I CNP 76/11

Sygn. akt I CNP 76/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi Przedsiębiorstwa Handlowo-Usługowego S. Spółki z o.o.

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego z

dnia 20 kwietnia 2011 r.,

wydanego w sprawie

z powództwa K. O. i R. O.

przeciwko Przedsiębiorstwu Handlowo-Usługowemu S. Spółce z o.o.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 20 czerwca 2012 r.,

oddala skargę.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2011 r., Sąd Okręgowy oddalił apelację

pozwanego Przedsiębiorstwa Handlowo-Usługowego wniesioną od wyroku Sądu

Rejonowego z dnia 16 kwietnia 2009 r., zasądzającego od pozwanego na rzecz

powodów K. O. i R. O. kwotę 9.033,27 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 25

lutego 2009 r. i oddalającego powództwo o zapłatę odsetek ustawowych w

pozostałym zakresie.

Za podstawę rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy przyjął następujące ustalenia

i wnioski.

W dniu 19 stycznia 2001 r. strony zawarły umowę sprzedaży lokalu

mieszkalnego nr 1 położonego przy ul. G. 19E. Cena sprzedaży obejmowała

podatek VAT wynoszący 9.033,27 zł, obliczony według stawki 7%. Powodowie

zapłacili cenę w całości. W rozpoznawanej sprawie sporne między stronami było

jedynie to, czy sprzedaż lokalu objęta była stawką podatku VAT wynoszącą 7% czy

0%. Odwołując się do § 63 ust. 1 pkt 4 i 5 oraz § 12 pkt 1 rozporządzenia Ministra

Finansów z dnia 22 grudnia 1999 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów

ustawy o podatku od towarów i usług oraz podatku akcyzowego (Dz.U. Nr 109, poz.

1245 ze zm.) i § 3 ust. 4 rozporządzenia Ministra Gospodarki Przestrzennej i

Budownictwa z dnia 14 grudnia 1994 r. w sprawie warunków technicznych, jakim

powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. Z 2005 r. Nr 10, poz. 46 ze

zm.), Sąd Rejonowy uznał, że sprzedaż lokalu objęta była stawką podatku VAT

wynoszącą 0%. Z tego względu przyjął, że świadczenie pobrane przez pozwaną w

tym zakresie było nienależne i na podstawie art. 410 § 1 i 2 w zw. z art. 405 k.c.

uwzględnił powództwo o zapłatę równowartości pobranego podatku. Sąd Rejonowy

podkreślił również, że pomimo odprowadzenia do Skarbu Państwa podatku VAT

pobranego od powodów, po stronie pozwanej miało miejsce faktyczne

przysporzenie, bowiem kwotę tego podatku mogła ona odliczyć od przychodu,

rozliczając na przykład materiały zakupione na budowę lokalu.

Pozwana spółka wniosła apelację od wyroku Sądu Rejonowego, zarzucając

naruszenie wskazanych wyżej przepisów rozporządzenia Ministra Finansów z dnia

22 grudnia 1999 r. i rozporządzenia Ministra Gospodarki Przestrzennej

3

i Budownictwa z dnia 14 grudnia 1994 r. polegające na wadliwym ustaleniu stawki

należnego podatku VAT, naruszenie art. 409 w zw. z art. 410 i 405 k.c. polegające

na uwzględnieniu powództwa mimo, iż pozwana przekazała pobrany od powodów

podatek do urzędu skarbowego i w ten sposób przestała być wzbogacona,

naruszenie art. 244 § 1 k.p.c. polegające na dokonaniu ustaleń sprzecznych

z treścią będących dokumentami urzędowymi aktu notarialnego obejmującego

umowę sprzedaży lokalu i jego załączników oraz naruszenie art. 233 k.p.c.

polegające na niewłaściwej ocenie decyzji Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia

28 lutego 2008 r. oraz opinii instytutu studiów podatkowych.

