II KK 135/12

Sygn. akt II KK 135/12

W Y R O K

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący)

SSN Rafał Malarski

SSA del. do SN Andrzej Stępka (sprawozdawca)

Protokolant: Ewa Oziębła

w sprawie J. P. i D. M.-Z.

oskarżonych z art. 303 § 1 k.k. i inne

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu – w trybie art. 535 § 5 k.p.k.

w dniu 12 czerwca 2012 roku

kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść oskarżonych od

postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 3 grudnia 2010 roku,

I. uchyla zaskarżone postanowienie i uniewinnia J. P. oraz Danielę

M.-Z. od popełnienia zarzucanych im czynów,

II. kosztami procesu obciąża Skarb Państwa.

2

U Z A S A D N I E N I E

Prokurator Prokuratury Rejonowej w dniu 31 lipca 2007 r. skierował

do Sądu Rejonowego akt oskarżenia przeciwko:

1. D. M. – Z., oskarżając ją o to, że:

I. w okresie od 24 czerwca 2002 roku do 30 sierpnia 2005 r., pełniąc

funkcję Prezesa Zarządu Towarzystwa Opieki Nad Zwierzętami …, działała

wbrew przepisom statutu tego podmiotu prawnego oraz ustawie o

rachunkowości, w ten sposób, że nie prowadziła, pomimo istnienia

obowiązku, dokumentacji działalności gospodarczej - ewidencji księgowej,

w zakresie wydatkowania środków pieniężnych i mienia będących w

posiadaniu tego podmiotu, w tym z tytułu dotacji przekazanych przez

Wydział Ochrony Środowiska i Rolnictwa na kwotę 5.000 zł i 9.000 zł oraz

przez Powiatowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej na

kwoty 10.610 zł, 7.630 zł, 1.075 zł, i 3.608 zł, a dokumentację dotyczącą

rozliczenia finansowego w zakresie wpływów i przychodów za lata 2002-

2005 prowadziła w sposób nierzetelny, albowiem wprowadziła do niej dane,

których nie można było zweryfikować, m.in. brak było protokołów z

przeliczenia środków pieniężnych zebranych w wyniku dobroczynnych

datków i darowizn, brak było protokołów z przeliczenia przyjętej karmy

otrzymanej w formie darowizny, brak było faktur lub rachunków

uproszczonych, potwierdzających rozchodowanie karmy, bud i podestów dla

psów, zaś poniesione koszty w znacznej części nie dotyczyły kosztów

związanych bezpośrednio z działalnością statutową, czym wyrządziła szkodę

majątkową wyżej wymienionej osobie prawnej na łączną kwotę nie mniejszą

niż 35.344,50 zł, - a więc oskarżono ją o czyn z art. 303 § 1 k.k.

2. oraz przeciwko J. P. oskarżając ją o to, że:

II. w okresie od 23 maja 2003 r. do 31 grudnia 2005 r., pełniąc

początkowo funkcję wiceprezesa Zarządu, zaś od 1 września 2005 r. funkcję

3

Prezesa Zarządu Towarzystwa Opieki Nad Zwierzętami …, działała wbrew

przepisom statutu tego podmiotu prawnego oraz ustawie o rachunkowości, w

ten sposób, że nie prowadziła, pomimo istnienia obowiązku, dokumentacji

działalności gospodarczej- ewidencji księgowej, w zakresie wydatkowania

środków pieniężnych i mienia będących w posiadaniu tego podmiotu, w tym z

tytułu dotacji przekazanych przez Wydział Ochrony Środowiska i Rolnictwa na

kwotę 5.000 zł i 9.000 zł oraz przez Powiatowy Fundusz Ochrony Środowiska i

Gospodarki Wodnej na kwoty 10.610 zł, 7.630 zł, 1.075 zł i 3.608 zł, a

dokumentację dotyczącą rozliczenia finansowego w zakresie wpływów i

przychodów za lata 2003-2005 prowadziła w sposób nierzetelny, albowiem

wprowadziła do niej dane, których nie można było zweryfikować, m.in. brak

było protokołów z przeliczenia środków pieniężnych zebranych w wyniku

dobroczynnych datków i darowizn, brak było protokołów z przeliczenia

przyjętej karmy otrzymanej w formie darowizny, brak było faktur lub

rachunków uproszczonych, potwierdzających rozchodowanie karmy, bud i

podestów dla psów, zaś poniesione koszty w znacznej części nie dotyczyły

kosztów związanych bezpośrednio z działalnością statutową, czym wyrządziła

szkodę majątkową wyżej wymienionej osobie prawnej na łączną kwotę nie

mniejszą niż 35.344,50 zł, a więc oskarżono ją o czyn z art. 303 § 1 k.k.;

III. w okresie od sierpnia 2003 r. do 31 maja 2005 r., działając w

warunkach czynu ciągłego, przywłaszczyła pieniądze z tytułu nienależnego jej

wynagrodzenia na stanowisku inspektora do spraw zwierząt i wbrew przepisom

statutu Towarzystwa Opieki nad Zwierzętami, na łączną kwotę nie mniejszą niż

17.000 zł, przy czym na poczet części wynagrodzenia przekazano środki

pieniężne z tytułu dotacji przekazanej przez Powiatowy Fundusz Ochrony

Środowiska i Gospodarki Wodnej, na kwotę łączną 6.500 zł brutto w okresie od

sierpnia do grudnia 2004 roku, czym działała na szkodę podmiotu prawnego -

TONZ - a więc oskarżono ją o czyn z art. 284 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. (k.

