III CZP 22/12

Sygn. akt III CZP 22/12

UCHWAŁA

Dnia 6 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

w sprawie z wniosku K. sp. z o.o. w K.

o wpis zmian,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 6 czerwca 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 10 lutego 2012 r.,

"Czy w przypadku zbycia części udziałów w spółce

z ograniczoną odpowiedzialnością podstawą do dokonania wpisu

do rejestru przedsiębiorców wspólników posiadających co najmniej

10 % kapitału zakładowego (art. 38 pkt 8c ustawy z dnia 20 sierpnia

1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym) jest nowa lista wspólników

(art. 188 § 3 k.s.h.) czy też umowa zbycia udziałów (art. 180 k.s.h.)?"

podjął uchwałę:

2

W postępowaniu o wpis w rejestrze przedsiębiorców

Krajowego Rejestru Sądowego danych wspólników spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością, posiadających samodzielnie

lub łącznie z innymi co najmniej 10% kapitału zakładowego

(art. 38 pkt 8 lit. c ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym

Rejestrze Sądowym, (jedn. tekst Dz.U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1184

ze zm.), sąd rejestrowy może żądać przedstawienia umowy, na

podstawie której nastąpiło przeniesienie w tej spółce udziału lub

jego części (art. 180 k.s.h.).

Uzasadnienie

Wnioskodawca K. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w K. wniosła o

wpis zmian w rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego, między

innymi zmian w składzie osobowym wspólników posiadających więcej niż 10%

udziałów w kapitale zakładowym. Spotkało się to z odmówieniem wpisu

postanowieniem referendarza sądowego, które zostało utrzymane w mocy

postanowieniem z dnia 17 października 2011 r. Sądu Rejonowego. Przyczyną

oddalenia wniosku było niezłożenie przez wnioskodawcę, mimo wezwania, umów

sprzedaży udziałów, uzasadniających zmiany w dotychczasowym składzie

wspólników. Zdaniem Sądu podstawę dokonania żądanego wpisu na gruncie art.

180 i art. 188 § 3 k.s.h. oraz art. 23 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym

Rejestrze Sądowym (jedn. tekst Dz.U. z 2007 r., Nr 168, poz. 1186 ze zm., dalej

jako ustawa o KRS) stanowią umowy zbycia udziałów w spółce, zawarte w formie

pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi, a nie lista wspólników, którą

dołączył wnioskodawca do wniosku o wpis.

W toku rozpoznawania apelacji wnioskodawcy przez Sąd Okręgowy

nasunęło się zagadnienie prawne sformułowane na wstępie, przedstawione do

3

rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 390 § 1 k.p.c. W ocenie Sądu

Okręgowego, ponieważ lista wspólników jest dokumentem prywatnym, wyklucza co

do zasady możliwość dokonania na jej podstawie wpisu w rejestrze

przedsiębiorców danych, wskazanych w art. 38 pkt 8 lit. c ustawy o KRS. Żądania

wpisu w rejestrze przedsiębiorców zmiany danych wspólników posiadających

więcej niż 10% udziałów w kapitale zakładowym, opierające się na tym

dokumencie, który nie jest dowodem wystąpienia rzeczywistego stanu rzeczy, w

każdym przypadku stwarza - zdaniem Sądu - uzasadnione wątpliwości, co do

zgodności danych wynikających z jego treści z tym stanem. W konsekwencji,

ze względu na treść art. 23 ust. 2 ustawy o KRS, sąd rejestrowy, rozpoznający

wniosek o wpis w rejestrze przedsiębiorców zmiany danych wspólników,

z powołaniem się wnioskodawcy na dołączoną listę wspólników zawsze jest

zobowiązany do badania zgodności z rzeczywistym stanem, wynikających z tego

dokumentu danych, dotyczących składu osobowego wspólników i stopnia ich

udziału w kapitale zakładowym. W opinii Sądu, określony w art. 23 ustawy o KRS

zakres kognicji nie ogranicza sądu rejestrowego wyłącznie do podejmowania

czynności o charakterze czysto ewidencyjnym, sprowadzających się do

wprowadzania do rejestru przedsiębiorców danych wynikających z przedstawionych

przez wnioskodawcę dokumentów, lecz przyznaje mu również uprawnienie do

zbadania podstaw wpisu i orzeczenia, czy występują podstawy do dokonania

żądanego wpisu zmian składu osobowego spółki, w tym także ważności czynności

prawnej, z której wynikają zmiany w składzie osobowym spółki. Wskazane

okoliczności przemawiają, w ostrożnie sformułowanej końcowej ocenie Sądu

Okręgowego za przyjęciem stanowiska, że w sprawie rejestrowej lista wspólników

nie stanowi podstawy do dokonania wpisu zmiany składu osobowego wspólników

w spółce z o.o., a podstawę taką mogą stanowić jedynie przedłożone umowy

zbycia udziałów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego zależy od

określenia zakresu obowiązków, jakie przypisał ustawodawca sądowi

rejestrowemu, w związku z dokonywaniem wpisu zmian danych dotyczących spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością w rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru

4

Sądowego, w szczególności zmian w składzie wspólników tej spółki, a następnie

ustalenie charakteru prawnego listy wspólników, jaką jest zobowiązany dołączyć

zarząd spółki do wniosku o dokonanie wpisu zmian w rejestrze.

Jak trafnie zauważył Sąd Okręgowy, przedstawiający zagadnienie prawne,

problem wpisywania do rejestru określonego ustawowo kręgu wspólników spółki

z o.o. i zmian ich dotyczących jest nowością w postępowaniu rejestrowym, gdyż

według przepisów Kodeksu handlowego z 1934 r. i rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 1 lipca 1934 r. o rejestrze handlowym, kwestia ta nie była

uregulowana. Z kolei, w Kodeksie spółek handlowych z 2000 r. zagadnienie wpisu

występuje tylko w odniesieniu do jedynego wspólnika spółki z o.o. i bez wskazania,

na jakiej podstawie taki wpis jest dokonywany, jak też nie jest on powiązany

z przedłożeniem listy wspólników (art. 166 § 2 i 3, art. 167 § 2, art. 168 i art. 188 § 3

k.s.h.).

Poszerzenie kręgu wspólników spółki z o.o. podlegających wpisaniu do

rejestru przedsiębiorców nastąpiło w ustawie o KRS, która w art. 38 pkt 8 lit. c

obowiązkiem wpisu objęła również wspólników posiadających samodzielnie lub

łącznie z innymi co najmniej 10% kapitału zakładowego. Dodać należy,

że obowiązek wpisu, z danymi określonymi w art. 35 ustawy o KRS obejmuje także

liczbę posiadanych przez tych wspólników udziałów i łączną ich wysokość.

W wypadku nastąpienia zmian dotyczących osób wspólników zarząd spółki ma

obowiązek uaktualnić prowadzoną księgę udziałów i złożyć sądowi rejestrowemu

nową listę wspólników z wymienieniem liczby i wartości nominalnej udziałów

każdego z nich (art. 188 § 1 i 3 k.s.h.). Lista ta albo jest tylko włączana do akt

rejestrowych, jako rezultat postępowania rejestrowego o przyjęcie listy wspólników,

albo przed włączeniem do akt rejestrowych stanowi dokument w postępowaniu

o wpis zmian w rejestrze, jeśli według powołanych przepisów występuje obowiązek

ujawnienia tych zmian, jak przypadku wspólników spełniających przesłanki

określone w art. 38 pkt 8 lit. c ustawy o KRS.

Wywołuje to wątpliwości, zgłoszone w pytaniu prawnym, gdyż albo

dołączona do wniosku o wpis lista wspólników jest według art. 6944

§ 1 k.p.c.

wystarczającym dokumentem do dokonania wpisu do rejestru przedsiębiorców

w KRS, albo podstawą wpisu powinien być dokument, stanowiący o przejściu

5

udziałów lub udziału z dotychczasowego wspólnika na inną osobę.

Takim dokumentem jest najczęściej umowa zbycia udziałów, o której mowa w art.

180 k.s.h., wymagająca dla swej ważności formy pisemnej z podpisami notarialnie

poświadczonymi.

W podniesionej kwestii występują rozbieżności w doktrynie oraz

niejednoznaczne stanowisko Sądu Najwyższego, które wynika albo z odmiennego

stanu prawnego na gruncie k.h. i k.s.h., albo wskutek nieco innego zagadnienia,

które było przedmiotem wcześniejszego rozpoznania. W szczególności

za poglądem o braku obowiązku przedstawiania sądowi rejestrowemu umów,

na podstawie których nastąpiła zmiana w składzie osobowym wspólników,

a zadowolenia się nową listą wspólników opowiedział się Sąd Najwyższy

w orzeczeniu z dnia 18 września 1935 r. (C II 951/35, PPH 1936, nr 4, s. 179) oraz

w uchwale z dnia 22 września 1993 r. (III CZP 118/93, OSNC 1994, nr 5, poz. 99).

