V CSK 304/11

Sygn. akt V CSK 304/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa "M." Spółki Akcyjnej w K.

przeciwko Gminie K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 4 marca 2011 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza na rzecz pozwanej od powódki kwotę 5400

(pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny odrzucił apelację pozwanej Gminy

K. w części, w jakiej skierowana była przeciwko orzeczeniu w części oddalającej

powództwo, zmienił wyrok Sądu Okręgowego w punkcie pierwszym

uwzględniającym powództwo o zapłatę z tytułu wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie z nieruchomości w ten sposób, że powództwo oddalił i w punkcie

czwartym w ten sposób, iż pozostawił referendarzowi sądowemu rozstrzygnięcie o

kosztach procesu. Ponadto oddalił apelację pozwanej w pozostałej części i

rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny, przytaczając ustalenia dokonane przez Sąd Okręgowy,

wskazał, że w wyniku uwzględnienia powództwa spółki M. S.A. w K. o uzgodnienie

treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym wyrokiem Sądu

Okręgowego z dnia 25 lipca 2005 r., spółka ta została wpisana do księgi wieczystej

jako właściciel nieruchomości położonej w K. przy ul. W. […] w miejsce Skarbu

Państwa. Powódka zażądała przekazania nieruchomości w lipcu 2005 r., ale

protokolarne przejęcie nastąpiło dopiero w dniu 30 listopada 2006 r. W okresie

objętym pozwem (od 1 grudnia 1998 r. do 30 listopada 2006 r.) nieruchomość

pozostawała we władaniu Komunalnego Zakładu Gospodarki Mieszkaniowej w K.,

który nie posiada osobowości prawnej i stanowi jednostkę organizacyjną Gminy K.

Sąd Okręgowy uznał, że Gmina ta posiada legitymację bierną, bowiem władała

nieruchomością będąc w złej wierze i bez znaczenia jest fakt, że czyniła to na

zlecenie innego podmiotu. Sąd drugiej instancji zajął odmienne stanowisko

wskazując, że do zadań Komunalnego Zakładu Gospodarki Mieszkaniowej

stanowiącego jednostkę organizacyjną Gminy należy m.in. administrowanie i

zarządzanie nieruchomościami Skarbu Państwa na polecenie Prezydenta Miasta K.

działającego jako starosta wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej w

ramach gospodarowania zasobem nieruchomości Skarbu Państwa (art. 23 ust. 1

ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce gruntami, Dz. U. z 2010, Nr. 102,

poz. 651 ze zm., dalej u.g.n.). Prezydent Miasta gospodarował zatem

nieruchomością jako reprezentant Skarbu Państwa, który był posiadaczem

3

nieruchomości. W konsekwencji zarówno roszczenie o wynagrodzenie za

bezumowne korzystanie, jak i roszczenie windykacyjne przysługuje przeciwko

Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Prezydenta Miasta K., zaś Gmina nie

posiada legitymacji biernej. Wskazał również, że pisma powoda o wydanie

nieruchomości kierowane były do Prezydenta Miasta K. jako reprezentanta Skarbu

Państwa, co świadczy o jego wiedzy co do podmiotu, który był posiadaczem.

W skardze kasacyjnej opartej na pierwszej podstawie kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie

punktu drugiego i czwartego i jego zmianę poprzez uwzględnienie powództwa

co do kwoty 240.012,23 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 28 listopada 2007 r.,

ewentualnie o jego uchylenie we wskazanym zakresie i przekazanie sprawy Sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania. Zarzuciła naruszenie prawa

materialnego poprzez: - niewłaściwe zastosowanie art. 224 - 226 k.c. w zw. z art.

230 k.c., - błędną wykładnię art. 23 ust. 1 u.g.n. oraz niewłaściwe zastosowanie art.

10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. 2001 r.,

Nr. 124, poz. 1361 ze zm., dalej u.k.w.h.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wobec nie zgłoszenia zarzutów prawa procesowego związanych

z dokonywaniem ustaleń faktycznych, Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami

dokonanymi przez Sąd drugiej instancji, w tym ustaleniem, że władztwo nad

nieruchomością wykonywał Skarb Państwa w zakresie oznaczonym przez

uprawnienia właścicielskie, natomiast pozwana poprzez swoją jednostkę

organizacyjną administrowała i zarządzała nieruchomością w imieniu i na rzecz

Skarbu Państwa i nie posiadała nieruchomości w imieniu własnym. W skardze

kasacyjnej nie podniesiono nadto zarzutu naruszenia art. 336 k.c., który mógłby

prowadzić do dokonania oceny prawidłowości jego zastosowania w ustalonym

stanie faktycznym w zakresie oceny charakteru posiadania Skarbu Państwa oraz

zakresu władztwa Gminy.

