I CSK 577/11

Sygn. akt I CSK 577/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSA Andrzej Niedużak (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa P. K., J. K., H. K. i X.Y.

przeciwko Skarbowi Państwa – Ministrowi Infrastruktury obecnie Ministrowi

Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 czerwca 2012 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 maja 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną P. K., w pozostałej części skargę

kasacyjną odrzuca i zasądza na rzecz pozwanego Skarbu

Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa: od P. K.

1.350 zł, od X.Y. 540 zł oraz od J. K. i H. K. po 405 zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

P. K., J. K., H. K. i X.Y. w pozwie wniesionym w dniu 5 listopada 2009 r.

domagali się zasądzenia na ich rzecz od Skarbu Państwa – Ministra Infrastruktury

kwoty 100 000 zł z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu. Twierdzili, że wobec

utrzymywania normatywnych ograniczeń regulowania czynszów najmu lokali

mieszkalnych, ponieśli szkodę wyrażającą się różnicą pomiędzy wysokością

czynszów możliwych do uzyskania na wolnym rynku a wysokością czynszów

regulowanych ustawowo. Powodowie zastrzegli, że w niniejszym postępowaniu

dochodzą jedynie części należnego odszkodowania, którego łączną wysokość

obliczali na kwotę 2 456 081,89 zł.

Pozwany Skarb Państwa wnosił o oddalenie powództwa, podnosząc zarzut

przedawnienia roszczeń.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 10 sierpnia 2010 r. oddalił powództwo i

zasądził od powodów na rzecz strony pozwanej 3 600 zł tytułem zwrotu kosztów

procesu. Sąd Okręgowy ustalił, że powodowie są współwłaścicielami kamienicy

położonej w K. przy ul. K. nr [...] w następujących częściach ułamkowych: P. K. w

1/2 części, X.Y. w 4/10 części oraz H. K. i J. K. po 3/10 części. Kamienica składa

się z 14 lokali mieszkalnych, spośród których 12 lokali we wskazywanym okresie

było zajmowanych przez najemców na podstawie decyzji administracyjnych.

Czynsz najmu był reglamentowany. Sąd pierwszej instancji uwzględnił podnoszony

zarzut przedawnienia roszczeń uznał, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia

19 kwietnia 2005 r. (K 4/2005, OTK-A 2005/4/37, Dz. U. 2005/69/626) zniósł

wszystkie ograniczenia związane z czynszami regulowanymi. Wyrok ten wszedł w

życie z dniem ogłoszenia, tj. 26 kwietnia 2005 r. Powodowie dochodzili

odszkodowania za okres od dnia 12 listopada 1994 r. do dnia 26 kwietnia 2005 r.

Powództwo wytoczyli dnia 5 listopada 2009 r.

Powodowie wnieśli apelację zarzucając naruszenie art. 442 k.c.

(obowiązującego przed dniem 10 sierpnia 2007 r.), art. 4171

§1 k.c. i art. 5 k.c.

przez przyjęcie, że bieg terminu przedawnienia roszczeń powinien być liczony od

dnia 26 kwietnia 2005 r., brak uznania, że zarzut przedawnienia pozostaje

w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. Dalsze zarzuty dotyczyły

naruszenia art. 328 §2 k.p.c. przez pominięcie w motywach wyroku wyjaśnienia

3

znaczenia wyroku zapadłego dnia 19 czerwca 2006 r. przed Europejskim

Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu w sprawie znanej jako Hutten-Czapska

przeciwko Polsce (skarga nr 35014/97), dla ustalenia daty początkowej biegu

terminu przedawniania roszczeń powodów. Wnioski apelacji zmierzały do zmiany

zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa w całości, ewentualnie jego uchylenia

i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 27 maja 2011 r. oddalił apelację i zasądził od

powodów w częściach równych na rzecz strony pozwanej kwotę 2 700 zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd drugiej instancji podzielił

stanowisko, że roszczenie było przedawnione i pozwany skutecznie zgłosił zarzut

przedawnienia. Dla uznania, że rozpoczął się bieg terminu przedawnienia

konieczne jest, aby poszkodowany dowiedział się zarówno o szkodzie jak i osobie

odpowiedzialnej. Sąd Apelacyjny przychylał się do poglądów wyrażonych

w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że bieg terminu

przedawnienia nie musi być związany z zaistnieniem zdarzenia, z którego powstało

zobowiązanie. Bywa, że ustawodawca określa moment, od którego rozpoczyna

bieg termin przedawnienia. Może to być związane z chwilą wymagalności

roszczenia, a w przypadku występowania stanu prawnego złożonego, dopiero

wystąpienie ostatniego zdarzenia prawnego składającego się na ten stan może

skutkować zaistnieniem stanu wymagalności roszczenia. Dalej sąd drugiej instancji

stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie początek biegu terminu przedawnienia

przypada na dzień 26 kwietnia 2005 r., tj. dzień wejścia w życie wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 19 kwietnia 2005 r. (K 4/2005), kiedy to wszystkie

ograniczenia związane z podwyższaniem czynszu w lokalach stanowiących

własność osób fizycznych zostały wyeliminowane. Sąd stwierdził, że drogę do

żądania odszkodowań za ograniczenia podwyżek czynszu otworzył polskim

kamienicznikom nie Europejski Trybunał Praw Człowieka, lecz Trybunał

Konstytucyjny. Orzeczenie tego Trybunału w sprawie Marii Hutten-Czapskiej nie ma

charakteru prejudycjalnego w rozumieniu art. 4171

§1 k.c. Wyrok Europejskiego

Trybunału Praw Człowieka może stanowić prejudykat w postępowaniu krajowym

jedynie dla stron postępowania przed Trybunałem, czyli dla osób, które wniosły

skargę przeciwko Polsce. Dzieje się tak z mocy art. 46 Konwencji z dnia 4 listopada

4

1950 r. o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, której Polska jest

stroną. Sąd Apelacyjny stwierdził również, że apelujący nie wykazali aby strona

pozwana podnosząc zarzut przedawnienia korzystała ze swojego prawa w sposób

sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa bądź z zasadami

współżycia społecznego. Sąd drugiej instancji zauważył również, że powodowie nie

wykazali aby w ramach obowiązującego w przeszłości porządku prawnego

podejmowali próby podnoszenia wysokości czynszu, lecz z uwagi na regulacje

prawne ich starania były nieskuteczne.

Skarga kasacyjna powodów została oparta na podstawie naruszenia prawa

materialnego, przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 442 § 1 k.c.

obowiązującego w dacie zdarzenia, poprzez uznanie, że roszczenie powodów jest

przedawnione co doprowadziło do oddalenia powództwa. Wnioski skargi kasacyjnej

zmierzały do uchylenia zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego

i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania,

ewentualnie uchylenia wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazania sprawy temuż

Sądowi do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wnosiła o jej oddalenie

i zasądzenie od powodów na jej rzecz kosztów zastępstwa procesowego

w postępowaniu kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należało ocenić, czy skarga kasacyjna wniesiona

przez powodów J. K., H. K. i X.Y. była dopuszczalna. Stosownie do art. 3982

§ 1

k.p.c. skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w sprawach o prawa majątkowe, w

których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięćdziesiąt tysięcy złotych.

Jeżeli powodów łączyło współuczestnictwo, które nie było współuczestnictwem

koniecznym (w rozumieniu art. 72 § 2 k.c.), ani jednolitym (art. 73 § 2 k.c.) wartość

przedmiotu zaskarżenia w postępowaniu kasacyjnym oznacza się odrębnie dla

roszczeń każdego z powodów (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7

marca 2000 r., I CZ 48/00, nie publ.; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10

maja 2006 r., III CZP 24/06, nie publ.; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24

5

sierpnia 2007 r., I CZ 91/07, nie publ.; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14

stycznia 2009 r., IV CZ 105/08, nie publ.; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

13 grudnia 2011 r., IV CSK 377/11, nie publ.). Odszkodowanie za szkodę

współwłaścicieli kamienicy związaną z brakiem możliwości podwyższania stawek

czynszu najmu lokali w okresie obowiązywania przepisów regulujących stawki

czynszu nie powodowała konieczności łącznego dochodzenia przez nich roszczeń

ani wydania wyroku dotyczącego niepodzielnie wszystkich współuczestników.

Jak wynika z treści pozwu współwłasność jest współwłasnością w częściach

ułamkowych (art. 196 §1 k.c.). Powodowie wskazali w jakich konkretnie częściach

są współwłaścicielami kamienicy: P. K. jest współwłaścicielem 1/2 części

nieruchomości, X.Y. 4/10 części, a H. K. i J. K. po 3/10 części nieruchomości. W

takich też częściach byli zobowiązani do ponoszenia wydatków i ciężarów

związanych z utrzymaniem kamienicy (art. 207 k.c.). Powodowie nie podnosili, aby

ustalili inny sposób obciążenia współwłaścicieli wydatkami i ciężarami związanymi z

utrzymaniem kamienicy. Wartość przedmiotu zaskarżenia należało więc ustalić dla

każdego z powodów z osobna przy uwzględnieniu wielkości udziałów we

współwłasności i dyspozycji art. 207 k.c. W przypadku uwzględniania powództwa w

takich proporcjach zasądzona zostałaby na rzecz powodów dochodzona kwota.