Jak wskazał w uchwale z 1993 r. Sąd Najwyższy, zajmujący się sprawą zwykłego

zgłoszenia zmian w składzie wspólników na gruncie przepisów poprzedniego

kodeksu (art. 188 § 3 k.h.), sąd rejestrowy może dokonywać kontroli zgodności

materialnej, tj. badać zgodność danych wynikających z listy wspólników ze stanem

rzeczywistym (art. 16 § 2 k.h.) w sytuacji, gdy poweźmie w przedmiotowej kwestii

wątpliwości co do prawdziwości przedstawionych danych. W konsekwencji Sąd

Najwyższy przyjął, że sąd rejestrowy może odmówić przyjęcia do rejestru spółki

z o.o. nowej listy wspólników, jeżeli zgłoszona w tym przedmiocie zmiana opiera

się na nieważnej umowie zbycia udziałów. Do tego stanowiska nawiązał Sąd

Najwyższy z wyroku z dnia 23 stycznia 2009 r., (III CSK 271/08, Lex nr 527241),

stwierdzając już na gruncie Kodeksu spółek handlowych, że sąd rejestrowy może

odmówić przyjęcia do rejestru nowej listy wspólników spółki z o.o. w sytuacji, gdy

wskazana w liście zmiana w składzie osobowym wspólników opiera się na

nieważnej umowie zbycia udziałów.

Oceniając przytoczone orzeczenia należy pamiętać, że w sprawie leżącej

u podstaw zagadnienia prawnego chodzi o wpisanie zmian w składzie wspólników

spółki z o.o., którzy mają powyżej 10% udziałów w kapitale zakładowym, zatem

podlegających obligatoryjnemu wpisowi zmian w rejestrze przedsiębiorców w KRS.

Orzeczenia Sądu Najwyższego wskazują na przyjęcie szerszych zadań sądu

6

rejestrowego niż tylko podejmowanie czynności zmierzających do deklaratoryjnego

w skutkach ujawnienia w rejestrze danych wskazanych przez wnioskodawcę

(działalność ewidencyjna sądu rejestrowego). Zadania te polegają przede

wszystkim na dbaniu, aby wpisy dokonywane w rejestrze odpowiadały

rzeczywistości. Wiąże się to z zasadą prawdziwości danych wpisanych do rejestru,

co jest objęte domniemaniem (art. 17 ust. 1 ustawy o KRS), dlatego kontrola

zgodności danych wskazanych we wniosku z rzeczywistym stanem rzeczy, w tym

także danych dotyczących wspólników ma doniosłe znaczenie. Potrzeba weryfikacji

zgłaszanych danych przez sąd rejestrowy wynika również z zasady jawności, której

towarzyszy domniemanie powszechnej znajomości wpisów znajdujących się

w rejestrze, o czym stanowią art. 15 i 16 ustawy o KRS (postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 26 marca 1998 r., I CKN 227/97, OSNC 1998, nr 11, poz. 179).

Z art. 23 ust. 1 ustawy o KRS wyłania się obowiązek czuwania sądu

rejestrowego, aby w rejestrze umieszczane były wyłącznie dane zgodne

z przepisami prawa, a z art. 23 ust. 2 tej ustawy wynika, że dane mają być

prawdziwe, a więc odpowiadać stanowi rzeczywistemu. Mimo więc, że rejestr

sądowy realizuje przede wszystkim funkcję informacyjną, to sąd rejestrowy pełni

rolę aktywną w postępowaniu o wpis zmiany w rejestrze i odpowiednie

postanowienie powinien wydać dopiero po upewnieniu się, że dokumenty

przedłożone przez zarząd spółki będącej wnioskodawcą pozwalają na

dokonanie wpisu.

W doktrynie wystąpiły dwa przeciwstawne poglądy o rodzaju dokumentów,

które mogą być żądane przez sąd rejestrowy w razie złożenia w oparciu o przepisy

k.s.h. i art. 38 pkt 8 lit. c ustawy o KRS wniosku o dokonanie zmian w składzie

wspólników ze względu na zbycie udziałów w spółce. Zwraca się przy tym uwagę,

że art. 23 ustawy o KRS jest wprawdzie wzorowany na art. 16 k.h., ale zwłaszcza

po zmianach art. 23 ustawy o KRS dokonanych ustawą z dnia 30 listopada 2000 r.