935-944).

4

Na rozprawie w dniu 19 lutego 2008 r. doszło do rozpoczęcia przewodu

sądowego i przesłuchania oskarżonych oraz jednego świadka (k. 1084-1091).

Podczas kolejnych terminów rozpraw, począwszy od dnia 11 kwietnia

2008 r. do 26 listopada 2010 r. przeprowadzone zostało dalsze postępowanie

dowodowe, przesłuchano szereg świadków oraz uzyskano opinie i

przesłuchano biegłych z zakresu rachunkowości i księgowości oraz

księgowości i rozliczeń finansowych, powołanych przez Sąd pierwszej

instancji.

Postanowieniem z dnia 3 grudnia 2010 r., po skierowaniu sprawy na

posiedzenie, Sąd Rejonowy w sprawie o sygn. IV K … umorzył wobec

oskarżonych postępowanie karne na podstawie art. 17 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k.

stwierdzając brak znamion czynu zabronionego w zakresie zarzutu z art. 303 §

1 k.k. w przypadku obu oskarżonych i wobec stwierdzenia braku danych

dostatecznie uzasadniających popełnienie przez oskarżoną J. P. czynu art. 284 §

1 k.k. (k. 1250, 1252-1253, 1254, 1255-1258).

Orzeczenie to nie zostało zaskarżone przez żadną ze stron i

uprawomocniło się w dniu 11 stycznia 2011 r.

Kasację od prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 3 grudnia

2010 r. o umorzeniu postępowania wniósł na podstawie art.521 k.p.k.

Prokurator Generalny.

Zaskarżając to orzeczenie w całości na korzyść oskarżonych J. P. i D. M.

– Z., na zasadzie art. 523 § 1 k.p.k., art. 526 § 1 k.p.k. oraz art. 537 § 1 i 2 k.p.k.

zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenie przepisu

prawa karnego procesowego - a to art. 414 § 1 k.p.k., polegające na wydaniu po

przeprowadzeniu postępowania dowodowego orzeczenia w postaci

postanowienia umarzającego postępowanie wobec oskarżonych w sytuacji, gdy

jego podstawę prawną stanowiły ujemne przesłanki procesowe z art. 17 § 1 pkt

1 i 2 k.p.k., obligujące Sąd do wydania wyroku uniewinniającego. W konkluzji

wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i uniewinnienie J. P. oraz D.

5

M. – Z. od popełnienia zarzucanych im czynów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja Prokuratora Generalnego była oczywiście zasadna w rozumieniu

art. 535 § 5 k.p.k. i należało uwzględnić ją w całości.

Trafnie zarzucił autor kasacji, że przedmiotowe orzeczenie zapadło z

rażącym naruszeniem przepisu prawa karnego procesowego, wskazanego w

zarzucie kasacji.

Artykuł 414 § 1 k.p.k. stanowi, iż w razie stwierdzenia po rozpoczęciu

przewodu sądowego okoliczności wyłączającej ściganie lub danych

przemawiających za warunkowym umorzeniem postępowania, sąd wyrokiem

umarza postępowanie albo umarza je warunkowo. Jednakże w razie

stwierdzenia okoliczności wymienionych w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k. sąd

wydaje wyrok uniewinniający, chyba że sprawca czynu był niepoczytalny.

Treść tego przepisu jest oczywista i nie pozostawia wątpliwości co do

formy rozstrzygnięcia, które sąd zobowiązany jest podjąć w przypadku

stwierdzenia negatywnych przesłanek określonych w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k.

Co prawda ten przepis stanowi, że nie wszczyna się postępowania, a wszczęte

umarza w przypadku stwierdzenia negatywnej przesłanki w nim wymienionej,

to jednak uwagi Sądu pierwszej instancji uszło, że ma on zastosowanie na

wcześniejszym etapie postępowania, zanim dojdzie do rozpoczęcia przewodu

sądowego.

W przedmiotowej sprawie dotyczącej odpowiedzialności karnej J. P. i D.

