II UK 292/11

Sygn. akt II UK 292/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

SSN Halina Kiryło

w sprawie z wniosku Z.S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W.

o emeryturę pomostową,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 czerwca 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 maja 2011 r., sygn. akt […],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu we W. do ponownego rozpoznania.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 17 maja 2011 r., […], Sąd Apelacyjny, oddalił apelację

wnioskodawcy Z.S. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

2

Społecznych w Ś. z dnia 27 stycznia 2011 r., którym oddalono odwołanie

wnioskodawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału z dnia 14

października 2010 r., odmawiającej przyznania prawa do emerytury pomostowej

wobec nie spełnienia wszystkich przesłanek określonych w art. 9 i 49 ustawy z dnia

19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze zm.).

W stanie faktycznym sprawy, wnioskodawca (ur. […] 1952 r.), zatrudniony w

przedsiębiorstwie Polskie Koleje Państwowe od dnia 31 lipca 1970 r. do dnia 26

marca 2003 r. na czas nieokreślony w pełnym wymiarze czasu pracy, ostatnio jako

starszy maszynista pojazdów trakcyjnych (od dnia 1 sierpnia 1989 r. do dnia 26

marca 2003 r.), złożył w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W.

wniosek o przyznanie emerytury pomostowej, wykazując – w toku postępowania

przed organem rentowym - okresy składkowe i nieskładkowe ponad 33 lata, w tym

15 lat pracy w szczególnym charakterze jako maszynista pojazdów trakcyjnych. W

dniu 3 sierpnia 2010 r. dołączył do wniosku zaświadczenie lekarskie z tej samej

daty stwierdzające, że jest niezdolny do pracy jako maszynista pojazdów

trakcyjnych.

Według informacji pracodawcy (z dnia 5 października 2010 r.), w aktach

osobowych wnioskodawcy przekazanych przez zlikwidowaną jednostkę PKP, brak

zaświadczenia lekarza medycyny pracy stwierdzającego, niezdolność

wnioskodawcy do wykonywania pracy jako maszynista pojazdu trakcyjnego.

Decyzją organu rentowego z dnia 14 października 2010 r., odmówiono

wnioskodawcy prawa do emerytury pomostowej ponieważ nie przedłożył on

zaświadczenia lekarza medycyny pracy, wystawionego w trakcie trwania

zatrudnienia, stwierdzającego niezdolność do wykonywania pracy w charakterze

maszynisty pojazdów trakcyjnych, wskazując jednocześnie, że spełnił on pozostałe

warunki dla przyznania dochodzonego świadczenia. Po dniu 31 grudnia 2008 r.

wnioskodawca nie wykonywał pracy w warunkach szczególnych lub o szczególnym

charakterze.

Wyrokiem z dnia 27 stycznia 2011 r., Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ś. oddalił odwołanie wnioskodawcy, stwierdzając że

dla osób, które po dniu 31 grudnia 2008 r. nie wykonywały prac w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o

3

emeryturach pomostowych, prawo do emerytury pomostowej, warunkuje -

określone art. 9 pkt 3 orzeczenie o niezdolności do wykonywania pracy w

charakterze maszynisty pojazdów trakcyjnych, przy czym orzeczenie to powinno

być wydane przed zaprzestaniem wykonywania pracy w tym charakterze. W ocenie

Sądu orzeczenia o niezdolności do wykonywania pracy w charakterze maszynisty

pojazdów trakcyjnych, wydane na dzień złożenia wniosku o emeryturę pomostową,

ale po ustaniu pracy w tym charakterze, powodują że warunek określony w pkt 3

art. 9 nie został spełniony. Wnioskodawca od dnia 6 marca 2003 r. do chwili

obecnej jest uprawniony do renty, początkowo kolejowej renty z tytułu niezdolności

do pracy, a od dnia 1 czerwca 2005 r. do kolejowej renty z tytułu wypadku przy

pracy. Wydane w celach rentowych orzeczenia lekarskie nie stanowią podstawy

prawnej do uznania, iż dla potrzeb przyznania prawa do emerytury pomostowej

lekarz medycyny pracy orzekł o niezdolności do pracy w charakterze maszynisty

pojazdów trakcyjnych.