(Dz.U. Nr 114, poz. 1193) uprawnienia sądu rejestrowego do badania wniosku pod

względem prawdziwości są ograniczone zakresem wskazanym w zdaniu

pierwszym art. 23 ust. 2 ustawy o KRS, poza którym to zakresem sąd bada

zgłoszone dane w razie powzięcia uzasadnionych wątpliwości. Inaczej się poza tym

przedstawia kwestia dokumentów dołączanych do wniosku o wpis spółki z o.o. do

7

rejestru, kiedy to dołączenie umowy spółki jest wymagane przepisami (art. 167 § 1

pkt 1 k.s.h.) i jest oczywiste, od dokumentów dołączanych do wniosku o dokonanie

zmiany wpisu. W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

15 marca 1991 r. stwierdza się, że wpis do rejestru spółki z o.o. nie może być

traktowany wyłącznie jako czynność techniczna, gdyż stanowi materialno-prawną

przesłankę powstania osoby prawnej, dlatego sąd rejestrowy bada dołączoną do

wniosku umowę spółki pod względem zgodności z prawem jej formy i treści.

Nie odnosi się to, zdaniem pierwszej grupy autorów do wpisu zmian w rejestrze,

dotyczących zmian w składzie wspólników spółki z o.o., w tym także mających

powyżej 10% udziałów w kapitale zakładowym, ponieważ żaden przepis prawa nie

nakłada na zarząd spółki obowiązku przedłożenia umowy zbycia udziałów.

Jedynie art. 188 § 3 k.s.h. nakazuje przedłożenie sądowi rejestrowemu aktualnej

listy wspólników, nie ma natomiast innych przepisów, które zobowiązywałyby

wnioskodawcę do dołączania do wniosku o wpis zmiany danych

wspólników jakichkolwiek innych dokumentów, w tym przede wszystkim umowy

zbycia udziałów.

Zdaniem zwolenników tego poglądu brak wymagania przez przepisy prawa

przedstawienia umowy zbycia udziałów wraz z wnioskiem o wpis zmiany danych

wspólników posiadających więcej niż 10% udziałów powoduje, że czynności

kontrolne sądu rejestrowego w odniesieniu do badania zgodności załączonych do

niego dokumentów pod względem ich zgodności co do formy i treści z przepisami

prawa powinny być ograniczone wyłącznie do załączonej do wniosku listy

wspólników. Jedynie w przypadku, gdy do wniosku załączona została umowa

zbycia udziałów sąd rejestrowy może w drodze wyjątku zbadać ten dokument pod

względem jego zgodności z kryteriami wskazanymi w art. 23 ust. 1 ustawy o KRS.

W każdym razie przepis ten wyklucza możliwość powoływania go za podstawę

prawną żądania przedłożenia przez wnioskodawcę umowy zbycia udziałów w razie

złożenia wniosku o wpis w rejestrze zmiany danych wspólników posiadających

więcej niż 10% udziałów w kapitale zakładowym, jak też nie stwarza on możliwości

żądania przedłożenia sądowi rejestrowemu jakichkolwiek dodatkowych

dokumentów, poza nową listą wspólników.

8

Podaje się też dalsze argumenty, w tym charakter deklaratoryjny wpisu

w rejestrze danych wspólników, o których mowa w art. 38 pkt 8 lit. c ustawy o KRS,

niedopuszczalność żądania przedłożenia przez wnioskodawcę umowy spółki na

podstawie art. 232 k.p.c., jak też możliwość naruszenia poprzez ujawnienie umowy

klauzuli poufności, nieraz zastrzeganej w umowach zbycia udziałów.

