III CZP 21/12

Sygn. akt III CZP 21/12

UCHWAŁA

Dnia 23 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

w sprawie z wniosku Z. J.

przy uczestnictwie E. O.

o ustalenie miejsca pobytu małoletniej W. J.,

oraz z wniosku E. O.

przy uczestnictwie Z. J.

o ograniczenie władzy rodzicielskiej nad małoletnią W. J.,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 23 maja 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 23 lutego 2012 r.,

"Czy sprawa z wniosku jednego z rodziców o ustalenie miejsca

pobytu dziecka może być rozpoznana łącznie - w składzie jednego

sędziego i dwóch ławników ze sprawą z wniosku drugiego z rodziców

o ograniczenie władzy rodzicielskiej tego pierwszego nad małoletnim

na podstawie art. 107 § 2 k.r.o.?"

podjął uchwałę:

Nie jest dopuszczalne zarządzenie przez sąd połączenia

w celu łącznego rozpoznania sprawy z wniosku o ustalenie

miejsca pobytu dziecka ze sprawą o ograniczenie władzy

rodzicielskiej.

2

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy, po łącznym rozpoznaniu - w składzie jednego sędziego i

dwóch ławników - spraw z wniosku Z. J. z udziałem E. O. o ustalenie miejsca

pobytu małoletniej W. J. oraz z wniosku E. O. z udziałem Z. J. o pozbawienie go

władzy rodzicielskiej nad małoletnią, postanowieniem dnia 30 września 2011 r.

oddalił wniosek Z. J. oraz ograniczył jego władzę rodzicielską nad małoletnią do

prawa współdecydowania w istotnych sprawach dziecka, dotyczących zasad

wychowania, zmiany miejsca stałego pobytu, kierunku i zakresu kształcenia.

Przy rozpoznaniu apelacji Z. J. od tego orzeczenia Sąd Okręgowy powziął

poważną wątpliwość prawną, sprowadzającą się do kwestii możliwości łącznego

rozpoznania tych spraw i zagadnienie to przedstawił postanowieniem z dnia 23

lutego 2012 r. do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.

W ocenie Sądu Okręgowego, za łącznym rozpoznaniem spraw przemawia

ich zazębiający się zakres, względy ekonomii procesowej oraz dobro dziecka.

Jest to szczególnie widoczne w okolicznościach sprawy, w której spór co do

wykonywania władzy rodzicielskiej dotyczy w przeważającej mierze właśnie kwestii

ustalenia miejsca stałego pobytu dziecka. Ten spór sprawia, że rodzice nie mogą

władzy rodzicielskiej wykonywać wspólnie. Konflikt jest nasilony tak dalece,

że gdyby E. O. nie złożyła wniosku o pozbawienie ojca władzy rodzicielskiej, sąd

byłby zmuszony wszcząć z urzędu postępowanie w tym przedmiocie na podstawie

art. 107 k.r.o. Rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej sprawia, że nie ma już

odrębnego rozstrzygnięcia o istotnej sprawie dziecka, jaką jest ustalenie miejsca

jego pobytu, bowiem kwestia ta stanowi integralny element orzeczenia o władzy

rodzicielskiej i sposobie jej wykonywania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepisy prawa określające składu sądu mają charakter ustrojowy,

a o ich wadze świadczy sankcja nieważności postępowania w wypadku ich

naruszenia (art. 379 pkt 4 k.p.c.). Zasadą wynikającą z art. 47 § 1 k.p.c., który ma

zastosowanie także w postępowaniu nieprocesowym poprzez odesłanie z art. 13

§ 2 k.p.c., jest rozpoznawanie spraw w składzie jednego sędziego. Rozpoznanie

sprawy w innym składzie może nastąpić, jeżeli stanowi tak przepis szczególny.

3

Przepisem takim jest art. 509 k.p.c., wskazujący sprawy rozpoznawane przez

sąd w pierwszej instancji w składzie jednego sędziego i dwóch ławników, w tym

sprawę o pozbawienie lub ograniczenie władzy rodzicielskiej. O tym zatem, w jakim

składzie sąd rozpoznaje sprawę, decyduje jej przedmiot, a nie okoliczności

faktyczne.

Rozpoznanie obu spraw mogłoby nastąpić łącznie przy założeniu,

że ustalenie miejsca pobytu dziecka stanowi składnik władzy rodzicielskiej.