Apelację wnioskodawcy od powyższego wyroku oddalił Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 17 maja 2011 r., podzielając ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji jak i ich ocenę. W ocenie Sądu Apelacyjnego, zaświadczenie lekarza

medycyny pracy z dnia 3 sierpnia 2010 r., wydane po ponad 7 latach od ustania

zatrudnienia, nie czyni zadość wymogom określonym w art. 9 pkt 3 ustawy o

emeryturach pomostowych.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku, zaskarżając go w całości,

pełnomocnik wnioskodawcy zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego –

art. 9 ustawy o emeryturach pomostowych – polegające na przyjęciu, że orzeczenie

o niezdolności do wykonywania prac jako maszynista pojazdów trakcyjnych winno

być wystawione w trakcie trwania zatrudnienia, a orzeczenie lekarza orzecznika

ZUS ustalające na potrzeby rentowe niezdolność wnioskodawcy do pracy nie jest

tożsame z orzeczeniem lekarza medycyny pracy o niezdolności do wykonywania

pracy jako maszynista pojazdów trakcyjnych, wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

4

Stosownie do art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach skargi kasacyjnej i jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naruszenia

przepisów postępowania (tak jak w rozpoznawanej sprawie) lub gdy zarzut taki

okaże się niezasadny.

Wstępnie warto przypomnieć, za wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 13

marca 2012 r., II UK 164/11 – niepublikowany, że emerytury pomostowe

zapowiedziane w art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zostały wprowadzone do systemu

ubezpieczeń społecznych przez ustawę z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach

pomostowych, która weszła w życie w dniu 1 stycznia 2009 r. i dotyczą

ubezpieczonych zatrudnionych w szczególnych warunkach i szczególnym

charakterze (urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r.). Zastąpiły one emerytury w

niższym wieku przyznawane na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS

pracownikom zatrudnionym w szczególnych warunkach pracy lub w szczególnym

charakterze (por. szerzej uwagi zawarte w Prawo do emerytury – komentarz do

ustaw z orzecznictwem – I. Jędrasik – Jankowska, K. Jankowska - LexisNexis

Warszawa 2011, s. 34 i nast.).

Stosownie do definicji zawartej w art. 3 ust. 1 ustawy o emeryturach

pomostowych, prace w szczególnych warunkach to prace związane z czynnikami

ryzyka, mogące z wiekiem z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe

uszkodzenie zdrowia, wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy,

determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi, stawiające przed

pracownikami - mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej

i medycznej - wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w

wyniku procesu starzenia się jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego, w

stopniu utrudniającym ich pracę na dotychczasowym stanowisku. Wykaz tych prac

określa załącznik nr 1 do ustawy. Z kolei pod pojęciem prac o szczególnym

charakterze ustawodawca rozumie, zgodnie z art. 3 ust. 3 ustawy, prace

wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności

psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób

niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób,

5

zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia

sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się. Wykaz prac o

szczególnym charakterze określa załącznik nr 2 do ustawy.

Zgodnie z art. 4 tej ustawy, prawo do emerytury pomostowej przysługuje

pracownikowi, który spełnia łącznie następujące warunki:

1. urodził się po 31 grudnia 1948 r.;

2. ma okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze

wynoszący co najmniej 15 lat;

3. osiągnął wiek wynoszący co najmniej 55 lat dla kobiet i co najmniej 60 lat dla

mężczyzn;

4. ma okres składkowy i nieskładkowy, ustalony na zasadach określonych w

art. 5-9 i art. 11 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych , wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat

dla mężczyzn;

5. przed 1 stycznia 1999 r. wykonywał prace w szczególnych warunkach lub

prace w szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o

emeryturach pomostowych lub art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych;

6. po 31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o

emeryturach pomostowych;

7. nastąpiło z nim rozwiązanie stosunku pracy.

Ustawa o emeryturach pomostowych przewidziała także odrębne warunki

przejścia na emeryturę pomostową dla pracowników wykonujących kilka rodzajów

prac (art. 5-11 i art. 13), a także dopuściła odstępstwa od przesłanki wymienionej w

jej art. 4 pkt 6.

Zgodnie z art. 49 ustawy o emeryturach pomostowych, prawo do emerytury

pomostowej przysługuje również osobie, która po dniu 31 grudnia 2008 r. nie

wykonywała pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w

rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3, jeżeli spełniła warunki określone w art. 4 pkt 1-5 i 7 i

art. 5-12, a w dniu wejścia w życie ustawy miała wymagany w przepisach okres

pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu

6

art. 3 ust. 1 i 3. Przedstawione zasady dotyczą również wnioskodawcy, który przed

dniem wejścia w życie ustawy o emeryturach pomostowych przepracował ponad 15

lat na stanowisku maszynisty pojazdów trakcyjnych, tj. na stanowisku wymienionym

w pkt 5 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych. W jego sytuacji,