Według drugiej grupy autorów de lege lata sądy rejestrowe są uprawnione

do żądania przedstawienia przez wnioskodawcę umowy zbycia udziałów w celu

dokonania wpisu w rejestrze przedsiębiorców zmiany danych wspólników

posiadających więcej niż 10% udziałów w kapitale zakładowym. Oparciem dla tego

stanowiska są zasady rządzące postępowaniem rejestrowym, w szczególności

zasada prawdziwości wpisu (art. 17 ust. 1 ustawy o KRS). Ze względu na główny

cel postępowania przed sądem rejestrowym, jakim jest zapewnienie, aby dane

ujawniane w rejestrze odpowiadały rzeczywistemu stanowi rzeczy wpis w rejestrze

nie powinien być postrzegany jako uprawdopodobnienie istnienia okoliczności

w nim ujawnionych, ale powinien dawać gwarancję, iż dane wynikające z jego

treści odpowiadają rzeczywistości, a więc są prawdziwe. To umożliwia, zdaniem

zwolenników tego zapatrywania żądanie przedłożenia umowy zbycia udziałów

w celu dokonania wpisu w rejestrze przedsiębiorców danych wspólników o których

mowa w art. 38 pkt 8 lit. c ustawy o KRS. Podstawy prawnej takiego żądania

upatrywać należy w ich ocenie w brzmieniu art. 23 ust. 2 ustawy o KRS,

przyznającym sądowi rejestrowemu uprawnienie w zakresie badania zgodności

treści wniosku o wpis z rzeczywistym stanem rzeczy w sytuacji, gdy

w przedmiotowej kwestii poweźmie uzasadnione wątpliwości.

Niedołączenie umowy zbycia udziałów do wniosku o wpis zmiany danych

wspólników posiadających więcej niż 10% udziałów w kapitale zakładowym

uniemożliwia sądowi rejestrowemu stwierdzenie, czy umowa zbycia udziałów,

na której wnioskodawca opiera swoje żądanie jest ważna, a nawet to, czy takie

zdarzenie, jak zbycie udziałów miało miejsce. Biorąc pod uwagę cel systemu

rejestracji przedsiębiorców ujawniający się w dążeniu do zapewnienia

bezpieczeństwa i pewności obrotu, samo niedołączenie do wniosku o wpis umowy

zbycia udziałów może być uznane za uzasadnioną wątpliwość co do zgodności

z rzeczywistością.

9

Dodatkowe argumenty płyną dla tej koncepcji z art. 167 k.s.h., dotyczącego

obowiązku przedłożenia przy pierwszym wpisie spółki z o.o. do rejestru umowy

spółki, a także z art. 187 i art. 188 k.s.h. Przepisy te stanowią potwierdzenie

konieczności wykazania istnienia materialnej podstawy ujawnienia w rejestrze

przedsiębiorców danych wspólników, pomimo przedłożenia na podstawie art. 188

§ 3 k.s.h. listy wspólników. Podnoszone jest także, że interpretacja wykluczająca

możliwość żądania przez sąd rejestrowy przedłożenia umowy zbycia udziałów

w sprawach o wpis danych wspólników, o których mowa w art. 38 pkt 8 lit. c ustawy

o KRS w swojej istocie prowadzi do sytuacji, w której to kontrolę

stosownej umowy będzie mogła przeprowadzić spółka (kontrola na etapie

dokonania wpisu w księdze udziałów nowych wspólników), a nie będzie mógł

przeprowadzić sąd rejestrowy.

Podstawę procesową żądania przedłożenia umowy ma stanowić także art.

248 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., przy czym pewną modyfikację niniejszego

poglądu stanowi twierdzenie, że wątpliwości, o jakich mowa w art. 23 ust. 2 ustawy

o KRS sąd rejestrowy winien powziąć w odniesieniu do konkretnego stanu

faktycznego, a nie jak niekiedy postuluje się w doktrynie, wyprowadzać je z natury

dokumentu przedstawionego jako podstawa wpisu przez wspólnika. Jednakże

lista wspólników sama w sobie stanowi jedynie odzwierciedlenie technicznej

czynności zarządu, jaką jest wpisanie w księdze udziałów danych nowego

wspólnika na podstawie przedłożonego przez niego dowodu przejścia udziałów,

dlatego sama nie stanowi wystarczającej podstawy prawnej dokonania stosownego

wpisu w rejestrze. Taką podstawę może natomiast stanowić umowa sprzedaży

udziałów lub umowa darowizny udziałów i jej okazanie ma związek z osiąganiem

celu rejestru, jakim jest zapewnienie bezpieczeństwa i pewności obrotu. Jest więc

uzasadnione wykluczenie listy wspólników, jako możliwej podstawy wpisu

w rejestrze danych wspólników posiadających więcej niż 10% udziałów w kapitale

zakładowym. Dokument ten nie daje bowiem gwarancji, iż wynikające z jego treści

dane odpowiadają rzeczywistości. Zarazem, oparcie żądania zmiany danych

wymienionych wspólników na załączonej do wniosku o wpis liście wspólników,

uniemożliwia sądowi rejestrowemu kontrolę zgodności z przepisami czynności

10

prawnej stanowiącej materialny substrat wpisu stosownych danych w rejestrze

przedsiębiorców.

