IV KO 10/12

WYROK Z DNIA 12 CZERWCA 2012 R.

IV KO 10/12

Art. 540 § 3 k.p.k. odnosi się nie tylko do oskarżonego, ale także do

byłego oskarżonego, mającego następnie status wnioskodawcy w ramach

postępowania o odszkodowanie (zadośćuczynienie) z tytułu niewątpliwie

niesłusznego tymczasowego aresztowania.

Przewodniczący: Sędzia SN D. Rysińska.

Sędziowie: SN K. Klugiewicz, SA (del. do SN) D. Kala

(sprawozdawca).

Sąd Najwyższy w sprawie Adama W. o zadośćuczynienie i

odszkodowanie z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego

aresztowania, po rozpoznaniu na posiedzeniu w dniu 12 czerwca 2012 r.

wniosku o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym

wyrokiem Sądu Apelacyjnego w R. z dnia 5 października 2006 r.,

utrzymującym w mocy wyrok Sądu Okręgowego w T. z dnia 30 czerwca

2006 r., oraz postępowania kasacyjnego zakończonego postanowieniem

Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2007 r.,

1. w z n o w i ł postępowanie zakończone wyrokiem Sądu Apelacyjnego

w R. z dnia 5 października 2006 r.,

2. u c h y l i ł wyrok Sądu Apelacyjnego w R. z dnia 5 października 2006

r., oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Okręgowego w T. z dnia

30 czerwca 2006 r. i p r z e k a z a ł sprawę Sądowi Okręgowemu w

T. do ponownego rozpoznania,

3. w pozostałej części wniosek p o z o s t a w i ł bez rozpoznania (...).

2

U Z A S A D N I E N I E

Adam W. domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa kwoty 650 000

zł, w tym 150 000 zł tytułem odszkodowania i 500 000 zł tytułem

zadośćuczynienia, w związku z jego niewątpliwie niesłusznym

tymczasowym aresztowaniem w okresie od dnia 20 września 1994 r. do

dnia 11 stycznia 1995 r. w sprawie o przestępstwo z art. 253 § 1 k.k. i in.

Wniosek o odszkodowanie i zadośćuczynienie wpłynął do sądu dnia 31

stycznia 2002 r.

Sąd Okręgowy w T. wyrokiem z dnia 30 czerwca 2006 r. oddalił

powyższy wniosek wskazując w uzasadnieniu swego orzeczenia, iż

tymczasowe aresztowanie Adama W. było niewątpliwie niesłuszne w

rozumieniu art. 552 § 4 k.p.k., wobec sposobu zakończenia postępowania

karnego prowadzonego co do tej osoby. Postępowanie to zakończyło się

bowiem w odniesieniu do czynów z art. 253 § 1 k.k. i z art. 13 § 1 k.k. w zw.

z art. 253 § 1 k.k. prawomocnym umorzeniem postępowania na podstawie

art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. (brak znamion czynu zabronionego), zaś w

odniesieniu do czynów z art. 18 § 2 k.k. w zw. z art. 233 § 1 k.k.

prawomocnym umorzeniem postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 6

k.p.k. (przedawnienie karalności). Jednocześnie Sąd Okręgowy w T.

stwierdził, iż skoro okres tymczasowego aresztowania Adama W. w sprawie

(...) został w całości zaliczony na poczet kary grzywny prawomocnie

orzeczonej przez Sąd Rejonowy w T., za przypisane Adamowi W.

przestępstwo z art. 270 § 1 k.k., to nie ma podstaw do zasądzenia na jego

rzecz odszkodowania oraz zadośćuczynienia. Odwołując się w

szczególności do odnoszących się do tej kwestii judykatów Sądu

Najwyższego oraz Sądów Apelacyjnych, Sąd Okręgowy w T. uznał, że

okres tymczasowego aresztowania został wnioskodawcy „w pełni

3

zrekompensowany przez zaliczenie na poczet kary grzywny orzeczonej

przez Sąd Rejonowy w T. w sprawie (...).