Skoro powodowie łącznie dochodzili kwoty 100 000 zł, to odszkodowanie należne

powodowi P. K. odpowiadałoby kwocie 50 000 zł, X.Y. kwocie 20 000 zł oraz H. K. i

J. K. kwocie po 15 000 zł. W złożonej skardze kasacyjnej wartość przedmiotu

zaskarżenia w części dotyczącej powodów X.Y., H. K. i J. K. była niższa niż 50 000

zł. W tej części skarga kasacyjna podlegała odrzuceniu jako niedopuszczalna,

zgodnie z art. 3986

§ 1 k.p.c. w związku z art. 3982

§ 1 k.p.c.

Rozpoznając skargę kasacyjną P. K. należy wskazać na dysonans pomiędzy

sformułowaniem zarzutu wypełniającego podstawę skargi i jego uzasadnieniem. W

zarzucie podniesiono błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 442 § 1

k.c. (obowiązującego w dacie zdarzenia), w uzasadnieniu tego zarzutu skarżący

stwierdził jednak, że interpretacja normy prawnej zawartej w art. 442 § 1 k.c. nie

budzi wątpliwości, niemniej jednak jej zastosowanie przez sądy obu instancji było

niewłaściwe. W orzecznictwie Sądu Najwyższego i w piśmiennictwie przyjmuje się,

że naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie oznacza tzw.

6

błąd w subsumcji, to znaczy przyporządkowaniu konkretnego stanu faktycznego

abstrakcyjnemu stanowi faktycznemu zawartemu w normie prawnej (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 17 października 2008 r., I CSK 187/08 – nie publ.)

Obowiązkiem skarżącego zarzucającego w skardze kasacyjnej naruszenie prawa

materialnego jest konkretyzacja sposobu naruszenia prawa (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 5 grudnia 2006 r., I CSK 274/06 – nie publ.). Analiza

uzasadnienia skargi kasacyjnej prowadzi do wniosku, że zdaniem skarżącego sądy

orzekające naruszyły art. 442 § 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie wyrażające

się w przyjęciu, że wejście w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia

19 kwietnia 2005 r. (K 4/2005), które nastąpiło w dniu 26 kwietnia 2005 r. dało

początek biegowi terminu przedawnienia roszczeń o naprawienie szkody związanej

z utrzymywaniem przez Państwo czynszów regulowanych.

Stosownie do art. 4171

§ 1 k.c. odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkodę

wyrządzoną przez wydanie aktu normatywnego, uwarunkowana jest stwierdzeniem

we właściwym postępowaniu niezgodności tego aktu z Konstytucją, ratyfikowaną

umową międzynarodową lub ustawą (niekonstytucyjność przepisu). Obecnie nie

budzi wątpliwości, że stwierdzenie niekonstytucyjności aktu normatywnego,

prowadzące do jego eliminacji z porządku prawnego może nastąpić jedynie

w wyniku kontroli hierarchicznej zgodności aktów normatywnych dokonywanej

przez Trybunał Konstytucyjny (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia

2010 r., II CSK 370/09 – nie publ.). Jednak uproszczeniem byłoby twierdzenie, że

w każdym przypadku stwierdzenia niekonstytucyjności przepisu aktualizuje się

przesłanka odpowiedzialności odszkodowawczej Państwa.