Oprócz przeciwstawnych poglądów w przedmiotowej sprawie pojawiły się

również propozycje kompromisowe, jak ta, aby sądy rejestrowe korzystały

z uprawnienia wynikającego z art. 111 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo

o notariacie (jedn. tekst Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.) w postaci

żądania udzielenia przez notariusza pisemnej informacji o złożeniu w jego

obecności podpisów pod umową zbycia udziałów (zgodnie z art. 180 k.s.h.).

Inna propozycja zmierza do tego, aby przy określaniu, jakie dokumenty powinny

być przedkładane przez spółkę w związku z realizacją obowiązku ujawnienia

w rejestrze przedsiębiorców danych wspólników posiadających więcej niż 10%

udziałów w kapitale zakładowym uwzględniać art. 187 § 1 i art. 188 k.s.h. w ten

sposób, że zawiadomienie spółki o przejściu praw udziałowych byłoby możliwe na

podstawie każdego dokumentu wskazującego na przejście tych praw na inny

podmiot, a nie tylko na podstawie umowy spółki. Wynika to z tego, że w myśl art.

187 § 1 k.s.h. nie jest zamknięty katalog dowodów wystąpienia zdarzenia

powodującego przejście udziałów na inną osobę, więc może to być każdy

dokument, który zarząd uzna za wiarygodny, jako dowód takiego zdarzenia.

Przepis ten do skutecznego poinformowania spółki o przejściu udziałów na inną

osobę wymaga jedynie przedstawienia spółce stosowanego dokumentu, a nie

oddania go (złożenia) w celu dysponowania nim w toku postępowania

rejestrowego. Skuteczne zawiadomienie spółki o zmianie w składzie osobowym

wspólników w świetle obowiązujących przepisów może więc polegać, ze względu

na tajemnicę handlową na udostępnieniu nie całej umowy zbycia udziałów, a tylko

tych jej postanowień, które wprost wskazują na przeniesienie praw udziałowych.

Przedstawione poglądy doktryny nie tyle dotyczą istoty dokumentu, który ma

decydować o skuteczności wniosku o wpis zmian w rejestrze przedsiębiorców

Krajowego Rejestru Sądowego, ile koncentrują się na ocenie wiarygodności i mocy

dowodowej dokumentów przedkładanych przez zarząd spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością wraz z wnioskiem o wpis. Ocena ta nie może być jednak

dokonana, jak tego oczekuje Sąd Okręgowy in abstracto, przez rozstrzygnięcie,

który z dokumentów wskazanych w sentencji postanowienia z dnia 10 lutego

11

2012 r. (lista wspólników lub umowa zbycia udziałów) może stanowić podstawę

wpisu w rejestrze tych danych, o których mowa w art. 38 pkt 8 lit. c ustawy o KRS,

lecz może być dokonana wyłącznie in casu przez sąd rejestrowy orzekający

w danej sprawie. Dokument załączony do wniosku o wpis w rejestrze

przedsiębiorców zmiany danych wspólników posiadających więcej niż 10% kapitału

zakładowego, niezależnie od tego, czy to jest lista wspólników, czy umowa zbycia

udziałów, stanowi wskazany przez spółkę - wnioskodawcę dowód wystąpienia

zdarzenia prawnego, którego skutkiem jest zmiana w składzie osobowym

wspólników i w stopniu ich uczestniczenia w kapitale zakładowym spółki z o.o.

Dowód ten podlega swobodnej ocenie przez sąd orzekający z punktu widzenia jego

wiarygodności i mocy dowodowej (art. 233 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

Podstawowe znaczenie ma to, że de lege lata nie ma przepisu prawa,

z wyjątkiem art. 6944

k.p.c., odnoszącego się do obowiązku przedkładania sądowi

rejestrowemu dokumentów mających stanowić podstawę wpisu w rejestrze

w oryginałach lub poświadczonych urzędowo odpisach i wyciągach, który by

wprowadzał ograniczenia dowodowe w sprawach z wniosku o wpis w rejestrze

przedsiębiorców danych wspólników posiadających więcej niż 10% udziałów

w kapitale zakładowym; w szczególności nie ma wyłączenia możliwości oparcia

stosownego żądania na podstawie listy wspólników, o której stanowi art. 188 § 3

k.s.h. Nie występują również szczególne wymagania formalne, poza obowiązkiem

złożenia wniosku na urzędowym formularzu (art. 19 ust. 2 ustawy o KRS),

dotyczące wniosku o zmianę wpisu, w tym przede wszystkim odnośnie

do obowiązku załączenia odpowiednich dokumentów, jak to ma miejsce

w wypadku wniosku o zgłoszeniu spółki do rejestru (art. 167 k.s.h.). Prowadzi to

do takiego rezultatu, że wnioskodawca, zobowiązany wykazać wystąpienie

zdarzenia prawnego, stanowiącego materialny substrat wpisu w rejestrze (art. 232

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.), posiada swobodę co do tego, na jakim dokumencie

zamierza oprzeć swoje żądanie.