Konstrukcja zarzutów naruszenia przepisów art. 224 - 226 k.c. w zw. z art.

230 k.c. i błędnej wykładni przepisu art. 23 ust. 1 u.g.n. nie pozwala na ich

uwzględnienie.

4

Skarżący zarzuca niewłaściwe zastosowanie przepisów wymienionych

w ramach pierwszego zarzutu polegające na „przyjęciu przez sąd II instancji,

że pozwany nigdy nie był posiadaczem zależnym nieruchomości…. podczas, gdy

to pozwany gospodarował i władał nieruchomością…jako posiadacz zależny” oraz

błędną wykładnię przepisu wymienionego w ramach zarzutu drugiego poprzez

„stwierdzenie, że Prezydent Miasta K.…..nie jest posiadaczem ani samoistnym, ani

zależnym”.

Przypomnieć należy, że zgodnie z jednolitymi poglądami doktryny,

niewłaściwe zastosowanie danej normy prawnej (error contra ius in hypotesi)

polega na błędzie subsumcji, a więc nieprawidłowym podciągnięciu konkretnego

stanu faktycznego ustalonego w sprawie pod abstrakcyjny stan faktyczny zawarty

w hipotezie normy prawnej i w konsekwencji niewłaściwym doborze normy prawnej.

Błędna wykładnia (error contra similem vel rationem legis) oznacza nietrafne

rozumienie treści przepisu, co powoduje deformację normy prawnej wynikającej

z prawidłowo ustalonego przepisu prawa.

Sformułowanie przytoczonych wyżej zarzutów nie odpowiada tym kryteriom.

Posiadanie jest stanem faktycznym polegającym na faktycznym władaniu rzeczą

i od konkretnych okoliczności tego władania należy uzależnić ocenę jego

charakteru, tj. czy jest to posiadanie samoistne, czy zależne. Zakwestionowanie

oceny, że sposób wykonywania władztwa przez Skarb Państwa należy ocenić jako

posiadanie samoistne, lub że władztwo wykonywane przez pozwaną odpowiada

pojęciu posiadania zależnego, mogłoby być dokonane poprzez postawienie zarzutu

naruszenia art. 336 k.c. Tymczasem zarzutu naruszenia tego przepisu, który

mógłby prowadzić do dokonania oceny prawidłowości jego zastosowania

w ustalonym stanie faktycznym, skarżąca nie podniosła. Ocena zarzutów

naruszenia art. 224 - 226 w zw. z art. 230 k.c. i art. 23 ust. 1 u.g.n. nie jest wobec

tego możliwa, a ustalenie dokonane przez Sąd Apelacyjny, że posiadaczem

nieruchomości był Skarb Państwa w żadnym razie nie może prowadzić

do błędnego zastosowania art. 224 – 226 w zw. z art. 230 k.c. w sposób wskazany

przez skarżącą.

Aczkolwiek o posiadaniu i jego postaci decyduje wyłącznie sposób władania

rzeczą oceniany zgodnie z treścią art. 336 k.c., to o charakterze władania Skarbu

5

Państwa może nie przesądzać ocena zewnętrznych form władania nieruchomością,

lecz analiza podstawy prawnej tego władania (wyrok Sądu Najwyższego 4 lutego

2011 r. III CSK 124/10), a zatem - co do zasady - kwestia posiadania Skarbu

Państwa może być ustalona również poprzez analizę przepisów uprawniających go

do władania nieruchomością i oceny, czy akty władania były zgodne z kompetencją

ustawową i czy odpowiadały one tej podstawie, nawet jeżeli w okresie późniejszym

tytuł prawny do władania nieruchomości przyznany na tej podstawie prawnej został

uznany za nieważny. Powołany przez skarżącą przepis artykułu 23 u.g.n. stanowi

jedynie, że zasobem nieruchomości Skarbu Państwa gospodarują starostowie,

wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej i wymienia przykładowo

czynności, które mogą być przez nich wykonywane. Nie stanowi on zatem

kompetencji dla władania nieruchomością przez organ w nim określony dla siebie,

a jedynie określa kompetencję organu, który w ramach nim określonych działa

w imieniu Skarbu Państwa. Brak zarzutu naruszenia art. 336 k.c. powoduje,

że uchyla się spod kontroli kasacyjnej ocena faktycznych działań tego podmiotu.

Nadto skarżąca nie wskazuje w uzasadnieniu żadnych argumentów

na uzasadnienie tezy o błędnej wykładni tego przepisu.