biorąc pod uwagę charakter wykonywanej przez niego pracy, nabycie prawa do

emerytury pomostowej uzależnione jest od spełnienia przesłanek wynikających z

art. 9 ustawy, zgodnie z którym pracownik nabywa prawo do emerytury

pomostowej, jeżeli osiągnął wiek wynoszący co najmniej 55 lat, ma okres pracy

jako maszynista pojazdów trakcyjnych wymienionej w pkt 5 załącznika nr 2 do

ustawy, wynoszący co najmniej 15 lat, a lekarz medycyny pracy wydał orzeczenie o

niezdolności do wykonywania prac w charakterze maszynisty pojazdów

trakcyjnych. W ocenianej sprawie sporne było jedynie spełnienie przez

wnioskodawcę warunku odnoszącego się do orzeczenia o niezdolności do

wykonywania prac jako maszynista pojazdów trakcyjnych, a konkretnie, czy taka

niezdolność powinna być stwierdzona jeszcze w trakcie zatrudnienia w

szczególnym charakterze, czy też może być orzeczona z datą późniejszą. W

orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się, że dokonując wykładni przepisu prawa w

pierwszym rzędzie należy brać pod uwagę językowe znaczenie tekstu prawnego i

jeżeli nie budzi ono wątpliwości, wówczas - zgodnie z zasadą clara non sunt

interpretanda - nie ma potrzeby sięgania po inne, pozajęzykowe metody wykładni.

Podobnie nie jest też kwestionowane w orzecznictwie, że przepisy regulujące

system zabezpieczenia społecznego ze względu na swoją istotę i konstrukcję

podlegają wykładni ścisłej. Nie powinno się więc stosować do nich wykładni

celowościowej, funkcjonalnej lub aksjologicznej w opozycji do wykładni językowej,

jeżeli ta ostatnia prowadzi do jednoznacznych rezultatów interpretacyjnych, a zatem

nie można ich poddawać ani wykładni rozszerzającej, ani zwężającej, modyfikującej

wyczerpująco i kazuistycznie określone przez ustawodawcę uprawnienia do

świadczeń (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2012 r., I UK 276/11 –

niepublikowany i orzecznictwo w nim powoływane).

W ocenie Sądu Najwyższego, Sądy orzekające w sprawie, dokonując

wykładni art. 9 pkt 3 ustawy o emeryturach pomostowych nietrafnie uznały, że

orzeczenie o niezdolności do wykonywania pracy w charakterze maszynisty

7

pojazdów trakcyjnych, wydane na dzień złożenia wniosku o emeryturę pomostową

już po ustaniu zatrudnienia w tym charakterze, nie spełnia warunku określonego w

pkt 3 art. 9 ustawy o emeryturach pomostowych. Wykładnia tego przepisu prowadzi

do wniosku, że nie zastrzega on warunku wydania orzeczenia o niezdolności do

pracy w trakcie zatrudnienia na stanowisku maszynisty pojazdów trakcyjnych, tym

samym nie ma żadnych podstaw prawnych do stwierdzenia, że uprawnienie do

emerytury pomostowej uzależnione jest od takiej przesłanki. Biorąc pod uwagę

charakter pracy maszynisty pojazdów trakcyjnych nieistotne jest, kiedy niezdolność

do pracy w takim charakterze zostanie stwierdzona, byle stosownym orzeczeniem

lekarza medycyny pracy ubiegający się o świadczenie legitymował się w dniu

składania wniosku o emeryturę pomostową. Skoro wnioskodawca w dniu 3 sierpnia

2010 r. złożył do ZUS zaświadczenie lekarskie z tej samej daty, w którym

stwierdzono, że jest on niezdolny do pracy na wyżej wymienionym stanowisku,

uzupełniając tym samym wniosek o emeryturę złożony w dniu 18 maja 2010 r. i

spełniając wszystkie pozostałe warunki uprawniające do emerytury pomostowej, to

wykazał uprawnienia do przyznania dochodzonego świadczenia, a odmienne

stanowisko Sądu Apelacyjnego, narusza wykazane w podstawach skargi

kasacyjnej przepisy prawa materialnego. W wyroku z dnia 17 maja 2012 r., I UK

375/11 - niepublikowany, Sąd Najwyższy trafnie przyjął, że pracownik, który po

wejściu w życie ustawy o emeryturach pomostowych podjął i wykonywał

zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy w szczególnym charakterze, nabywa

prawo do emerytury pomostowej bez względu na datę wystawienia przez lekarza

medycyny pracy orzeczenia o niezdolności do wykonywania prac w szczególnych

warunkach.

Tym się kierując, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c.

/tp/