M. – Z. nie tylko doszło do formalnego wszczęcia przewodu sądowego poprzez

odczytanie aktu oskarżenia przez prokuratora (art. 385 § 1 k.p.k.), ale Sąd

przeprowadził praktycznie całe postępowanie dowodowe. W jego trakcie

przesłuchano bowiem oskarżone oraz świadków, uzyskano dwie opinie biegłych

z zakresu księgowości i rachunkowości, a nadto odebrano od biegłych

uzupełniające opinie. Analiza całości dowodów, a zwłaszcza wnioski

wypływające z tych opinii doprowadziły sąd do przekonania, iż brak jest

6

podstaw do przyjęcia, że oskarżone dopuściły się zarzucanych im przestępstw.

Sąd Rejonowy przyjął, że w zakresie zarzucanych J. P. i D. M. – Z. czynów z

art. 303 § 1 k.k. zachowania oskarżonych nie wypełniały ustawowych znamion

określonego w tym przepisie czynu zabronionego (art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k.),

natomiast w odniesieniu do czynu z art. 284 § 1 k.k. zarzucanego oskarżonej J.

P., sąd stwierdził, iż brak jest nie budzących wątpliwości dowodów,

dostatecznie uzasadniających podejrzenie jego popełnienia (art. 17 § 1 pkt 1

k.p.k.).

Nie ulega wątpliwości, że stwierdzenie po przeprowadzeniu przewodu

sądowego negatywnych przesłanek wskazanych w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k.

nakładało na sąd – zgodnie z art. 414 § 1 k.p.k. - obowiązek wydania wyroku

uniewinniającego. Jest to tym bardziej oczywiste, że na tym etapie

postępowania doszło do wyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych i do

zbadania podstaw odpowiedzialności oskarżonych, a zatem sąd powinien podjąć

decyzję odnoszącą się do braku tychże podstaw odpowiedzialności właśnie

wydając wyrok uniewinniający. Tego rodzaju stanowisko jest powszechnie

akceptowane zarówno w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i sądów

powszechnych, a także w doktrynie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 16

września 1991 r., WRN 81/91, OSNKW 1992, z. 3-4, poz. 28, z dnia 15 lipca

1993 r., II KRN 107/93, OSNKW 1993, z. 9-10, poz. 60, z dnia 25 czerwca

2004 r., V KK 101/04, OSNKW 2004, z. 7 – 8, poz. 80, z dnia 21 września

2006 r., sygn. V KK 224/06, Lex nr 196971, postanowienia Sądu Najwyższego:

z dnia 3 kwietnia 2002 r., V KKN 484/00 Lex nr 53336, z dnia 13 czerwca 2002

r., V KKN 275/01, OSNKW 2002, z. 9 – 10, poz. 79, z dnia 3 lutego 2005 r.,

SNO 1/05 Lex nr 568878, Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Tom II.

pod red. P. Hofmańskiego, Warszawa 2007, s. 531).

Reasumując Sąd Najwyższy stwierdza, że ustalenie przez Sąd pierwszej

instancji dopiero na rozprawie, po rozpoczęciu przewodu sądowego, iż czyn

zarzucany oskarżonym nie zawiera znamion czynu zabronionego, albo że brak

7

jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie jego popełnienia, a więc

ustalenie wystąpienia przesłanek negatywnych z art. 17 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k.,

powinno prowadzić do wydania zgodnie z art. 414 § 1 k.p.k. wyroku

uniewinniającego. Jeśli mimo tego sąd naruszając powyższe reguły wyda wyrok

umarzający postępowanie, lub - jak w przedmiotowej sprawie, skieruje ją z

rozprawy na posiedzenie i umorzy to postępowanie postanowieniem -

dopuszcza się rażącego naruszenia przepisu art. 414 § 1 k.p.k. w zw. z art. 17 §

1 pkt 1 i 2 k.p.k. W przedmiotowej sprawie uchybienie to miało oczywisty

wpływ na treść orzeczenia, gdyż prawidłowym rozstrzygnięciem sądu winien

być wyrok uniewinniający J. P. i D. M. – Z. od popełnienia zarzucanych im w

akcie oskarżenia czynów. Jak trafnie podniesiono w kasacji, uniewinnienie jest

w powszechnym odczuciu najbardziej wyrazistą, a równocześnie dla

oskarżonego najbardziej satysfakcjonującą formą stwierdzenia bezpodstawności

zarzutu popełnienia przestępstwa. Jak stwierdza się w literaturze prawniczej –

„uniewinnienie bardziej liczy się w opinii społecznej niż umorzenie” (S. Waltoś,

Proces karny, wyd. III, Warszawa 1996, s. 418).

Z powodów wyżej przedstawionych należało uwzględnić kasację i uchylić

zaskarżone postanowienie Sądu Rejonowego. Jednocześnie Sąd Najwyższy

uznał, że powinnością Sądu orzekającego w postępowaniu kasacyjnym było

wydanie wyroku uniewinniającego, a to na podstawie art. 414 § 1 zdanie drugie

k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k. i art. 537§ 1 i 2 k.p.k.

O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 638 k.p.k. w zw. z art.

632 ust. 2 k.p.k.