Trafnie zwraca się uwagę w doktrynie, że powołanie się przez wnioskodawcę

we wniosku o wpis do rejestru na dokumenty, które w ocenie sądu rejestrowego nie

wskazują na fakt wystąpienia zdarzenia prawnego, podlegającego ujawnieniu

w rejestrze rodzi negatywny skutek procesowy w postaci oddalenia wniosku

12

o wpis. Słusznie się też wykazuje, że "katalog" dokumentów możliwych do

przedłożenia przez spółkę jako dowód zmian w składzie osobowym wspólników nie

ogranicza się wyłącznie do listy wspólników i umowy zbycia udziałów, jak to

sugeruje uzasadnienie postanowienia Sądu Okręgowego w niniejszej sprawie.

Dowodem zmian w składzie osobowym wspólników może być przedstawione przez

spółkę również orzeczenie sądu stwierdzające obowiązek danej osoby do złożenia

oznaczonego oświadczenia woli (art. 64 k.c.) lub orzeczenie sądu wydane na

podstawie art. 189 k.p.c. Ponadto, z art. 187 § 1 k.s.h. nie wynika, aby skuteczne

zawiadomienie spółki o przejściu udziałów lub części udziałów na inną osobę było

możliwe tylko poprzez przedłożenie spółce umowy, na podstawie której doszło do

rozporządzenia udziałami. Zgodzić się należy ze stanowiskiem, że wpis w księdze

udziałów, według której zarząd spółki sporządza listę wspólników (art. 188 § 1 i 3

k.s.h.) może nastąpić na podstawie każdego dowodu przedstawionego spółce, jeśli

jego treść wskazuje na przejście udziałów na inną osobę.

Można jednak wątpić, czy powinno się akceptować brak oryginału

dokumentu, obejmującego całość oświadczenia woli stron umowy zbycia udziałów,

chyba że zostanie przedstawiony uwierzytelniony prawnie odpis (wypis)

z dokumentu, nawet tylko z tym fragmentem umowy, w którym są oświadczenia

o przeniesieniu praw udziałowych. Podobnie nie zasługuje na aprobatę pogląd,

że dokonanie stosownego wpisu w księdze udziałów, a następnie przeniesienie

tego do listy wspólników może nastąpić na podstawie dokumentu, wskazującego

jedynie pośrednio na wystąpienie zmian w składzie osobowym wspólników spółki

z o.o., gdyż co miałoby oznaczać towarzyszące takiemu stwierdzeniu zastrzeżenie,

że dokument pośredni ma nie budzić wątpliwości w kwestii rzeczywistego

wystąpienia zmian w składzie wspólników.

Na podstawie przedstawionych argumentów zasadne jest przyjęcie

stanowiska, że podstawę wpisu w rejestrze przedsiębiorców zmiany danych

wspólników spółki z o.o. posiadających więcej niż 10% udziałów w kapitale

zakładowym może stanowić każdy dokument, który mając te cechy w ocenie sądu

rejestrowego wskazuje na wystąpienie zdarzenia prawnego mającego podlegać

ujawnieniu w rejestrze. Taki punkt widzenia, z jednej strony pozostawia swobodę

wnioskodawcy w zakresie wyboru sposobu wykazania istnienia materialnej

13

podstawy wpisu, co ma szczególne znaczenie w odniesieniu do tych spółek z o.o.,

które dokonały wpisu w księdze udziałów na podstawie innego dowodu przejścia

udziałów w spółce na inną osobę niż umowa zbycia udziałów. Z drugiej strony

pozostawia sądowi rejestrowemu swobodę w zakresie oceny przedstawionego

dokumentu, jako możliwej podstawy wpisu w rejestrze zmiany danych dotyczących

wspólników, wobec których wpis jest obowiązkowy. To sprawia, że jest możliwe

dokonanie wpisu w rejestrze przedsiębiorców zmiany danych wspólników na

podstawie listy wspólników, załączonej do wniosku o wpis wspólników

posiadających więcej niż 10% udziałów, jeżeli sąd rejestrowy nie powziął

wątpliwości co do wystąpienia zdarzenia prawnego będącego podstawą do

dokonania zmian w rejestrze.