Takie założenie jednak nie ma podstawy prawnej. O tym, jakie prawa i obowiązki

mieszczą się w pojęciu władzy rodzicielskiej decydują przepisy prawa materialnego,

a przede wszystkim przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 95 § 1, 96,

98, 101). Wynika z nich, że do władzy rodzicielskiej zalicza się prawa i obowiązki

w zakresie pieczy nad dzieckiem, zarządu jego majątkiem i reprezentowania go.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy osobno reguluje kontakty z dzieckiem, wyraźnie

wskazując w art. 113 § 1 w brzmieniu zmienionym ustawą z dnia 6 listopada 2008 r.

o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 220, poz. 1431), że prawo i obowiązek rodziców oraz dziecka

do utrzymywania ze sobą kontaktów jest niezależne od władzy rodzicielskiej. W § 2

tego przepisu określone zostało pojęcie kontaktów z dzieckiem, które

w szczególności obejmuje przebywanie z nim, bezpośrednie porozumiewanie się,

utrzymywanie korespondencji, korzystanie z innych środków porozumiewania się

na odległość, w tym ze środków komunikacji elektronicznej. Przebywanie zaś

obejmuje odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego

pobytu. Niewątpliwie zatem ustalenie miejsca pobytu dziecka łączy się ze sferą

kontaktów z nim, a ta, jak wskazano, jest niezależna od władzy rodzicielskiej.

Wniosek taki wynika także z brzmienia art. 4451

k.p.c., dotyczący postępowania

w sprawie o rozwód lub separację, który wyraźnie rozdziela pojęcia władzy

rodzicielskiej i ustalenia kontaktów z dzieckiem.

Samo ustalenie miejsca pobytu dziecka przy jednym z rodziców

nie pozbawia drugiego władzy rodzicielskiej ani jej nie ogranicza. Stanowisko

to jest ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. zwłaszcza uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2011 r., III CZP 20/11, OSNC 2012, nr 1, poz. 4

i przytoczone w niej wcześniejsze orzeczenia). Rozstrzygnięcie o miejscu pobytu

4

dziecka jest zatem rozstrzygnięciem o istotnej sprawie dziecka (art. 582 k.p.c.),

a nie rozstrzygnięciem o pozbawieniu lub ograniczeniu władzy rodzicielskiej,

nawet w sytuacji, w której brak porozumienia rodziców w tej kwestii stanowi główne

zarzewie konfliktu. Sprawa taka nie mieści się więc w wyczerpującym wyliczeniu

spraw rozpoznawanych w sądzie pierwszej instancji w składzie jednego sędziego

i dwóch ławników. Kwestia ta nie może budzić wątpliwości wobec brzmienia

art. 5821

k.p.c., który w sprawach o kontakty z dzieckiem nakazuje odpowiednie

stosowanie art. 582.

Połączenie oddzielnych spraw w celu łącznego rozpoznania lub także

rozstrzygnięcia może nastąpić, jak wynika z art. 219 k.p.c., jeżeli są one ze sobą

w związku lub mogły być objęte jednym pozwem. O tym, kiedy roszczenia mogą być

objęte jednym pozwem, rozstrzyga art. 191 k.p.c. Przepisy te mają zastosowanie

w postępowaniu nieprocesowym poprzez art. 13 § 2 k.p.c. Chodzi o roszczenia

jednego rodzaju, a więc takie, które należą do jednego trybu postępowania

(postępowanie procesowe lub nieprocesowe), rodzaju postępowania (zwykłe lub

odrębne), dla których zachodzi ta sama właściwość sądu i jego skład. Sprawy, dla

których właściwy jest różny skład sądu, nie mogą być zatem rozpoznawane łącznie,

chyba że pozwala na to przepis szczególny. Taki wyjątek zawiera art. 47 § 2 pkt 1

k.p.c., dotyczący spraw z zakresu prawa pracy, a w sprawach o rozwód i separację

art. 4451

k.p.c., zawierający zakaz wytoczenia odrębnej sprawy m.in. o ustalenie

kontaktów, co oznacza, że rozstrzygnięcie w tym przedmiocie zapada w orzeczeniu

o rozwodzie lub separacji, a więc w składzie ławniczym. Po nowelizacji dokonanej

ustawą z dnia 26 maja 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego

(Dz.U. Nr 44, poz. 854) taki wyjątek zawiera też art. 4453

. Poza postępowaniem

o rozwód lub separację sprawy te nie mogą być, z uwagi na różny skład sądu,

rozpoznawane łącznie. Naruszenia przepisów o składzie sądu nie uzasadnia, wbrew

obawom Sądu Okręgowego, wzgląd na dobro dziecka ani na ekonomię procesową.

Nie ma przeszkód, aby sprawy te zostały rozpoznane w zbliżonym czasie, a nawet

w tym samym dniu, w składzie sądu właściwym dla każdej z nich.

Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie.