V CSK 219/11

Sygn. akt V CSK 219/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. O., J. G. i R. K.

przeciwko A. W.

o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 9 listopada 2010 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację oraz zasądza

solidarnie od powodów na rzecz pozwanego kwotę 2700 (dwa

tysiące siedemset) zł tytułem zwrotu kosztów procesu

w postępowaniu apelacyjnym;

2) zasądza solidarnie od powodów na rzecz pozwanego kwotę

5314 (pięć tysięcy trzysta czternaście) tytułem zwrotu kosztów

procesu w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

2

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy zmienił wyrok Sądu

Rejonowego w ten sposób, że pozbawił wykonalności w stosunku do powodów A.

O., J. G. i R. K. tytuł wykonawczy w postaci prawomocnego wyroku Sądu

Okręgowego z dnia 10 sierpnia 2005 r. w sprawie sygn. IC 803/05, zaopatrzony w

klauzulę wykonalności nadaną na rzecz A. W. postanowieniem Sądu Okręgowego

z dnia 20 listopada 2007 r. sygn. I Co 386/07 oraz rozstrzygnął o kosztach procesu.

Sąd drugiej instancji zaakceptował ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd

Rejonowy i przyjął je za własne. Sądy obu instancji ustaliły, że wyrokiem z dnia

10 sierpnia 2005 r. sygn. IC 803/05 Sąd Okręgowy zasądził solidarnie od J. G., A.

O., T. R. i R. K. na rzecz Syndyka masy upadłości „ A. – P.” spółki z o.o. w P. kwotę

70.270,92 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 lipca 2003 r. oraz kwotę 3600 zł

kosztów procesu. Wskutek wniosku Syndyka z dnia 12 lutego 2007 r. o zezwolenie

na sprzedaż wierzytelności masy upadłości przysługującej wobec dłużnika T. R. (z

oznaczeniem wysokości wierzytelności w zakresie należności głównej,

skapitalizowanych odsetek, tytułu wykonawczego i komornika), sędzia komisarz

postanowieniem z dnia 13 marca 2007 r. zezwolił na jej sprzedaż z wolnej ręki. W

kwietniu 2007 r. Syndyk masy upadłości zawarł z A. W. umowę przelewu

wierzytelności przysługującej masie od T. R. w kwocie 70.270,92 zł należności

głównej i odsetek od dnia 31 stycznia 2007 r. w kwocie 30.027,50 zł. Wniosek

pozwanego o nadanie klauzuli wykonalności wobec dłużników J. G., A. O. i R. K.

został oddalony postanowieniem Sądu Okręgowego, bowiem z przedłożonego

przez cedenta wykazu należności nie wynikało, by dłużnicy byli wobec niego

zobowiązani. W październiku 2007 r. Syndyk masy upadłości zawarł z pozwanym

aneks do umowy cesji wierzytelności, którym wprowadzono zmianę do wykazu

wierzytelności poprzez inne określenie dłużnika – w miejsce T. R. wskazano

wszystkich czterech dłużników. Ponowny wniosek pozwanego o nadanie klauzuli

przeciwko wszystkim czterem dłużnikom został uwzględniony postanowieniem

Sądu Okręgowego z dnia 20 listopada 2007 r. sygn. I Co 386/07, w którym

zaznaczono, że odpowiedzialność dłużników jest solidarna. Zażalenie dłużników,

oparte na zarzucie braku zgody sędziego komisarza na zbycie wierzytelności,

zostało oddalone postanowieniem Sądu Apelacyjnego z dnia 17 kwietnia 2008 r.

3

sygn. I ACz 417/08. Pozwany złożył wniosek o wszczęcie postępowania

egzekucyjnego u Komornika Sądowego.

Sąd Okręgowy uznał, że powodowie mogli podnieść zarzut nieważności

umowy cesji zawartej pomiędzy Syndykiem masy upadłości a pozwanym, bowiem

w postępowaniu klauzulowym toczącym się w wyniku złożenia wniosku o nadanie

klauzuli wykonalności na rzecz następcy prawnego, sąd bada jedynie treść

dołączonych do wniosku dokumentów urzędowych lub prywatnych z podpisem

urzędowo poświadczonym w celu do stwierdzenia, czy na podstawie treści

dokumentu można ustalić przejście uprawnień i obowiązków. Ma ono zatem

charakter formalny, natomiast jest wyłączona merytoryczna kontrola, czy przejście

takie istotnie nastąpiło z punktu widzenia przepisów prawa materialnego. Z tego

względu w zażaleniu na postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności dłużnik nie

może skutecznie podnosić zarzutu braku przejścia uprawnienia lub obowiązku,

przysługuje mu bowiem w tym zakresie obrona w postaci powództwa

przeciwegzekucyjnego, w którym powinna być dokonana ocena ważności

czynności prawnej prowadzącej do powstania następstwa prawnego, bądź

skuteczności prawnej takiej czynności. W ocenie Sądu drugiej instancji, zgoda

sędziego komisarza na sprzedaż z wolnej ręki wierzytelności masy upadłości nie

obejmowała swym zakresem podmiotowym powodów, jako pozostałych, poza T.

R., dłużników wymienionych w tytule egzekucyjnym. W świetle art. 353 § 1 k.c.,

określenie wierzytelności wymaga znajomości nie tylko jej przedmiotowego

zakresu, ale także wskazania osoby wierzyciela i dłużnika. Oznaczenie

wierzytelności w dokumentach stanowiących podstawę zezwolenia sędziego

komisarza odnosi się natomiast jedynie do wierzytelności służącej do T. R., o czym

świadczy późniejsze zawarcie aneksu umowy do sprzedaży wierzytelności. W

konsekwencji zezwolenie to dotyczyło jedynie wierzytelności służącej masie wobec

T. R., czemu nie przeczy ani przedmiotowe określenie wierzytelności poprzez

wskazanie należności głównej, ani solidarny charakter zobowiązania. Sąd

Okręgowy uznał, iż zważywszy na definicję odpowiedzialności solidarnej zawartą w

art. 366 § 1 k.c., jej charakter nie sprzeciwia się dopuszczalności objęcia umową

sprzedaży wyłącznie wierzytelności służącej masie upadłości wobec jednego z

dłużników solidarnych. Skoro zatem zezwolenie sędziego komisarza stanowi

4

niezbędny warunek skuteczności nabycia wierzytelności i jego brak powoduje, że

czynności prawna stanowi tzw. czynność prawną ułomną, a do daty zamknięcia

rozprawy apelacyjnej pozwany nie dysponował stosownym zezwoleniem sędziego

komisarza wydanym na podstawie art. 331 ust. 2 i art. 326 w zw. z art. 334 ust. 1

oraz art. 206 § 1 pkt 3 ustawy prawo upadłościowe i naprawcze, umowa cesji

wierzytelności w zakresie objętym aneksem jest nieważna i powodowie skutecznie

zakwestionowali przejście na pozwanego wskazanej wierzytelności. Nie przeczy

temu treść art. 313 ust. 1 p.u.n., bowiem masie upadłości przysługiwała

wierzytelność w stosunku do powodów, ale pozwany nabył ją skutecznie tylko w

stosunku do T. R.

Pozwany w skardze kasacyjnej, powołując się na pierwszą podstawę

określoną w art. 398 3

§ 1 pkt 1 k.p.c., wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania,

ewentualnie o jego uchylenie w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez

oddalenie apelacji powodów. Zarzucił naruszenie prawa materialnego: - art. 366 § 1

w zw. z art. 509 § 1 i 2 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że

solidarny charakter zobowiązania dłużników nie sprzeciwia się dopuszczalności

objęcia umową sprzedaży wyłącznie wierzytelności służącej wobec jednego

z dłużników solidarnych z wyłączeniem pozostałych dłużników solidarnych; -

naruszenie art. 206 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 213 ust. 1 p.u.n. przez błędną

wykładnię polegającą na uznaniu, iż wymienienie w zezwoleniu sędziego komisarza

na sprzedaż wierzytelności upadłego jednego dłużnika solidarnego ma skutek nie

udzielenia zgody na sprzedaż wierzytelności względem pozostałych dłużników

solidarnych; - art. 313 ust. 1 p.u.n. w zw. z art. 879 w zw. z art. 908 § 2 k.p.c. przez

jego niezastosowanie i przyjęcie, że zbycie wierzytelności w toku postępowania

upadłościowego bez zgody sędziego komisarza skutkuje nieważnością tej

czynności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozważenia wymaga zarzut naruszenia 313 ust. 1

p.u.n. w zw. z art. 879 w zw. z art. 908 § 2 k.p.c., bowiem przyjęcie,

że niedopuszczalne jest w postępowaniu przeciwegzekucyjnym badanie ważności

umowy przelewu wierzytelności służącej masie upadłości, zawartej przez syndyka

5

masy upadłości z nabywcą wierzytelności, czyniłoby zbędnym odniesienie się do

pozostałych zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.

Zgodnie z art. 313 p.u.n. sprzedaż dokonana w postępowaniu

upadłościowym ma skutki sprzedaży egzekucyjnej. Oznacza to konieczność

uwzględnienia cywilnoprawnych konsekwencji nabycia własności wierzytelności

w takim trybie, wynikających z art. 879 k.p.c. w zw. z art. 908 § 2 k.p.c. Przepisy te

stanowią, że nabywca staje się właścicielem bez żadnych obciążeń i nie można

przeciwko niemu podnosić zarzutów co do ważności nabycia. Pojęcie „ważność

nabycia” odnosi się w przypadku sprzedaży w postępowaniu upadłościowym do

zakazu podnoszenia zarzutów opartych na przepisach zarówno prawa

procesowego, jak i materialnego dotyczących nieistnienia, lub istnienia

w mniejszym zakresie praw upadłego, niż zostały określone w umowie z syndykiem

masy upadłości, a w konsekwencji zakazu podnoszenia zarzutu nieważności

nabycia tych praw. W tym znaczeniu nabycie ma charakter pierwotny. Prawo

własności nabywcy pozostaje w oderwaniu od prawa własności upadłego, a nadto

nabywca nabywa wierzytelność bez żadnych obciążeń. Pojęcie to nie odnosi się

natomiast do kwestii badania przesłanek, które musi spełniać umowa sprzedaży

wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, i których brak może prowadzić

bądź do bezskuteczności zawieszonej, bądź do nieważności takiej czynności.

W konsekwencji błędne są wywody skarżącego, że z uwagi na pierwotny charakter

nabycia wierzytelności, nawet dokonanie przez syndyka masy upadłości sprzedaży

wierzytelności wadliwie, bez zachowania wymogu uzyskania zgody sędziego

komisarza, pozostaje bez znaczenia dla oceny jej ważności.

Odnosząc się do argumentu niedopuszczalności badania w niniejszej

sprawie ważności umowy przelewu wierzytelności wobec podniesienia tego zarzutu

przez dłużników w zażaleniu na postanowienie w przedmiocie nadania klauzuli

wykonalności, wskazać należy, że zakres zarzutów objęty kognicją sądu w tym

postępowaniu ograniczony jest do badania zarzutów formalnych przeciwko nadaniu

klauzuli wykonalności. Sąd uprawniony jest jedynie do badania, czy zostały

spełnione przesłanki określone w art. 788 § 1 k.p.c. , a zatem, czy na podstawie

złożonych przez wierzyciela dokumentów można ustalić przejście praw

i obowiązków. Nie może natomiast badać, czy przejście takie nastąpiło z punktu

6

widzenia prawa materialnego i dokonywać oceny czynności prawnej stanowiącej

podstawę nabycia wierzytelności przez cesjonariusza pod kątem jej ważności.

Natomiast powództwo przeciwegzekucyjne (art. 840 k.p.c.) umożliwia obronę

merytoryczną, bowiem rozpoznaniu sądu zostały poddane zdarzenia wywołujące

skutki materialnoprawne, w tym zdarzenia, które zaszły po wydaniu tytułu

egzekucyjnego lecz przed nadaniem klauzuli wykonalności. Te zasady obowiązują

także wtedy, gdy przejście prawa lub obowiązku jest konsekwencją kilku zdarzeń

prawnych. Skoro ustawodawca sformułował dodatkowy warunek ważności umowy

sprzedaży wierzytelności służącej masie upadłości w postaci zgody sędziego

komisarza, nabywca występując o klauzulę wykonalności na podstawie art. 788

k.p.c., ma obowiązek wykazać swoje następstwo prawne poprzez złożenie zarówno

umowy, jak i zezwolenia sędziego komisarza, z tym, że kontrola sądu nie może

zmierzać do merytorycznego badania ważności tych dokumentów. W konsekwencji

w zażaleniu na postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności skarżący nie może

podnosić zarzutu wadliwości czynności prawnej stanowiącej podstawę przejścia

uprawnienia lub obowiązku, a sąd nie może badać takiego zarzutu. Tak zresztą

uczynił, wbrew twierdzeniom skarżącego, sąd odwoławczy w powołanym przez

niego zażaleniu.

Zasadne są natomiast zarzuty naruszenia art. 366 § 1 w zw. z art. 509 § 1

i 2 k.c. i art. 206 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 213 ust. 1 p.u.n.

Na wstępie zauważyć należy, iż ocena ważności zarówno zezwolenia

sędziego komisarza na sprzedaż wierzytelności służącej masie upadłości, jak

i ocena ważności umowy przelewu tej wierzytelności powinna być dokonana

w oparciu o przepisy ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. prawo upadłościowe

i naprawcze w brzmieniu obowiązującym w dacie dokonania tych czynności,

a zatem w marcu i kwietniu 2007 r., czyli w wersji obowiązującej przed

wprowadzeniem zmian tych przepisów ustawą z dnia 6 marca 2009 r. o zmianie

ustawy prawo upadłościowe i naprawcze, ustawy o Bankowym Funduszu

Gwarancyjnym oraz ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. z 2009 r., Nr

53, poz. 434). Jednakże w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy treść

przepisów powołanych w zarzucie nie uległa zmianie a zmieniła się jedynie

numeracja dotycząca artykułu 206, bowiem sprzedaży praw i wierzytelności

7

dotyczył przed zmianą punkt czwarty ustępu pierwszego, a nie punkt trzeci. Stąd

powołanie tego przepisu w brzmieniu obowiązującym aktualnie nie stanowi

przeszkody do dokonania oceny zarzutu.

W wyniku przelewu wierzytelności na nabywcę przechodzi ogół uprawnień

przysługujących dotychczasowemu wierzycielowi, który zostaje wyłączony ze

stosunku zobowiązaniowego, który go wiązał z dłużnikiem. W konsekwencji

stosunek zobowiązaniowy nie ulega zmianie, natomiast zmienia się podmiot

uczestniczący w nim po stronie wierzyciela. Bezpośrednim skutkiem jest nadto

powstanie po stronie dłużnika obowiązku świadczenia w stosunku do nabywcy.

W świetle art. 509 k.c. dopuszczalne jest zbycie wierzytelności niedokładnie

oznaczonej, jeżeli można ją określić na podstawie stosunku zobowiązaniowego,

z którego wynika / wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 1999 r., III CKN

423/98, OSNC 2000, nr 5, poz. 92 /. W sytuacji, w której dłużnikami jest kilka osób

i ich odpowiedzialność ma charakter solidarny, każda z nich jest zobowiązana do

spełnienia całego świadczenia, zaś wierzyciel może żądać, według swego wyboru

spełnienia świadczenia w całości lub części od wszystkich lub jednej z nich. Bez

znaczenia pozostaje, czy przedmiot świadczenia ma charakter podzielny, bowiem

odpowiedzialność dłużników obejmuje cały dług w pełnej wysokości. Również

w wypadku, gdy wierzyciel dokonał wyboru dłużnika, zwolnił jednego lub więcej

dłużników z długu lub nastąpiła nowacja zobowiązania w stosunku do jednego

z dłużników solidarnych, w dalszym ciągu istnieje pomiędzy dłużnikami

odpowiedzialność solidarna, bowiem nie może być umownie modyfikowana.

Ponieważ przelew wierzytelności obejmuje ją zatem w takim zakresie

przedmiotowym i podmiotowym, w jakim przysługiwała pierwotnemu wierzycielowi,

to w wypadku solidarności dłużników, co do zasady, obejmuje wszystkich dłużników

solidarnych, bo w tym zakresie zobowiązanie pozostaje niezmienne. Zmiana po stronie

dłużników jest dopuszczalna jedynie wówczas, gdy nastąpi zwolnienie z długu jednego

lub więcej dłużników w drodze umowy z wierzycielem (art. 373 k.c.). Bezsporne jest,