Lista wspólników jest dokumentem wskazującym na dane wspólników oraz

stopień ich uczestnictwa w kapitale zakładowym spółki, a więc okoliczności

podlegających ujawnieniu na podstawie art. 38 pkt 8 lit. c ustawy o KRS. Stanowi

ona zarazem odzwierciedlenie wpisów dokonanych w księdze udziałów (art. 188

§ 1 k.s.h.) na podstawie przedkładanych spółce zawiadomień o przejściu udziałów

lub ich części na inne osoby wraz z dowodem ich przejścia (art. 187 § 1 k.s.h.).

Zmiany w liście wspólników odpowiadają zatem zmianom w składzie osobowym

spółki, jakie zostały ustalone przez spółkę w oparciu o załączone do zawiadomień

dowody przejścia udziałów na inne osoby. W takim razie nie jest trafne stanowisko

Sądu Okręgowego, przedstawiającego zagadnienie prawne, w którym a priori

kwestionuje się możliwość wpisu danych wspólników w rejestrze na podstawie listy

wspólników, tylko z tego względu, że stanowi ona dokument prywatny nie dający

w ocenie Sądu gwarancji, iż wynikające z treści tego dokumentu dane odpowiadają

rzeczywistości. Dokumentem prywatnym jest przecież również umowa zbycia

udziałów i ona także nie daje gwarancji, że stan rzeczy wynikający z jej treści jest

prawdziwy. Pamiętać bowiem należy, że spółka (wnioskodawca) w istocie

przedkłada sądowi rejestrowemu informację, nie tyle o tym, kto jest wspólnikiem

(element materialny), ale o tym, kogo ona według art. 187 § 1 zdanie drugie k.s.h.

uznaje za wspólnika (element formalny). Przyjęty na gruncie k.s.h. system obrotu

udziałami nie warunkuje skuteczności zbycia udziałów od poinformowania spółki,

co w praktyce oznacza, że osoba ujawniona w księdze udziałów niekoniecznie jest

14

podmiotem mającym materialne prawo. Gdyby pójść tokiem rozumowania Sądu

Okręgowego, opierającego się na generalizacji przesłanki „uzasadnionych

wątpliwości", zawartej w art. 23 ust. 2 in fine ustawy o KRS, a sprowadzającej się

do potrzeby badania w każdym wypadku umowy zbycia udziałów, najpierw

w kwestii jej ważności na gruncie art. 180 k.s.h., to należałoby przyjąć, że w razie

przedłożenia takiej umowy sąd rejestrowy powinien dokonać dalszych ustaleń,

dotyczących zgodności umowy z rzeczywistym stanem rzeczy na chwilę

dokonywania wpisu zmian, które wobec kolejnego zbycia udziałów w spółce w tzw.

międzyczasie mogą nie odpowiadać zasadzie prawdziwości danych w rejestrze.

Takie wnioski szłyby jednak za daleko.

Dopuszczenie możliwości dokonania w rejestrze przedsiębiorców w KRS

zmiany danych wspólników posiadających więcej niż 10% udziałów w kapitale

zakładowym na podstawie listy wspólników, nie pozbawiają sądu rejestrowego

prawa żądania przedłożenia przez wnioskodawcę dalszych dokumentów, w tym

zwłaszcza umowy zbycia udziałów w spółce, w celu zbadania zgodności

wskazanych w liście wspólników danych z rzeczywistym stanem rzeczy.

Sąd rejestrowy w ramach swojej kognicji jest uprawniony do badania zgodności

danych wskazanych we wniosku ze stanem rzeczywistym, jeżeli w tej kwestii

poweźmie uzasadnione wątpliwości (art. 23 ust. 2 ustawy o KRS).

Wynikający z powołanego przepisu obowiązek sądu do pieczy nad zgodnością

danych wskazanych we wniosku ze stanem rzeczywistym uprawnia go

do podejmowania wszelkich czynności dowodowych zmierzających do kontroli tych

danych, w tym także, kierując się treścią art. 248 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

do żądania przedłożenia umowy zbycia udziałów w spółce. Zasadność

dokonania przedmiotowej kontroli wymaga pojawienia się uzasadnionych

wątpliwości, o których mowa w art. 23 ust. 2 ustawy o KRS, dotyczących konkretnie

rozpatrywanego przypadku, zatem nie może wynikać - jak postuluje Sąd Okręgowy

w uzasadnieniu postanowienia - z natury (właściwości) dokumentu

przedstawionego przez wnioskodawcę.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.