W apelacji od tego wyroku wnioskodawca, podnosząc w

szczególności obrazę art. 552 § 3 k.p.k. w zw. z art. 417 k.p.k. i art. 63 k.k.

kwestionował stanowisko Sądu Okręgowego w T., jakoby zaliczenie okresu

tymczasowego aresztowania na poczet kary wyłączało zasądzenie

odszkodowania i zadośćuczynienia z tytułu niewątpliwie niesłusznego

tymczasowego aresztowania.

Sąd Apelacyjny w R. wyrokiem z dnia 5 października 2006 r. utrzymał

w mocy zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego, w pełni podzielając w części

motywacyjnej swego orzeczenia, stanowisko Sądu a quo, iż

odszkodowanie (zadośćuczynienie) z tytułu niewątpliwie niesłusznego

tymczasowego aresztowania nie przysługuje w sytuacji, „gdy tymczasowe

aresztowanie zostało zrekompensowane przez jego zaliczenie na poczet

kary wymierzonej w tej lub w innej sprawie (...)”.

Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 15 listopada 2007 r. oddalił

kasację wniesioną przez pełnomocnika Adama W., od wyroku Sądu

Apelacyjnego w R. z dnia 5 października 2006 r., utrzymującego w mocy

wyrok Sądu Okręgowego w T. z dnia 30 czerwca 2006 r. W kasacji tej

podnoszono rażące naruszenia: art. 2 i art. 41 pkt 5 Konstytucji; art. 2 § 1

pkt 3, art. 2 § 2, art. 417 i art. 558 k.p.k.; art. 5 pkt 5 i art. 7 Europejskiej

Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności; art. 47

pkt 2 i art. 54 Karty Praw Podstawowych; art. 8 Powszechnej Deklaracji

Praw Człowieka; art. 14 pkt 6 i 15 pkt 1 Międzynarodowego Paku Praw

Obywatelskich i Politycznych.

Nadmienić trzeba, że Sąd Najwyższy rozpoznający tę kasację, wobec

wątpliwości powziętych w związku ze sformułowanymi w kasacji zarzutami,

zwrócił się do powiększonego składu tego Sądu z pytaniem prawnym: „czy

w wypadku zaliczenia – na podstawie art. 417 k.p.k. i zgodnie z regułami

4

określonymi w art. 63 k.k. – na poczet orzeczonej kary grzywny okresu

tymczasowego aresztowania odbytego w innej sprawie, roszczenie o

zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne

tymczasowe aresztowanie uznać należy za zrekompensowane – czy też,

uwzględniając przepisy art. 553 k.p.k. (a contrario) oraz zasady orzekania

odszkodowania w wysokości odzwierciedlającej zarówno realnie poniesioną

stratę i utraconą korzyść, jak i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę (art.

552 § 1 i § 4 k.p.k.), a także art. 4171

§ 2 k.c., roszczenie takie przysługuje

w zakresie, w którym wysokość kwoty należnego odszkodowania i

zadośćuczynienia przewyższałaby kwotę orzeczonej kary grzywny?".

Postanowieniem wydanym dnia 20 września 2007 r., I KZP 28/07, OSNKW

2007, z. 10, poz. 70, skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego odmówił

podjęcia uchwały. Jednocześnie w podsumowaniu swych rozważań, w tezie

wydanego postanowienia wskazał, iż: „zaliczenie, według reguł

wynikających z art. 417 k.p.k. i art. 63 k.k., okresu tymczasowego

aresztowania na poczet kar orzeczonych wobec skazanego w tej samej lub

w innej sprawie wyklucza późniejsze skuteczne wystąpienie z roszczeniem

o odszkodowanie lub zadośćuczynienie na podstawie przepisów Rozdziału

58 Kodeksu postępowania karnego, za ten sam okres, jak również

wcześniejsze uzyskanie odszkodowania lub zadośćuczynienia w tym trybie

wyklucza zaliczenie tego okresu tymczasowego aresztowania na poczet

takich kar”.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 15 listopada

2007 r., IV KK 82/07, Lex nr 450805, oddalającego kasację nadmienił, że

nie będąc formalnie związany stanowiskiem Sądu Najwyższego z dnia 20

września 2007 r., stanowisko to akceptuje.