że w niniejszej sprawie taka umowa nie została zawarta z dłużnikami solidarnym

przez cedenta. Umowa przelewu mogła zatem przenieść na nabywcę wierzytelność

wyłącznie w stosunku do wszystkich dłużników. Mając na uwadze powyższe uwagi

odnoszące się do wykładni art. 509 k.c. wskazać należy, że gdyby zamiarem stron

8

było zawarcie umowy przelewu wierzytelności tylko w odniesieniu do jednego

z dłużników solidarnych, umowa taka nie byłaby ważna, bowiem zmieniałaby treść

zobowiązania. W sprawie niniejszej strony umowy nie miały takiego zamiaru, o czym

świadczy chociażby wniosek o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko wszystkim

dłużnikom, zawarcie aneksu do umowy, a przede wszystkim sama treść umowy,

z której wynika, że została sprzedana określona przedmiotowo wierzytelność,

z powołaniem się na tytuł egzekucyjny, którego treść dotyczy wszystkich dłużników.

Problem sprowadza się zatem do tego, czy dopuszczalne jest określenie w umowie

cesji strony podmiotowej wierzytelności poprzez wskazanie tylko jednego z dłużników

solidarnych, a zwłaszcza, czy takie określenie strony zobowiązanej oznacza zawarcie

umowy wyłącznie w odniesieniu do tego dłużnika solidarnego, czy też w odniesieniu

do wszystkich zobowiązanych. Ustawowy charakter odpowiedzialności dłużników

solidarnych oraz istota umowy przelewu wierzytelności przemawia za przyjęciem

stanowiska, że w wypadku dokładnego określenia w umowie cesji (art. 509 k.c.)

wierzytelności od strony przedmiotowej z powołaniem się na wyrok sądu stanowiący

podstawę odpowiedzialności solidarnej dłużników, oznaczenie w umowie jako dłużnika

tylko jednego z dłużników solidarnych, oznacza przeniesienie wierzytelności

w stosunku do wszystkich dłużników, a nie tylko w stosunku do dłużnika wymienionego

w umowie. Nie przeczą temu szczególne rozwiązania zawarte w powołanych przez

Sąd Okręgowy przepisach art. 372 k.c., 373 k.c. i 375 k.c., które regulują skutki prawne

zdarzeń prawnych odnoszących się do jednego z dłużników solidarnych wobec

pozostałych dłużników. W konsekwencji przedmiotowa umowa przelewu

wierzytelności była skuteczna od daty jej zawarcia, zaś aneks zawarty wskutek

odmowy nadania klauzuli wykonalności miał jedynie znaczenie umowy

doprecyzowującej oznaczenie dłużników. W takiej sytuacji nie można także

skutecznie podnieść zarzutu naruszenia art. 206 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 213 ust. 1

p.u.n., bowiem zgoda sędziego komisarza obejmowała wierzytelność służącą

masie upadłości wobec wszystkich dłużników solidarnych. Niedokładne jej

oznaczenie polegające na wskazaniu tylko jednego dłużnika solidarnego nie

powoduje skutku wyrażenia zgody na sprzedaż wierzytelności tylko wobec jednego

z dłużników. Zezwolenie sędziego komisarza co do zasady obejmuje czynność

prawną w takiej formie, w jakiej ma być dokonana sprzedaż, a zatem skoro

9

niepełne oznaczenie wierzytelności było wystarczające dla skuteczności umowy

przeniesienia wierzytelności, to również zezwolenie na sprzedaż tak oznaczonej

wierzytelności jest ważne. Brak zgody na zawarcie aneksu do umowy pozostaje

bez znaczenia, skoro własność wierzytelności została przeniesiona wcześniej.

Konsekwencją powyższego jest przyjęcie, że powodowie nie wykazali przesłanek,

na których oparli powództwo przeciwegzekucyjne, a zatem brak jest podstaw do

jego uwzględnienia w oparciu o art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c.

Z tych względów, oraz wobec braku zarzutów odnoszących się do

naruszenia prawa procesowego, orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39816

k.p.c., rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 98

k.p.c. w zw. z art.108 § 1 k.p.c., w zw. z art. 398 21

k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. oraz

§ 6 pkt 6 w zw. z § 13 ust. 4 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu

(Dz. U. z 2002 r., Nr 163, poz. 1348 ze zm.).