II UK 339/11

Sygn. akt II UK 339/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku A. A. i X.Y.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w B.

o składki,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 22 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 września 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 21

września 2011 r. oddalił apelacje A. A. i X.Y. od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 stycznia 2011 r., którym oddalono ich

odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w B. z dnia 18

marca 2010 r., orzekającej że X.Y. posiada zaległości w płatności składek na:

ubezpieczenia społeczne w wysokości 137.925,90 zł, ubezpieczenie zdrowotne w

wysokości 23.604,17 zł, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych w wysokości 9.071,45 zł oraz z tytułu opłaty dodatkowej w kwocie

5.000 zł i w związku z tym organ ubezpieczeń społecznych skorzysta z

zabezpieczenia hipotecznego na nieruchomości stanowiącej majątek wspólny

dłużniczki i jej małżonka – A. A.

Sąd odwoławczy zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji,

zgodnie z którymi X.Y. prowadziła pozarolniczą działalność gospodarczą,

pozostawiając niezapłacone składki na różne fundusze za okres od lutego 1999 r.

do marca 2000 r. W dniu 29 czerwca 2002 r. odwołująca się wyszła za mąż za A. A.

Organ ubezpieczeń społecznych ustalił, że małżonkowie nabyli własność

nieruchomości położonej w miejscowości S., dla której księgę wieczystą nr KW [...]

prowadzi Sąd Rejonowy w S. Pozwoliło to Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych skorzystać z możliwości przewidzianych przez art. 26 ust. 2, 3, 3a i 4

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.; dalej jako: „ustawa

systemowa”), zgodnie z którymi wystawione przez ten organ dokumenty

stwierdzające istnienie należności z tytułu składek oraz ich wysokość są podstawą

do wpisu hipoteki do księgi wieczystej nieruchomości stanowiącej własność

zobowiązanego. Dla zabezpieczenia tych należności organowi ubezpieczeń

społecznych przysługuje hipoteka przymusowa na wszystkich nieruchomościach

dłużnika, zaś przedmiotem hipoteki przymusowej może być, między innymi,

nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności łącznej dłużnika i jego

małżonka.

3

Sąd Apelacyjny za trafną uznał również ocenę prawną zaprezentowaną

przez Sąd pierwszej instancji, podnosząc że odpowiedzialność za długi mające

charakter publicznoprawny jest regulowana przepisami szczególnymi i nie mają do

niej zastosowania przepisy innych gałęzi prawa, zwłaszcza prawa cywilnego.

Zgodnie z art. 26 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa

(jednolity tekst: Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.; dalej jako: „Ordynacja”),

stosowanym do należności składkowych na podstawie odesłania zawartego w

art. 31 ustawy systemowej, podatnik odpowiada całym swoim majątkiem za

wynikające ze zobowiązań podatkowych podatki. Jeżeli zobowiązany pozostaje w

związku małżeńskim to odpowiedzialność, o której mowa w art. 26 Ordynacji w

związku z art. 31 ustawy systemowej, obejmuje nie tylko jego majątek odrębny, ale

również majątek wspólny małżonków, o czym stanowi art. 29 § 1 Ordynacji w

związku z art. 31 ustawy systemowej. Odpowiedzialność na gruncie prawa

podatkowego dotyczy dwóch grup podmiotów. Do pierwszej zalicza się te podmioty,

które odpowiadają za własne działania lub zaniechania. W tej grupie znajduje się

X.Y. Drugą grupę tworzą natomiast podmioty, które ponoszą odpowiedzialność za

tzw. cudzy dług. Za zobowiązanie płatnika składek odpowiada także jego małżonek.

Odpowiedzialność ta powstaje z mocy prawa, ale ograniczona jest, jak to wynika z

art. 29 § 1 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej, do majątku

wspólnego małżonków. Ma natomiast zastosowanie do wszystkich zobowiązań

ciążących na płatniku, niezależnie od momentu powstania obowiązku składkowego,

w tym również do tych należności, w zakresie których odpowiedzialność płatnika

wystąpiła przed powstaniem małżeńskiej wspólności majątkowej. Innymi słowy,

zawarcie związku małżeńskiego nie musi poprzedzać momentu powstania

obowiązku lub zobowiązania składkowego, czyli pod względem chronologicznym

może nastąpić także później. Za zaległości w opłacaniu składek odwołująca się

odpowiada całym swoim majątkiem, a ponieważ pozostaje w związku małżeńskim,

odpowiedzialność ta obejmuje jej majątek odrębny oraz majątek wspólny

(zobowiązanej i jej małżonka). Wierzyciel uprawniony jest zatem do tego, aby

prowadzić egzekucję z majątku wspólnego małżonków, pomimo że zobowiązanie

dotyczy tylko jednego z małżonków. Choć bowiem wierzyciel nie może żądać

zapłaty zobowiązania przez małżonka dłużnika, ten małżonek staje się faktycznie

4

współzobowiązanym w tym sensie, że na etapie postępowania egzekucyjnego

wierzyciel może sięgnąć także do jego majątku, który jest wspólnym majątkiem

dorobkowym małżonków.