Uchylony ustawą z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy – Kodeks

cywilny (Dz. U. 2007/80/538) art. 442 § 1 k.c. stanowił, że roszczenie o naprawienie

szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat

trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie

obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże w każdym wypadku roszczenie

przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie

wyrządzające szkodę. Trybunał Konstytucyjny kilkakrotnie poddawał krytycznej

analizie przepisy ustaw normujących najem lokali mieszkalnych oraz chroniących

prawa lokatorów. Trafnie sądy orzekające w obu instancjach uznały, że wyrokiem

7

z dnia 19 kwietnia 2005 r. (K/2005, OTK-A 2005/4/37), który wszedł w życie dnia

26 kwietnia 2005 r., Trybunał Konstytucyjny orzekając o niezgodności z Konstytucją

art. 1 pkt 9 lit. a ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy o ochronie praw

lokatorów (…) (Dz. U. 2004/281/2783) oraz niezgodności z Konstytucją art. 1

ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy o ochronie prawa lokatorów (…)

(Dz. U. 2004 r. Nr 281, poz. 2786) zniósł ostatecznie pozostałe ograniczenia

swobodnego kształtowania czynszów najmu lokali. W uzasadnieniu wyroku

Trybunał stwierdził m.in. „Od chwili ogłoszenia niniejszego wyroku w Dzienniku

Ustaw istnieje tym samym więc możliwość ustalenia wysokości opłat za używanie

lokalu w drodze umowy”. W przedstawionych okolicznościach nie może budzić

wątpliwości, że poszkodowani dowiedzieli się o szkodzie i osobie obowiązanej do

jej naprawienia (art. 442 § 1 k.c.). W tym miejscu wypada dodać, że

w okolicznościach niniejszej sprawy nie jest potrzebne rozważanie znaczenia jakie

dla sytuacji prawnej powodów miały wcześniejsze wyroki Trybunału

Konstytucyjnego, których przedmiotem była ocena konstytucyjności czynszów

regulowanych. Nie miałoby to bowiem wpływu na sposób rozstrzygnięcia w tej

sprawie.

W skardze kasacyjnej podnoszono, że żaden ze wskazywanych przez Sąd

Apelacyjny wyroków Trybunału Konstytucyjnego nie uzdrowił sytuacji

ukształtowanej przez wieloletnie obowiązywanie ustawodawstwa w zakresie

czynszów regulowanych. Dopiero na skutek wyroku pilotażowego w sprawie

Hutten-Czapskiej wydanego przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, polskiemu

rządowi zalecono podjęcie działań o charakterze systemowym. Dalej wskazywano,

że chwila wydania przez Europejski Trybunał Praw Człowieka wyroku w sprawie

Hutten-Czapskiej powinna być uznana jako cezura czasowa, od której winien być

liczony bieg terminu przedawnienia roszczeń odszkodowawczych względem

Skarbu Państwa. Tezę tę wzmacniać ma zdaniem skarżącego pilotażowy charakter

wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Stanowisko skarżącego nie

zasługuje na uwzględnienie. Po pierwsze w żadnym stopniu nie została podważona

teza o definitywnym uwolnieniu czynszów regulowanych z dniem ogłoszenia

wyroku trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 kwietnia 2005 r. (K 4/2005). A zatem

cel niniejszego procesu poczynając od dnia 26 kwietnia 2005 r. mógł być

8

realizowany. Inaczej mówiąc, z dniem 26 kwietnia 2005 r. roszczenie powodów

stało się wymagalne. Po wtóre, nie ma normatywnych podstaw do twierdzenia, iż

ostateczny wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wydany w sprawie

o naruszenie przez Polskę art. 1 protokołu nr 1 do Konwencji (prawo do

poszanowania mienia) jest tożsamy ze stwierdzeniem niezgodności aktu

normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą.

W judykaturze Sądu Najwyższego była rozważana problematyka wpływu wyroku

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na orzeczenia sądów krajowych (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2008 r., V CSK 271/08 OSNC-ZD

2009/3/78, uchwałę 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 2010 r.,

III CZP 16/10, OSNC 2011/4/38). Nie ma uzasadnionych podstaw do

przypisywania wyrokom Europejskiego Trybunału Praw Człowieka znaczenia

orzeczeń prejudycjalnych w rozumieniu art. 4171

§ 1 k.c. Ostateczny wyrok

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wydany w sprawie ze skargi

indywidualnej przeciwko Rzeczpospolitej Polskiej (art. 34 E.K.P.Cz.) stwierdzający

naruszenie przez Polskę art. 1 protokołu 1 do konwencji (prawo do poszanowania

mienia) w związku z utrzymywaniem przez polskiego ustawodawcę szeregu

regulacji prawnych, które ograniczały prawo własności właścicieli nieruchomości,

w tym uniemożliwiały swobodne ustalenie poziomu czynszów, nie jest tożsamy ze

stwierdzeniem niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną

umową międzynarodową lub ustawą w rozumieniu art. 4171

§ 1 k.c.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3986

§ 3

k.p.c. i art. 39814

k.p.c., orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 k.p.c.

9