W osobiście złożonym wniosku o wznowienie postępowania Adam W.

– mający status adwokata – domagał się wznowienia postępowania „z

mojego wniosku o odszkodowanie i zadośćuczynienie zakończone

5

wyrokiem SN Izba Karna, IV K 82/07, uchylenie tego wyroku,

postanowienia SN z dnia 20 września 2007 r., I KZP 28/07, wyroku Sądu

Apelacyjnego w R., wyroku Sądu Okręgowego w T. – przekazanie sprawy

do rozpoznania w Sądzie Okręgowym, do którego jest komunikacja

kolejowa (ze względu na orzeczoną w stosunku do Adama W.

niepełnosprawnością (...) na stałe – ksero w zał.)”. Ponadto – na wypadek

wznowienia postępowania – Adam W. domagał się zwrotu uiszczonej

opłaty. Jako podstawę prawną wniosku o wznowienie postępowania jego

autor wskazał art. 540 § 3 k.p.k.

W uzasadnieniu wniosku Adam W. wywodził, że Europejski Trybunał

Praw Człowieka w Strasburgu, na skutek jego skargi nr 33475/08 przeciwko

Polsce, wydał prawomocny wyrok, w którym stwierdził naruszenie przez

sądy krajowe, rozpatrujące wniosek o odszkodowanie i zadośćuczynienie z

tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania, art. 5 ust. 5

europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności

(dalej powoływana jako EKPCz). W tej sytuacji – w ocenie autora wniosku –

konieczne jest wznowienie postępowania w zakresie przez niego

wskazanym. Do wniosku załączono powyższy wyrok Europejskiego

Trybunału Praw Człowieka (dalej powoływany jako ETPCz) wraz z

uzasadnieniem w wersji oryginalnej oraz w tłumaczeniu oraz informację co

do prawomocności tego wyroku.

Sąd Najwyższy odwołując się w dalszym toku wywodu do treści

powyższego wyroku ETPCz oraz jego uzasadnienia bazował będzie na

tłumaczeniu tego dokumentu na język polski znajdującym się na stronie

internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości: http://bip.ms.gov.pl/pl/prawa-

czlowieka/europejski trybunal-prawczlowieka/orzecznictwo-europejskiego-

trybunalu-praw-czlowieka/orzeczenia-w-sprawach-dotyczacych polski/rok-

2011.

6

Prokurator Prokuratury Generalnej w odpowiedzi na wniosek o

wznowienie postępowania domagał się pozostawienia go bez rozpoznania,

skoro „orzeczenie oddalające skargę kasacyjną nie jest rozstrzygnięciem

kończącym postępowanie w rozumieniu art. 544 § 2 k.p.k. w zw. z art. 540

§ 3 k.p.k., a zatem nie może być przedmiotem postępowania

wznowieniowego”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Wniosek Adama W. okazał się zasadny w części dotyczącej żądania

wznowienia postępowania zakończonego wyrokiem Sądu Apelacyjnego w

R. z dnia 5 października 2006 r., utrzymującym w mocy wyrok Sądu

Okręgowego w T. z dnia 30 czerwca 2006 r. W pozostałej części tj.

odnoszącej się do żądania wznowienia postępowania przeprowadzonego

przed Sądem Najwyższym, wywołanego wniesioną skargą kasacyjną,

wniosek ten należało pozostawić bez rozpoznania.

Przechodząc do wyjaśnienia przyczyn wydania powyższego

rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o wznowienie postępowania należy

nadmienić, że z petitum wniosku (uwzględniając wskazania art. 118 § 1 i 2

k.p.k.) wynika, że wolą jego autora jest wznowienie w całości postępowania

zainicjowanego przez niego skierowanym do Sądu Okręgowego żądaniem

zasądzenia odszkodowania i zadośćuczynienia z tytułu niewątpliwie

niesłusznego tymczasowego aresztowania. Ta konstatacja ma swoje

zakotwiczenie w zawartym w tym wniosku sformułowaniu „wnoszę o

wznowienie postępowania z mojego wniosku o odszkodowanie i

zadośćuczynienie zakończone wyrokiem”, jak też w żądaniu uchylenia m.in.

„wyroku Sądu Apelacyjnego w R., wyroku Sądu Okręgowego w T. –

przekazanie sprawy do rozpoznania w Sądzie Okręgowym (...)”. Już

powyższa okoliczność uniemożliwia, jak tego żąda Prokurator Prokuratury

Generalnej pozostawienie wniosku w całości bez rozpoznania. Wniosek ten

może być pozostawiony bez rozpoznania jedynie w części dotyczącej

7

żądania wznowienia także postępowania kasacyjnego prowadzonego przed

Sądem Najwyższym, o czym szerzej w dalszych wywodach niniejszego

uzasadnienia. Natomiast wniosek ten musiał być rozpoznany merytorycznie

w części dotyczącej postępowania zakończonego wyrokiem Sądu

Apelacyjnego w R. z dnia 5 października 2006 r., utrzymującym w mocy

wyrok Sądu Okręgowego w T. z dnia 30 czerwca 2006 r.

Rozwijając ten ostatni wątek należy stwierdzić, że postępowanie

wznawia się na korzyść oskarżonego, gdy potrzeba taka wynika z

rozstrzygnięcia organu międzynarodowego działającego na mocy umowy

międzynarodowej ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską (art. 540 § 3

k.p.k.). Mamy tutaj do czynienia z podstawą wznowienia propter decreta.

Uwzględniając istotę skargi wznowieniowej, treść art. 540 § 1 in principio

k.p.k. oraz usytuowanie systemowe art. 540 § 3 k.p.k., nie powinno budzić

wątpliwości, że art. 540 § 3 k.p.k., podobnie jak art. 540 § 1 k.p.k., odnosi

się do sytuacji wznowienia postępowania sądowego zakończonego

prawomocnym orzeczeniem (zob. też postanowienie SN z dnia 27 sierpnia

2008 r., IV KZ 59/08, R-OSNKW 2008, poz. 1815).

Sąd Najwyższy rozpoznający tę sprawę ma świadomość, że instytucja

wznowienia postępowania musi być, w szczególności w zakresie podstaw

jej stosowania, traktowana jako wyjątkowa, uwzględniając domniemanie

prawidłowości rozstrzygnięć zawartych w prawomocnym orzeczeniu (res

iudicata pro veritate habetur). Tak więc regulacje odnoszące się do tej

instytucji prawnej co do zasady nie powinny być wykładane rozszerzająco.

Uwaga ta ma istotne znaczenie ze względu na fakt, iż art. 540 § 3 k.p.k.

stanowi o wznowieniu postępowania „na korzyść oskarżonego”, zaś Adam

W. w postępowaniu wywołanym wnioskiem o odszkodowanie i

zadośćuczynienie z pewnością statusu oskarżonego nie miał. Problem

nabiera ostrości jeśli zważyć na to, iż w art. 540 § 2 k.p.k., sąsiadującym z

art. 540 § 3 k.p.k., ustawodawca używa szerszego zwrotu „na korzyść

8

strony”. Pojawia się więc pytanie, czy wobec wyjątkowego charakteru

instytucji wznowienia postępowania oraz w świetle – wynikającego z

założenia racjonalności prawodawcy – zakazu dokonywania wykładni

synonimicznej, nie należy treści art. 540 § 3 k.p.k. interpretować literalnie?

Na tak postawione pytanie trzeba udzielić odpowiedzi przeczącej.

Opowiedzieć się należy za stanowiskiem, iż treść art. 540 § 3 k.p.k. musi

być interpretowana funkcjonalnie. Tylko takie podejście do tego

zagadnienia pozwoli na zdekodowanie zawartości art. 540 § 3 k.p.k. w

sposób zgodny z założeniem prawodawcy. Założenie to odtworzyć można

w szczególności w oparciu o treść uzasadnienia do Projektu

obowiązującego kodeksu postępowania karnego. Jak czytamy w tym

uzasadnieniu (Nowe kodeksy karne z 1997 r. z uzasadnieniami, Warszawa

1997, s. 442), „wprowadzenie do k.p.k. art. 540 § 3 uwzględnia

zobowiązania wynikające z ratyfikowanych przez Polskę umów

międzynarodowych”. Wynikający zaś z art. 46 EKPCz, obowiązek stron

Konwencji przestrzegania prawomocnego wyroku Trybunału, musi być

rozumiany właśnie w ten sposób, że wyrok ten stanowić powinien

samoistną podstawę do wznowienia sądowego postępowania krajowego

zakończonego prawomocnym orzeczeniem, zaś sąd rozpoznający sprawę

w wyniku takiego wznowienia związany będzie treścią przedmiotowego

wyroku ETPCz (zob. też M. A. Nowicki: Wokół Konwencji Europejskiej,

Kraków 2006, s. 64 i n.; S. Zabłocki: Wznowienie postępowania w świetle

przepisów nowego Kodeksu postępowania karnego [w:] Nowa Kodyfikacja

Karna. Krótkie komentarze. Kodeks postępowania karnego, Warszawa

1998, z. 16, s. 209; A. Bojańczyk: Podważenie prawomocnego wyroku sądu

karnego przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w Stasburgu. Próba

zarysu zagadnienia – cz. II, Pal. 2001, nr 7-8, s. 133). Podkreślenia przy

tym wymaga to, że art. 46 EKPCz nie zawiera ograniczeń podmiotowych.

Tak więc regulacja art. 540 § 3 k.p.k. odnosić się powinna również do

9

takiego uczestnika procesu, który jest byłym oskarżonym, a następnie

uzyskał status wnioskodawcy w związku z roszczeniami dochodzonymi od

Skarbu Państwa z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego

aresztowania. Inne, literalne podejście do zagadnienia, uwzględniając fakt

nieuzyskania przez wnioskodawcę Adama W. żądanego przez niego w

ramach skargi do ETPCz pieniężnego zadośćuczynienia, uczyniłoby wyrok

ETPCz w istocie „martwym”. Tak więc nie zostałby zrealizowany wymóg

jego przestrzegania o jakim stanowi art. 46 EKPCz.

Powyższa interpretacja funkcjonalna art. 540 § 3 k.p.k. doznaje

wsparcia systemowego zewnętrznego (konstytucyjnego i konwencyjnego)

oraz ma uzasadnienie logiczne. Gdyby na gruncie art. 540 § 3 k.p.k.

wznowienia postępowania mógł domagać się jedynie oskarżony, a

pozbawiony tego prawa byłby były oskarżony (wnioskodawca), doszłoby do

naruszenia zasady równości, o jakiej stanowi art. 32 ust. 1 Konstytucji oraz

zostałoby ograniczone prawo obywatela do sądu wyrażone w art. 45 ust. 1 i

art. 77 ust. 2 Konstytucji. Oskarżony, który uzyskał korzystne

rozstrzygnięcie przed ETPCz miałby tytuł do domagania się wznowienia

postępowania na podstawie art. 540 § 3 k.p.k., zaś wnioskodawca (były

oskarżony), który uzyskał korzystne rozstrzygnięcie przed ETPCz,

dochodzący uprzednio bezskutecznie swych roszczeń w trybie przepisów

rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego, już takiego uprawnienia do

wznowienia postępowania by nie miał. Taka wykładania art. 540 § 3 k.p.k.

naruszałaby wynikający m. in. z art. 8 ust. 1 Konstytucji nakaz interpretacji

przepisów prawa zgodnie z zasadami konstytucyjnymi (zob. też L.

Morawski: Wykładnia w orzecznictwie sądów. Komentarz, Toruń 2002, s.

168 i n.).

Wprowadzenie podstawy wznowieniowej z art. 540 § 3 k.p.k. wiąże

się z możliwością występowania przez obywateli polskich do Europejskiego

Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu ze skargami w związku z

10

naruszeniami przepisów EKPCz (zob. T. Grzegorczyk: Kodeks

postępowania karnego. Komentarz, Kraków 2003, s. 1346). Skoro więc –

zgodnie z art. 34 EKPCz – stosowną skargę do ETPCz wnieść może

„każda osoba (...), która uważa, że stała się ofiarą naruszenia (...) praw

zawartych w Konwencji (...)”, to byłoby nielogiczne i systemowo niespójne

(vide art. 9 Konstytucji), aby w sytuacji uzyskania przez danego uczestnika

korzystnego rozstrzygnięcia na forum ETPCz, nie mógł on domagać się

wznowienia postępowania jedynie z tego powodu, że nie ma statusu

oskarżonego, lecz jest byłym oskarżonym, obecnie dochodzącym roszczeń

z tytułu jego niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania. Nie

sposób zapominać o tym, że uzyskanie statusu wnioskodawcy, w ramach

uregulowanego w rozdziale 58 k.p.k. postępowania o odszkodowanie

(zadośćuczynienie) za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie,

nie jest możliwe bez uprzedniego posiadania statusu oskarżonego (art. 249

§ 2 k.p.k.). Tak więc każdy wnioskodawca domagający się odszkodowania

(zadośćuczynienia) z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego

aresztowania to były oskarżony (podejrzany).

Wszystkie powyższe racje prowadzą do wniosku, że treść art. 540 § 3

k.p.k. odnosi się nie tylko do oskarżonego, ale także do byłego

oskarżonego, mającego następnie status wnioskodawcy w ramach

postępowania o odszkodowanie (zadośćuczynienie) z tytułu niewątpliwie

niesłusznego tymczasowego aresztowania. Zastosowane wyżej dyrektywy

wykładni systemowej zewnętrznej i funkcjonalnej oraz argumenty logiczne

pozwoliły na zmodyfikowanie językowego sensu przepisu art. 540 § 3 k.p.k.

w sposób pozwalający na uczynienie go akceptowalnym systemowo i

aksjologicznie (szerzej L. Morawski: Zasady wykładni prawa, Toruń 2010, s.

76). Jednocześnie odkodowany w powyższy sposób zakres podmiotowy

regulacji art. 540 § 3 k.p.k. nie narusza wspomnianego wyżej zakazu

11

wykładni synonimicznej, gdyż wskazany zakres jest zdecydowanie węższy

niż ten o jakim stanowi 540 § 2 k.p.k. traktujący generalnie o „stronie”.