Postanowieniem z dnia 12 marca 2010 r. Sąd Okręgowy zawiesił

postępowanie apelacyjne do czasu rozstrzygnięcia zawisłej przez tym Sądem

sprawy, w której przedstawione zostało Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

zagadnienie prawne dotyczące wykładni wskazanych wyżej przepisów

rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 22 grudnia 1999 r. i rozporządzenia

Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z dnia 14 grudnia 1994 r. W dniu

9 grudnia 2010 r. Sąd Najwyższy podjął uchwałę (sygn. akt III CZP 101/10), w

której przyjął, że z zakresu pojęcia lokalu mieszkalnego w rozumieniu § 1 pkt 12

wspomnianego rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 22 grudnia 1999 r. zostały

wyłączone wszystkie lokale mieszkalne znajdujące się w zespole budynków

jednorodzinnych w układzie bliźniaczym, szeregowym lub atrialnym. Po podjęciu

zawieszonego postępowania Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2011 r.

oddalił apelację strony pozwanej.

Sąd Okręgowy podzielił pogląd przyjęty w wymienionej uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 9 grudnia 2010 r. i uznał, że pozwana niezasadnie powiększyła

cenę lokalu sprzedanego powodom o kwotę podatku VAT obliczonego według

stawki 7%. Sąd Okręgowy podkreślił, że pozwana reprezentowana była

w postępowaniu przed Sądem Rejonowym przez pełnomocnika będącego radcą

prawnym i wnosiła o oddalenie powództwa jedynie ze względu na prezentowaną

wykładnię przepisów wymienionego rozporządzenia Ministra Finansów z dnia

22 grudnia 1999 r., która nie została zaakceptowana przez Sąd Najwyższy.

Okoliczności, iż pozwana z chwilą przekazania pobranego podatku do urzędu

skarbowego przestała być wzbogacona oraz że sprzedaż lokalu mieszkalnego

4

określonej kategorii została wykazana dokumentami urzędowymi, podniesione

zostały dopiero w apelacji. Pozwana nie uprawdopodobniła, że powyższych

okoliczności, nie mogła powołać w postępowaniu przed Sądem Rejonowym ani

też, że potrzeba ich powołania wynikła dopiero w postępowaniu apelacyjnym.

Z tych względów na podstawie art. 381 k.p.c. Sąd Okręgowy okoliczności te

pominął jako spóźnione.

Pozwana wniosła skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego. W skardze wskazała, że wyrok ten jest

niezgodny z art. 381 w zw. z art. 378 § 1 k.p.c. oraz z art. 409 w zw. z art. 410 i art.

405 k.c. W podstawach skargi zarzuciła:

1) naruszenie art. 381 w zw. z art. 378 § 1 k.p.c. polegające na pominięciu

przez Sąd Okręgowy okoliczności, że pozwana z chwilą przekazania

pobranego podatku VAT do urzędu skarbowego przestała być wzbogacona

w świetle art. 409 k.c., mimo iż pominięcie przewidziane w art. 381 k.p.c.

dotyczyć może jedynie nowych faktów i dowodów, a nie zarzutów

o charakterze materialnoprawnym, oraz pomimo tego, że okoliczność ta była

znana Sądowi Rejonowemu z urzędu, co znalazło wyraz w uzasadnieniu

wyroku tego Sądu, a postawiony w apelacji zarzut naruszenia art. 409 w zw.

z art. 410 i art. 405 k.c. dotyczył nieprawidłowej oceny tej okoliczności;

2) naruszenie art. 409 w zw. z art. 410 i art. 405 k.c. polegające na ich

niezastosowaniu i nieuwzględnieniu apelacji, pomimo tego, że z chwilą

przekazania do urzędu skarbowego pobranego podatku VAT pozwana

przestała być wzbogacona.