Skargi kasacyjne od wyroku Sądu Apelacyjnego wywiedli X.Y. i A. A.,

zarzucając naruszenie art. 29 § 1 Ordynacji w związku z art. 26 Ordynacji w

związku z art. 31 i art. 32 ustawy systemowej i w związku z art. 26 ust. 3, ust. 3a pkt

2 i ust. 4 ustawy systemowej, przez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że

odpowiedzialność za należności z tytułu składek obejmuje majątek wspólny

małżonków, z których to małżonków jedno jest dłużnikiem zalegającym z opłatą

należności z tytułu składek, także wówczas, gdy ta zaległa należność składkowa

powstała przed powstaniem małżeńskiej wspólności ustawowej.

Skarżący wnieśli o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji i zmianę

poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego przez zmianę zaskarżonej decyzji i

umorzenie postępowania, a także o zasądzenie na rzecz skarżących kosztów

postępowania.

W uzasadnieniach skarg kasacyjnych podniesiono, między innymi, że

Ordynacja nie definiuje pojęć wspólności ustawowej, majątku wspólnego, ani

majątku osobistego, wobec czego należy w tym zakresie odwołać się do przepisów

Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z art. 31 § 1 k.r.o., z chwilą zawarcia

małżeństwa powstaje między małżonkami, z mocy ustawy, wspólność majątkowa,

czyli wspólność ustawowa, obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej

trwania przez oboje małżonków lub przez jedno z nich. Dla wspólności ustawowej

małżeństwo ma zatem charakter konstytutywny. Z chwilą ukonstytuowania się

wspólności ustawowej zmianie ulega również odpowiedzialność małżonków za

zobowiązania. Wierzyciel obojga małżonków może żądać zaspokojenia także z

majątku wspólnego. Jednakże, gdy dług powstał przed powstaniem wspólności

ustawowej, wierzyciel może żądać zaspokojenia z majątku osobistego małżonka –

dłużnika, a także z enumeratywnie wymienionych w przepisie art. 41 § 3 k.r.o.

składowych majątku wspólnego. Przepis art. 29 § 1 Ordynacji expressis verbis nie

odnosi się do problematyki zobowiązań powstałych przed zaistnieniem wspólności

majątkowej, czyli nie zawiera odpowiednika regulacji zawartej w art. 41 § 3 k.r.o.,

5

co pozwala konkludować, że za zobowiązania powstałe wcześniej niż wspólność

ustawowa podatnik odpowiada wyłącznie majątkiem osobistym.

Dzieje się tak również dlatego, że według art. 26 Ordynacji za wynikające ze

zobowiązań podatkowych podatki podatnik odpowiada całym swoim majątkiem. Po

powstaniu wspólności ustawowej „całym swoim majątkiem” danego podatnika jest

wyłącznie jego majątek osobisty, gdyż majątek wspólny nie jest wyłącznie jego

majątkiem. Ustawa odróżnia majątek osobisty podatnika od majątku wspólnego

podatnika i jego małżonka. Oznacza to, że przepis art. 29 § 1 Ordynacji jedynie

rozciąga odpowiedzialność podatnika na majątek wspólny. Ustawa nie uznaje

natomiast majątku wspólnego za majątek podatnika. W takim razie majątek

wspólny pozostaje poza zakresem pojęcia „cały majątek podatnika”, a do „całego

majątku podatnika” wchodzą tylko te elementy, które stanowią jego majątek

osobisty.

Skarżący zauważyli także, iż przepisy art. 29 § 1 w związku z art. 26

Ordynacji ograniczają prawo własności. Regulacje ograniczające prawo własności,

zwłaszcza osoby trzeciej, z uwagi na treść art. 64 ust. 1 Konstytucji RP, powinny

mieć charakter wyraźny, to jest expressis verbis wynikać z przepisu ustawy. W

sytuacji braku takiego wyraźnego zapisu, który kreowałby odpowiedzialność

małżonka podatnika majątkiem wspólnym za określone zobowiązania podatkowe,

niedopuszczalne jest przyjmowanie tej odpowiedzialności w drodze wykładni.