Po przesądzeniu powyższych kwestii należy nadmienić, że

prawomocnie zakończono postępowanie w jego głównym przedmiocie

wyrokiem Sądu Apelacyjnego w R. z dnia 5 października 2006 r., którym

utrzymano w mocy wyrok Sądu Okręgowego w T. z dnia 30 czerwca 2006

r. Tak więc jedynie w tej części wniosek o wznowienie postępowania

złożony przez Adama W. był prawnie dopuszczalny w świetle art. 540 § 3

k.p.k. Dalej trzeba wskazać, że zgodnie z art. 19 EKPCz, Europejski

Trybunał Praw Człowieka jest organem międzynarodowym, działającym na

mocy umowy międzynarodowej ratyfikowanej przez Polskę. Trybunał ten

ustanowiony został po to, aby zapewnić przestrzeganie zobowiązań

wynikających dla stron EKPCz z samej Konwencji i jej protokołów

dodatkowych. W wyroku tego Trybunału z dnia 10 maja 2011 r. (nr skargi

33475/08), który to wyrok uprawomocnił się 28 listopada 2011 r.,

stwierdzono, że sądy krajowe orzekające co do wniosku Adama W. o

odszkodowanie i zadośćuczynienie, dopuściły się naruszenia art. 5 ust. 5

EKPCz. Ten ostatni przepis stanowi, że „każdy, kto został pokrzywdzony

przez niezgodne z treścią tego artykułu zatrzymanie lub aresztowanie ma

prawo do odszkodowania”. Przepis ten formułuje zarówno prawo do

odszkodowania za szkodę materialną (odszkodowanie sensu stricto), jak i

moralną. W tym ostatnim wypadku strona może domagać się

zadośćuczynienia (por. A. Nowicki: Komentarz do Europejskiej Konwencji

Praw Człowieka, Lex 2010, teza 5.10). Skoro więc ETPCz w prawomocnym

wyroku stwierdził naruszenie przez sądy krajowe art. 5 ust. 5 EKPCz, to

spełniony został warunek wznowienia postępowania o jakim stanowi art.

540 § 3 k.p.k. (por. wyrok Sądu Najwyższego z 28 kwietnia 2010 r., II KO

64/09, LEX nr 583795).

12

Jak wynika z uzasadnienia wyroku ETPCz z dnia 10 maja 2011 r.

(tezy 32 i 33), „sądy krajowe nigdy nie badały, czy skarżący faktycznie

poniósł jakąkolwiek szkodę o charakterze pieniężnym lub niepieniężnym.

Nie badano kwestii, czy zaliczenie okresu tymczasowego aresztowania

skarżącego na poczet kary grzywny w wysokości 580 EUR stanowiło

sprawiedliwe zadośćuczynienie za jakąkolwiek szkodę o charakterze

pieniężnym lub niepieniężnym poniesioną przez skarżącego (...); Trybunał

nie jest w stanie stwierdzić, czy sąd – zaliczając okres tymczasowego

aresztowania na poczet grzywny lub innej kary – w jakikolwiek sposób

badał też kwestię szkody poniesionej przez skarżącego w wyniku

tymczasowego aresztowania oraz jego proporcjonalności w stosunku do

kary, na poczet której jest zaliczane. Trybunał zauważa jednak, że zgodnie

z praktyką krajową, tego rodzaju zaliczanie ma wyraźnie charakter

niepieniężny, tym bardziej w sytuacji, gdzie okres tymczasowego

aresztowania zaliczany jest na poczet kary pozbawienia lub ograniczenia

wolności. Ponadto, sąd zalicza okres pozbawienia wolności bez

dokonywania oceny legalności tymczasowego aresztowania. Dlatego też

Trybunał uznaje, że automatyczne zaliczenie całego okresu tymczasowego

aresztowania skarżącego na poczet innej kary nałożonej na niego za

niezwiązane z przedmiotowym przestępstwo – nie może zostać uznane za

zgodne z podlegającym wykonaniu prawem określonym w artykule 5 ust. 5

Konwencji (...); w konsekwencji doszło do naruszenie artykułu 5 ust. 5

Konwencji”.

Reasumując powyższy wywód ETPCz trzeba nadmienić, że zgodnie

ze stanowiskiem Trybunału, zaliczenie okresu tymczasowego aresztowania

Adama W. na poczet orzeczonej kary grzywny w innej sprawie nie

zamykało – wbrew stanowisku Sądu Okręgowego w T. podzielonym przez

Sąd Apelacyjny w R. – problemu zasadności dochodzenia odszkodowania i

zadośćuczynienia z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego

13

aresztowania, a w każdym razie nie czyniło roszczeń wnioskodawcy w tym

zakresie bezprzedmiotowymi.

Mając na uwadze stwierdzone przez ETPCz naruszenie art. 5 ust. 5

EKPCz oraz przyczyny tego naruszenia, konieczne stało się rozstrzygnięcie

jak w pkt. 1 i 2 niniejszego wyroku (art. 547 § 2 k.p.k.). Niewątpliwie przy

tym wznowienie postępowania nastąpiło tutaj na korzyść wnioskodawcy,

skoro w dotychczasowym postępowaniu jego wniosek o odszkodowanie i

zadośćuczynienie został w całości oddalony, zaś w dalszym toku

postępowania konieczne będzie ponowne jego zbadanie, przy

uwzględnieniu wskazań wynikających z powołanego wyżej wyroku ETPCz i

uzasadnienia tego wyroku. Sąd Okręgowy zobowiązany będzie w

szczególności ocenić, czy Adam W. w wyniku tymczasowego aresztowania

poniósł szkodę lub doznał krzywdy, a jeśli tak, jaki był zakres szkody lub

krzywdy. Ponadto niezbędne będzie ustalenie, czy zaliczenie okresu jego

tymczasowego aresztowania w całości na poczet kary grzywny orzeczonej

w innej sprawie było, jak to ujmuje ETPCz „proporcjonalne oraz stanowiło

sprawiedliwe zadośćuczynienie za szkodę o charakterze pieniężnym lub

niepieniężnym poniesioną przez skarżącego”.

Przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w T. stanowi konsekwencję faktu, iż sąd ten – na mocy

postanowienia SN dnia z 28 listopada 2002 r., wydanego w trybie art. 37

k.p.k., uznany został za właściwy do rozpoznania wniosku Adama W. o

odszkodowanie i zadośćuczynienie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe

aresztowanie. Sąd Okręgowy w T. wyrokował merytorycznie w tej sprawie i

to jego wyrok został utrzymany w mocy przez Sąd Apelacyjny w R. Tak

więc to Sąd Okręgowy w T. ponownie musi rozpoznać tę sprawę, skoro nie

zdezaktualizowały się argumenty Sądu Najwyższego przywołane w

uzasadnieniu postanowienia z 28 listopada 2002 r., wskazujące na

14

konieczność przekazania sprawy, która pierwotnie wpłynęła do Sądu

Okręgowego w K., z tego Sądu, do Sądu Okręgowego w T.

W świetle wywodu zaprezentowanego w poprzednim akapicie nie było

racji do uwzględnienia wniosku Adama W. „o przekazanie sprawy do

rozpoznania w Sądzie Okręgowym, do którego jest komunikacja kolejowa”.

Przechodząc do wyjaśnienia przyczyn rozstrzygnięcia zawartego w

pkt. 3 wyroku trzeba stwierdzić, że w judykaturze zgodnie wskazuje się, iż

nie jest orzeczeniem prawomocnie kończącym postępowanie sądowe

postanowienie Sądu Najwyższego oddalające kasację (tak postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia: 25 listopada 2010 r., V KO 87/10, R-OSNKW

2010, poz. 2369; 27 czerwca 2001 r., III KO 115/00, OSNKW 2001, z. 9-10,

poz. 83; 12 kwietnia 2001 r., III KO 53/99, OSNKW 2001, z. 7-8, poz. 67).

To stanowisko judykatury nie może dziwić, skoro oddalając kasację Sąd

Najwyższy orzeka jedynie o niezasadności tej nadzwyczajnej skargi,

wniesionej od prawomocnego wyroku i w żaden sposób nie ingeruje w

prawomocność tego wyroku. Z tego rodzaju orzeczeniem mieliśmy do

czynienia w przypadku postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 15

listopada 2007 r. (IV KK 82/07) oddalającego kasację. Całkowicie wadliwie

wnioskodawca przy tym twierdził, że powyższe orzeczenie miało status

wyroku. Tym bardziej nie jest orzeczeniem sądowym kończącym

prawomocnie postępowanie takie postanowienie Sądu Najwyższego,

którym odmówiono podjęcia uchwały co do przedstawionego zagadnienia

prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy. Tak więc wniosek o

wznowienie postępowania w części w jakiej odnosił się do postanowień

Sądu Najwyższego IV KK 82/07 i I KZP 28/07 należało pozostawić bez

rozpoznania (art. 547 § 1 k.p.k.).