Zarzuty w istocie zmierzają do niedopuszczalnego zatem zakwestionowania

ustaleń stanu faktycznego w zakresie tego, który podmiot wykonywał posiadanie

oraz do doprowadzenia do ustalenia w postępowaniu kasacyjnym, że posiadaczem

była Gmina K. Kwestia samoistności posiadania, jako przesłanki o naturze

prawnej, może wprawdzie stanowić przedmiot zarzutów formułowanych w ramach

pierwszej podstawy kasacyjnej przy właściwie sformułowanym zarzucie,

tj. powiązanym z art. 336 k.c. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 września

2003 r., I CK 74/02, niepubl.), nie mniej kontrolę rozstrzygnięcia można

przeprowadzać w wypadku ustalenia, że dany podmiot posiadał daną rzecz.

Skarżąca natomiast kwestionuje sam fakt posiadania nieruchomości przez

Skarb Państwa.

Odnosząc się do zarzutu niewłaściwego zastosowania art. 10 u.k.w.h.,

polegającego na pominięciu skutków prawnych ex tunc, jakie wywołał wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 8 maja 2003 r. w odniesieniu do stosunków właścicielskich

nieruchomości, wskazać należy, iż brak jest jakichkolwiek wątpliwości co do

6

skutków prawnych wyroku w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym. Ma rację skarżąca, że orzeczenie wydane na

podstawie art. 10 u.k.w.h. wywołuje skutki prawne ex tunc, a w konsekwencji

zachodzą istotne zmiany w sferze prawa własności. Niewątpliwie odpadł zatem tytuł

prawny do władania nieruchomością przez Skarb Państwa, a jedynym właścicielem

– ze skutkiem wstecznym stała się powodowa spółka. Skoro Skarb Państwa nie był

właścicielem nieruchomości, to nie było podstawy prawnej do włączenia

nieruchomości do zasobu nieruchomości Skarbu Państwa, a w konsekwencji

zarządzania i administrowania tą nieruchomością przez Prezydenta Miasta K.

działającego jako starosta wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej w

ramach gospodarowania zasobem tych nieruchomości. Powyższe nie zaprzecza

jednak ocenie dokonanej przez Sąd Apelacyjny. Późniejsze podważenie tytułu

prawnego Skarbu Państwa do przedmiotowej nieruchomości w drodze wyroku o

uzgodnienie księgi wieczystej mimo, że wywarł on skutek ex tunc, w niczym

samego faktu posiadania nie zmieniło – nie pomniejszyło, ani nie zniosło; skutek

ex tunc wywiera skutki w sferze prawnej w zakresie prawa własności

nieruchomości, natomiast nie niweczy stanu faktycznego w zakresie posiadania,

który istniał od 1970 roku. Zważywszy na rodzaj zgłoszonego roszczenia istotny

jest zatem ustalony stan faktyczny w odniesieniu do władania nieruchomością od

1998 r., bowiem powód może dochodzić wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie w odniesieniu do posiadacza samoistnego w złej wierze, lub

posiadacza zależnego. Uzasadnienie tego zarzutu zawarte w skardze kasacyjnej

w przeważającej mierze sprowadza się do prezentowania argumentów, które mają

przemawiać za tym, że faktycznym posiadaczem zależnym nieruchomości była

Gmina, a zatem ponownie skarżąca zmierza do niedopuszczalnego

kwestionowania ustaleń faktycznych. Nadmienić trzeba również, że powołane przez

skarżącą orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2006 r., I CSK

185/2005 nie może mieć zastosowania w niniejszej sprawie z uwagi na zupełnie

odmienny stan faktyczny, bowiem przedmiotem rozważań był problem charakteru

posiadania przedsiębiorstwa państwowego wyposażonego w majątek w sytuacji,

gdy Skarb Państwa uzyskał ten majątek na podstawie nieważnej decyzji

nacjonalizacyjnej. Z powyższych względów nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia

7

niniejszej sprawy przedstawione w skardze pytanie prawne sprowadzające się do

tezy, jaki wpływ ma wyrok wydany w trybie art. 10 u.k.w.h. na przekazanie

nieruchomości do gospodarowania w trybie art. 23 ust. 1 u.g.n.

Wobec bezzasadności podstaw skargi kasacyjnej orzeczono jak w sentencji

na podstawie art. 39814

k.p.c., o kosztach rozstrzygając zgodnie z art. 98 k.p.c.

w zw. z art. 108 § 1 k.p.c., w zw. z art. 39821

k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. oraz § 6 ust.

7 w zw. z § 12 ust. 4 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę

prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2002 r., Nr 163, poz. 1349 ze zm.).