W ocenie skarżących, trafność stanowiska, według którego za zobowiązania

podatkowe powstałe przed zawarciem przez podatnika małżeństwa podatnik nie

ponosi odpowiedzialności z majątku wspólnego, potwierdzają też inne regulacje

Ordynacji, w tym art. 110 § 1 tej ustawy, stanowiący że rozwiedziony małżonek

odpowiada tylko za zaległości z tytułu zobowiązań powstałych w czasie trwania

wspólności majątkowej. Brak jest zaś jakichkolwiek podstaw, by surowiej czy gorzej

traktować osoby pozostające w małżeństwie. Za tym, że wykładnia

zaprezentowana w zaskarżonym wyroku jest nieprawidłowa przemawia również

treść art. 306h § 1 pkt 3 Ordynacji, zgodnie z którym zarówno rozwiedziony

małżonek, jak i małżonek pozostający we wspólności ustawowej, mogą otrzymać

zaświadczenie o wysokości zaległości podatkowych małżonka – dłużnika

powstałych w czasie trwania wspólności majątkowej. Z powyższego wynika

6

bowiem, że wolą ustawodawcy było ograniczenie odpowiedzialności z majątku

wspólnego do zobowiązań powstałych w czasie trwania wspólności ustawowej.

Tylko bowiem w takim zakresie odpowiedzialność ponosi małżonek rozwiedziony, a

także tylko w takim zakresie małżonek pozostający we wspólności ustawowej może

uzyskać bez zgody małżonka – dłużnika zaświadczenie o wysokości zaległości

podatkowych. Zatem także odpowiedzialność majątkiem wspólnym małżonków nie

obejmuje należności z tytułu składek powstałych wcześniej niż wspólność

ustawowa.

Skarżący odwołali się też do przepisu art. 41 nieobowiązującej ustawy z dnia

19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r.

Nr 108, poz. 486 ze zm.), według którego małżonek podatnika odpowiadał

solidarnie z podatnikiem za jego zaległości podatkowe powstałe w czasie trwania

małżeństwa. Zaległości podatkowe podlegały przy tym zaspokojeniu z majątku

wspólnego. Według skarżących, choć Ordynacja zmodyfikowała zasady

odpowiedzialności za zobowiązania podatkowe małżonka, wprowadzając zasadę

odpowiedzialności podatnika za zobowiązania również majątkiem wspólnym, to

jednak na zasadzie wykładni historycznej uzasadniona wydaje się interpretacja

art. 29 § 1 Ordynacji w sposób zbliżony do regulacji zawartej w art. 41 ustawy o

zobowiązaniach podatkowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skargi kasacyjne odwołujących się są oparte na usprawiedliwionych

podstawach.

Wskazać przede wszystkim należy, że zasadą jest ścisły związek między

długiem a odpowiedzialnością, czego wyrazem jest treść art. 26 Ordynacji w

związku z art. 31 ustawy systemowej, ustanawiająca odpowiedzialność płatnika

całym jego majątkiem za składki wynikające ze zobowiązań składkowych. Zasada

ta nie ma jednak charakteru bezwzględnego i w pewnych sytuacjach więź między

długiem a odpowiedzialnością ulega rozluźnieniu. Dzieje się tak, między innymi, w

przypadku dłużników pozostających w związku małżeńskim. Przepis art. 29 § 1

Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej przyjmuje bowiem, że

7

odpowiedzialność za wynikające ze zobowiązań składkowych składki osób

pozostających w związku małżeńskim obejmuje majątek odrębny (osobisty według

przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) płatnika oraz majątek wspólny

małżonków. Współmałżonek odpowiadający za zaległość składkową małżonka nie

może być więc utożsamiany z płatnikiem. Jego zobowiązanie wynika z długu

małżonka – płatnika i ograniczone jest do odpowiedzialności z majątku wspólnego.

Domniemanie istnienia majątku wspólnego stwarza ex lege dopiero zawarcie

małżeństwa (art. 31 § 1 k.r.o.). Z tą też chwilą powstaje odpowiedzialność ex lege z

art. 29 § 1 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej, z czego wynika, że

nie może dotyczyć zobowiązań powstałych wcześniej. Nie ma bowiem możliwości

ustanowienia odpowiedzialności za zobowiązanie z tych składników majątku, które

faktycznie w momencie powstania tego zobowiązania nie istnieją. Powstanie tego

obowiązku pod względem chronologicznym musi być więc wtórne do aktu zawarcia

małżeństwa. To, że art. 29 § 1 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej

nie dotyczy odpowiedzialności za zaległości jednego z małżonków sprzed zawarcia

małżeństwa, potwierdza także treść jego § 2, bowiem żaden z przypadków braku

skutków prawnych ograniczenia, zniesienia, wyłączenia lub ustania wspólności

majątkowej nie odnosi się do zobowiązań powstałych przed zawarciem związku

małżeńskiego.

Wnioski płynące z wykładni gramatycznej analizowanego przepisu

wzmacniają wszystkie pozostałe rodzaje wykładni. Jedynym uzasadnieniem dla

regulacji ustanawiającej, jak wskazano, nie odpowiedzialność jednego z małżonków

za długi drugiego, lecz odpowiedzialność dłużnika za jego zobowiązania

publicznoprawne z majątku wspólnego, jest bez wątpienia to, że nieuregulowane w

czasie trwania małżeństwa zobowiązania powiększają faktycznie majątek wspólny i

stąd też z tego majątku mogą być egzekwowane. Potwierdza to treść art. 110 § 1

Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej, według którego rozwiedziony

małżonek płatnika odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie z byłym

małżonkiem za zaległości składkowe z tytułu zobowiązań powstałych w czasie

trwania wspólności majątkowej, jednakże tylko do wysokości wartości

przypadającego mu udziału w majątku wspólnym. Przepis ten stosuje się

odpowiednio również w razie unieważnienia małżeństwa lub separacji (art. 110 § 3

8

Ordynacji). Biorąc pod uwagę przytoczone powyżej zasady odpowiedzialności

małżonków rozwiedzionych za zobowiązania publicznoprawne, zgodzić należy się

przy tym ze skarżącymi, że skoro małżonek rozwiedziony odpowiada wyłącznie za

zaległości z tytułu zobowiązań powstałych w czasie trwania wspólności ustawowej,

to wykładnia art. 29 § 1 Ordynacji opowiadająca się za szerszym, bo dotyczącym

również zobowiązań sprzed zawarcia związku małżeńskiego, zakresem

odpowiedzialności byłaby systemowo niespójna. Trudno bowiem stwierdzić, z

jakich powodów i dla jakich celów ustawodawca miałby najpierw umożliwić

zaspokojenie z majątku wspólnego nie tylko zobowiązań powstałych w czasie

trwania wspólności ustawowej, ale i powstałych wcześniej, aby następnie

ograniczyć możliwość zaspokojenia wyłącznie do zobowiązań powstałych w czasie

trwania wspólności ustawowej, stawiając przez to w korzystniejszej sytuacji

małżonków rozwiedzionych, separowanych, albo tych, których małżeństwo

unieważniono.

Przy takiej koncepcji, jaką zaprezentował Sąd Apelacyjny, należałoby uznać,

że przepis art. 29 § 1 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej spełnia

zupełnie inną funkcję niż przedstawiona powyżej, ustanawiając odpowiedzialność

małżonka za cudze zobowiązania, do czego brak jakichkolwiek podstaw, biorąc

pod uwagę treść tego przepisu. Powszechnie przyjmuje się zaś, że przepisy prawa

publicznego regulujące powstawanie zobowiązań publicznoprawnych o charakterze

finansowym, w tym krąg osób, po stronie których miałyby powstawać takie

zobowiązania, stanowią materię ustawową. Wynika to jednoznacznie z art. 217

Konstytucji RP, zgodnie z którym nakładanie podatków, innych danin publicznych,

określanie podmiotów, przedmiotów opodatkowania i stawek podatkowych, a także

zasad przyznawania ulg i umorzeń oraz kategorii podmiotów zwolnionych od

podatków następuje w drodze ustawy. Do ponoszenia ciężarów i świadczeń

publicznych obowiązany jest zatem tylko ten, który jest wyraźnie określony w

ustawie (art. 84 Konstytucji RP).

Ponadto, jak trafnie zauważyli skarżący, Konstytucja RP w art. 64 ust. 1

proklamuje zasadę ochrony własności i innych praw majątkowych. Własność może

być ograniczona jedynie w drodze ustawy i tylko w takim zakresie, w jakim nie

naruszy to istoty prawa własności. Wprawdzie Ordynacja jest aktem rangi

9

ustawowej i może zawierać uregulowania ograniczające prawa właściciela, jednak

konstytucyjna zasada ochrony własności nie pozwala na dokonywanie

rozszerzającej wykładni wprowadzonych ograniczeń. W odniesieniu do uregulowań

niejednoznacznych, dopuszczających zróżnicowaną wykładnię, należy wykluczyć

taką interpretację, która prowadzić będzie do ograniczenia prawa własności,

zwłaszcza osoby niebędącej dłużnikiem w zobowiązaniu podatkowym. Takim zaś

ograniczeniem prawa własności współmałżonka podatnika jest rozszerzenie

odpowiedzialności za zobowiązania podatkowe na majątek wspólny. Skoro zatem

art. 29 § 1 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej nie stanowi wyraźnie o

odpowiedzialności majątkiem wspólnym za zobowiązania jednego z małżonków

sprzed powstania wspólności ustawowej, to nie można takiej odpowiedzialności

kreować w drodze wykładni. Ilekroć bowiem w systemie prawa ustanawia się

odpowiedzialność z majątku wspólnego za zobowiązania sprzed zawarcia związku

małżeńskiego, stanowi się o tym expressis verbis. Takim przepisem na gruncie

prawa prywatnego jest art. 41 § 3 k.r.o., według którego jeżeli wierzytelność

powstała przed powstaniem wspólności ustawowej, wierzyciel może żądać

zaspokojenia z majątku osobistego dłużnika i wymienionych składników majątku

wspólnego (wynagrodzenia za pracę lub dochodów uzyskanych przez dłużnika z

innej działalności zarobkowej, jak również korzyści uzyskanych z jego praw

autorskich i praw pokrewnych, praw własności przemysłowej oraz innych praw

twórcy). Brak odpowiednika tego rodzaju wyraźnej regulacji odnoszącej się do

zobowiązań sprzed powstania wspólności ustawowej w art. 29 § 1 Ordynacji musi

prowadzić do wniosku, że z majątku wspólnego mogą być zaspokojone tylko te

zobowiązania, które powstały w czasie trwania wspólności ustawowej, bo inna

konkluzja musiałaby być wynikiem wykładni rozszerzającej, niedopuszczalnej, jak

powiedziano, przy przepisach ograniczających prawo własności.

Na koniec warto odwołać się też do wykładni historycznej. Na podstawie

art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych w

związku z § 1 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1989 r. w

sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych na

niektóre rodzaje świadczeń pieniężnych oraz określenia właściwości organów

podatkowych w zakresie umarzania zaległości podatkowych (Dz. U. Nr 6, poz. 10

10

ze zm.) do należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu składek na

ubezpieczenie społeczne miały zastosowanie przepisy art. 14-17, 20, 21, 23-29 i

art. 30 ust. 4 oraz art. 40-49 ustawy. Przepis art. 41 ustawy o zobowiązaniach

podatkowych ustanawiał zaś solidarną odpowiedzialność z podatnikiem jego

małżonka, ale tylko za zaległości powstałe w czasie trwania małżeństwa, które

podlegały zaspokojeniu z majątku wspólnego. Na gruncie tego przepisu wyłączona

była zatem odpowiedzialność majątkiem wspólnym za zaległości jednego z

małżonków z tytułu zobowiązań powstałych wcześniej niż wspólność ustawowa.

Choć Ordynacja zmodyfikowała zasady odpowiedzialności za zobowiązania

podatkowe małżonka, wprowadzając odpowiedzialność podatnika za te

zobowiązania majątkiem wspólnym w miejsce solidarnej odpowiedzialności jego

małżonka, to nie ma podstaw, by twierdzić, że w aktualnie obowiązujących

regulacjach możliwość zaspokojenia z majątku wspólnego ukształtowana została

szerzej niż uprzednio, czyli że dotyczy innych zobowiązań od powstałych w czasie

trwania wspólności ustawowej.

Reasumując, na podstawie art. 29 § 1 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy

systemowej, odpowiedzialność majątkiem wspólnym dotyczy tylko tych zobowiązań

składkowych, które powstały w czasie trwania wspólności ustawowej, a stanowisko

Sądu Apelacyjnego dopuszczające możliwość zaspokojenia z tego majątku

zobowiązań składkowych powstałych przed zawarciem małżeństwa narusza

przytoczone przez skarżących przepisy prawa materialnego.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c. i

art. 39821

w związku z art. 108 § 2 k.p.c.).