Uprawdopodabniając szkodę doznaną w wyniku prawomocnego wyroku Sądu

Okręgowego pozwana podniosła, że zmuszona była zapłacić powodom zasądzoną

kwotę 9.033,27 zł wraz odsetkami ustawowymi wynoszącymi 2.954 zł i kosztami

procesu w kwocie 452 zł. W skardze wywodziła, że wzruszenie wyroku Sądu

Okręgowego nie było i nie jest możliwe w drodze innych środków prawnych. Z tych

względów pozwana wniosła o stwierdzenie niezgodności prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego z art. 381 w zw. z art. 378 § 1 k.p.c. oraz z art. 409 w zw. z art.

410 i art. 405 k.c., a ponadto o zasądzenie kosztów postępowania przed Sądem

Najwyższym według norm przepisanych.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 409 w zw. z art. 410 § 1 k.c. obowiązek zwrotu świadczenia

nienależnego lub jego wartości wygasa, jeśli uzyskujący nienależne świadczenie

zużył je lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba, że

wyzbywając się go lub zużywając powinien liczyć się z obowiązkiem jego zwrotu.

Z przepisów tych wynika, że obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości

wywołany uzyskaniem świadczenia nienależnego nie wygasa jedynie z tego

powodu, że ten, kto korzyść uzyskał z tego tytułu uzyskał zużył ją lub utracił, ale

art. 409 k.c. wymaga aby stało się to w taki sposób, że ten który uzyskał korzyść

nie jest już wzbogacony a wyzbywając się korzyści lub zużywając ją nie powinien

był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Dokonanie prawidłowej oceny w tym zakresie

nie polega wprawdzie wyłącznie na ustalaniu faktów, lecz stanowi kwestię prawną.

Niemniej jednak ocena taka musi przyjmować za podstawę istotne okoliczności

faktyczne, których ustalenie możliwe jest co do zasady w oparciu o konkretne

twierdzenia strony i dowody przywołane na poparcie tych twierdzeń. Takich

zarzutów ani związanych z nimi okoliczności faktycznych pozwana spółka przed

sądem pierwszej instancji nie przedstawiła. Dopiero w apelacji, w związku

z rozliczeniem się Z Urzędem Skarbowym, pozwana podniosła, że nie mogła liczyć

się z obowiązkiem zwrotu, ponieważ w jej ocenie zastosowanie miała stawka VAT

7 % a potwierdzać to miała, poza opinią Prof. W. M., decyzja Urzędu Skarbowego

z dnia 28 lutego 2008 r.. Także dopiero w apelacji pozwana podniosła, że kwestia

rozliczenia pobranego od powodów podatku VAT ze Skarbem Państwa polegająca

na możliwości odliczenia od wpłacanej do Urzędu Skarbowego kwoty należnego

podatku kwot, jakie pozwana zapłaciła z tytułu podatku VAT w ramach stosunków

z innymi podmiotami , jest kwestią wyłącznie rachunkową i nie wpływa w żaden

sposób na przysporzenie po jej stronie. W tym właśnie kontekście należy

rozważać, czy doszło do zarzucanego w skardze naruszenia art. 381 k.p.c. przez

Sąd drugiej instancji, który uznał za spóźnione podniesienie przez pozwaną

dopiero w apelacji faktu braku wzbogacenia w związku z przekazaniem podatku do

Urzędu Skarbowego. Nową okolicznością według sądu nie było samo

6

odprowadzenie podatku do Urzędu Skarbowego, bo tak przyjął Sąd pierwszej

instancji, ale stan braku wzbogacenia, który miał być konsekwencją tej czynności.

Jak trafnie przyjmuje się w judykaturze Sądu Najwyższego, zużycie lub

utrata korzyści bezpodstawnie uzyskanej powoduje według art. 409 k.c.

wygaśnięcie obowiązku zwrotu świadczenia to tylko wtedy, gdy zużycie lub utrata

korzyści nastąpiły w sposób bezproduktywny, konsumpcyjny, tj. gdy wzbogacony,

w zamian tej korzyści, nie uzyskał ani korzyści zastępczej ani zaoszczędzenia

wydatku, gdy wydatek miał miejsce tylko dlatego, że uprzednio uzyskał on korzyść,

bez której nie poczyniłby tego wydatku. Jeżeli natomiast w zamian za zużytą

korzyść wzbogacony uzyskał do swojego majątku jakąkolwiek inną korzyść

majątkową (np. mienie czy zwolnienie z długu, który w ten sposób spłacił), nie

można uznać, że nie jest już wzbogacony, bowiem w wyniku dokonania tego

wydatku, w jego majątku pozostaje korzyść w postaci zwiększenia aktywów bądź

zmniejszenia pasywów ( tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 kwietnia 2010 r., V

CSK 320/09, niepubl.; zob. też wyrok z dnia 2 lutego 2012 r., II CSK 670/11,

niepubl.). Kwestia przekazania do Urzędu Skarbowego kwoty podatku VAT przez

podatnika bez przedstawienia dowodów, które pozwoliłyby na ustalenie sposobu

dokonywania przez pozwaną podatkowych rozliczeń z tytułu prowadzonej

inwestycji oraz przenoszenia własności lokali i udziałów we współwłasności

nieruchomości gruntowej nie przedstawia się tak jednoznacznie, jak wskazują na

to wywody skargi,. Poprzednio obowiązujące, a mające zastosowanie do rozliczeń

podatku VAT przez pozwaną, art. 19, 20 i 21 ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r.

o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz. U. Nr 11, poz. 50 ze

zm. dalej jako u.p.t.u.), pozwalały nie tylko na odliczenie kwoty należnego podatku

o kwotę podatku naliczonego przy nabywaniu towarów i usług związanych ze

sprzedażą opodatkowaną ale także w określonych sytuacjach uprawniały

podatnika do zwrotu z urzędu skarbowego różnicy pomiędzy podatkiem

naliczonym a podatkiem należnym ( art. 21 ust. 2 u.p.t.g.).

Trzeba też podnieść, że pozwana spółka wystąpiła w 2007 r. na podstawie

art. 72 i nast. ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (jedn. tekst

Dz. U. z 2005 r., Nr 8, poz. 60 ze zm.) o zwrot nadpłaconego podatku VAT, ale

uczyniła to z uchybieniem ustawowego terminu do zgłoszenia stosowanego

7

żądania. To była zasadnicza przyczyna odmowy zwrotu nadpłaty podatku

wskazana w decyzji Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 28 lutego 2008 r.

Natomiast pogląd tego organu dotyczący prawidłowości zastosowanej stawki

podatku VAT wyrażony został jedynie na marginesie rozważań i nie został nawet

bliżej uzasadniony.

Według utrwalonego w orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowiska,

orzeczenie niezgodne z prawem - w rozumieniu art. 4241

k.p.c. w związku z art.

4171

§ 2 k.c. - to orzeczenie niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi

i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami

rozstrzygnięć (dyskrecjonalności) albo wydane w wyniku szczególnie rażąco

błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie

wymaga głębszej analizy prawniczej. Niezgodność z prawem powodująca

powstanie odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa musi mieć

charakter kwalifikowany, elementarny i oczywisty, tylko bowiem w takim wypadku

orzeczeniu sądu można przypisać cechy bezprawności. (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 17 maja 2006 r., I CNP 14/06, z dnia 7 lutego 2007 r., III CNP

53/06; z dnia 21 lutego 2007 r., I CNP 71/06, niepubl. oraz z dnia 17 maja 2012 r.,

I CNP 55/11, niepubl ).

Uwzględniając wskazane wyżej okoliczności należało przyjąć, iż nie doszło

do tak rozumianej niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sąd

Okręgowego z dnia 20 kwietnia 2011 r. .

Dlatego Sąd Najwyższy, na podstawie art. 42411

§ 1 k.p.c., orzekł jak w sentencji.

db