 1

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.). Przepis art. 6 ust. 1 pkt 1

stanowi, że obowiązkowym ubezpieczeniom: emerytalnemu i rentowym podlegają,

osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są: pracownikami (...),

zaś za pracownika uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy (art. 8 ust. 1).

Sformułowania te oznaczają odpowiednio pracownika i stosunek pracy według

wskazań Kodeksu pracy (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada

2003 r., III UZP 10/03 (OSNP 2004 nr 5, poz. 7).

Wydane na podstawie, między innymi, art. 108 ust. 4 powyższej ustawy z

1967 r. rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie

szczególnych uprawnień żołnierzy i ich rodzin (Dz.U. Nr 44, poz. 318 ze zm.)

regulowało w sposób szczegółowy uprawnienia żołnierza, który w terminie 30 dni

po zwolnieniu ze służby zgłosił powrót do zakładu pracy i w wyniku tego podjął w

nim zatrudnienie. W myśl w § 5 ust. 1 tego rozporządzenia w takim przypadku

żołnierzowi wlicza się czas odbywania służby wojskowej do okresu zatrudnienia w

zakładzie pracy, w którym podjął zatrudnienie, w zakresie wszelkich uprawnień

związanych z zatrudnieniem w tym zakładzie oraz w zakresie szczególnych

uprawnień uzależnionych od wykonywania pracy na określonym stanowisku lub w

określonym zawodzie. Z przepisów tych wynika, że - pod warunkiem w nich

wskazanym - okres zasadniczej służby wojskowej jest okresem zatrudnienia na

takich samych warunkach, jak przed powołaniem do tej służby. Co więcej z art. 105

powyższej ustawy (w brzmieniu obowiązującym do 6 sierpnia 1979 r.) wynika, że w

okresie między powołaniem pracownika do czynnej służby wojskowej a jej

7

odbyciem stosunek pracy nie może być przez zakład pracy wypowiedziany ani

rozwiązany. Z przepisów tych płynie wniosek, że - pod warunkiem w nich

wskazanym – zachowana jest ciągłość pracy a okres zasadniczej służby wojskowej

jest okresem zatrudnienia na takich samych warunkach, jak przed powołaniem do

tej służby, poborowy zaś odbywający tę służbę uważany jest za pracownika. Innymi

słowy, w zakresie zatrudnienia żołnierz czynnej służby wojskowej jest pracownikiem

wykonującym pracę w szczególnych warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu

pracy, jeśli wykonywał ją w taki sam sposób (stale i w pełnym wymiarze czasu

pracy) przed powołaniem do służby i do zatrudnienia tego powrócił po jej

zakończeniu w przepisanym terminie. Nie można bowiem inaczej zinterpretować

sformułowania: „wlicza się czas odbywania służby wojskowej do okresu

zatrudnienia (…) w zakresie wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem (…)

oraz w zakresie szczególnych uprawnień uzależnionych od wykonywania pracy na

określonym stanowisku lub w określonym zawodzie”. Uprawnienia wynikające ze

stosunku pracy wprost oddziałują na unormowania z zakresu ubezpieczeń

społecznych dotyczące pracy w szczególnych warunkach, bowiem, jak wskazano

wyżej, wspólne dla nich są pojęcia pracownik, stosunek pracy czy zatrudnienie.

Skoro zgodnie z tytułem rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. dotyczy pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, a wedle jego § 2 okresami pracy uzasadniającymi prawo

do świadczeń są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy, to takim okresem jest również okres

odbywania czynnej służby wojskowej uznawany w wyżej przywołanych przepisach i

w omówionych wyżej uwarunkowaniach za okres zatrudnienia równoważny z

wykonywaniem pracy w szczególnych warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu

pracy (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia z 9 marca 2010 r., I UK 333/09,

LEX nr 585739).

Choć więc wymaganie okresu pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze co do zasady powinno odnosić się do okresu faktycznego

wykonywania takiej pracy, z wyłączeniem okresów wyłącznie formalnego

pozostawania w zatrudnieniu, w których pracownik - zgodnie z treścią łączącego go

8

z pracodawcą stosunku pracy - zajmuje stanowisko, z którym łączy się

wykonywanie pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,

lecz w rzeczywistości pracy tej nie wykonuje, a tym samym nie jest narażony na

uciążliwość związaną z warunkami lub charakterem pracy, to w ocenie Sądu

Najwyższego istnieją od tej zasady wyjątki usprawiedliwione respektowaniem

obowiązujących przepisów kształtujących prawa i obowiązki pracowników. Takimi

zaś przepisami są art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o

powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz § 5 ust. 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie szczególnych

uprawnień żołnierzy i ich rodzin, które poprzez ustanowioną w nich fikcję prawną

traktują żołnierza czynnej służby wojskowej jako pracownika wykonującego pracę w

szczególnych warunkach.

Skoro z podstawy faktycznej wyroku wynika, że wnioskodawca przed

powołaniem do służby wojskowej zatrudniony był w szczególnych warunkach i do

pracy tej powrócił po jej zakończeniu w przepisanym terminie, to w świetle

przedstawionego stanowiska, okres służby wojskowej zalicza mu się do

zatrudnienia w szczególnych warunkach.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39814

k.p.c. orzekł

jak w sentencji.