I KZP 9/12

UCHWAŁA Z DNIA 20 CZERWCA 2012 R.

I KZP 9/12

Do pojednania małoletniego pokrzywdzonego z jego rodzicem w

trybie art. 66 § 3 k.k. uprawniony jest kurator wyznaczony przez sąd

opiekuńczy do reprezentowania małoletniego. Na pojednanie to musi

zezwolić sąd opiekuńczy.

Przewodniczący: sędzia SN A. Siuchniński.

Sędziowie SN: T. Grzegorczyk, J. Szewczyk (sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Generalnej: B. Mik.

Sąd Najwyższy w sprawie Dobromiły A., po rozpoznaniu,

przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k., przez Sąd Okręgowy w

K., postanowieniem z dnia 5 kwietnia 2012 r., zagadnienia prawnego

wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy wynikający z treści przepisu art. 66 § 3 k.k. materialnoprawny

warunek pojednania się pokrzywdzonego ze sprawcą jest spełniony

również wtedy, gdy pojednanie takie nastąpiło między kuratorem

ustanowionym przez sąd opiekuńczy na podstawie przepisów Kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego dla reprezentowania małoletniego

pokrzywdzonego w postępowaniu karnym a sprawcą, a jeśli tak, czy dla

zachowania skuteczności tej czynności konieczne jest zezwolenie sądu

opiekuńczego?”

2

uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.

U Z A S A D N I E N I E

Zagadnienie prawe wymagające zasadniczej wykładni ustawy

wyłoniło się na tle następujących sytuacji procesowej.

Sąd Rejonowy w B. warunkowo umorzył postępowanie karne

przeciwko Dobromile A. oskarżonej o to, że w okresie od lipca 2010 r.

daty bliżej nieustalonej do dnia 30 grudnia 2010 r. w miejscowości Ś.

znęcała się psychicznie i fizycznie nad swoim dzieckiem Tymonem M. w

ten sposób, że ubliżała mu słowami powszechnie uznanymi za obelżywe,

popychała go, szarpała za włosy, głośno krzyczała na niego, zamykała go

samego w odosobnionym pomieszczeniu groziła mu pozbawieniem życia,

tj. o przestępstwo określone w art. 207 § 1 k.k.

Apelację od tego orzeczenia wniósł oskarżyciel publiczny,

zarzucając obrazę przepisów postępowania (art. 4, art. 7, art. 92, art. 167,

art. 365, art. 366 § 1 i art. 410 k.p.k.) oraz obrazę prawa materialnego –

art. 66 § 1 i art. 66 § 3 k.k., tego ostatniego przepisu poprzez jego

zastosowanie jako podstawy warunkowego umorzenia postępowania

wskutek wyrażenia błędnego poglądu, że pokrzywdzony pojednał się ze

sprawcą. W rzeczywistości w sprawozdaniu z postępowania

mediacyjnego odnotowano, że doszło do pojednania między Dobromiłą A.

a reprezentowanym przez kuratora pokrzywdzonym.

W toku rozpoznawania wniesionego przez prokuratora środka

odwoławczego Sąd Okręgowy w K. powziął wątpliwości co do interpretacji

art. 66 § 3 k.k., które wyraził w przekazanym Sądowi Najwyższemu

zagadnieniu prawnym. W uzasadnieniu postanowienia zrelacjonowano

3

argumenty, którymi wsparł swoje orzeczenie Sąd Rejonowy, a także

kontrargumenty przedstawione przez apelującego.

Prokurator Prokuratury Generalnej, we wniosku z dnia 29 maja

2012 r., wniósł o odmowę podjęcia uchwały, gdyż Sąd odwoławczy nie

usiłował zinterpretować art. 66 § 3 k.k., a istota obu pytań sprowadza się

do prośby o poradę, jak rozstrzygnąć apelację. W uzasadnieniu pisma

wyrażono stanowisko, że pojednanie się pokrzywdzonego ze sprawcą

przestępstwa jest czynnością procesową, która powinna być –

odpowiednio do okoliczności – utrwalona w sposób unormowany w art.

23a § 4 k.p.k., art. 490 § 2 k.p.k. albo w art. 116 k.p.k. To z kolei, zdaniem

prokurator Prokuratury Generalnej, oznacza, że w wypadku

pokrzywdzonego pozbawionego zdolności do samodzielnego

podejmowania czynności procesowych (małoletni, ubezwłasnowolniony

całkowicie albo częściowo) czynności tej powinien dokonać

przedstawiciel ustawowy albo osoba, pod której pieczą pokrzywdzony

pozostaje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W niniejszej sprawie zachodzą warunki do wydania uchwały, gdyż

uregulowania zawarte w przepisach prawa karnego materialnego oraz

przepisach procedury karnej nie są wystarczające oraz nie pozwalają,

bez zastosowania odwołań systemowych, na właściwe zrozumienie treści

art. 66 § 3 k.k. Przepis ten stanowi, że w wypadku, gdy pokrzywdzony

pojednał się ze sprawcą, sprawca naprawił szkodę lub pokrzywdzony i

sprawca uzgodnili sposób naprawnienia szkody, warunkowe umorzenie

postępowania może być zastosowane do sprawcy przestępstwa

zagrożonego karą nie przekraczającą 5 lat pozbawienia wolności. Prawo

karne materialne nie definiuje pojęć „pojednanie”, „pokrzywdzony”, czy

„naprawienie szkody”. Przez pojednanie należy rozumieć doprowadzenie

poróżnionych do zgody, pogodzenie ich (M. Szymczak [red.:] Słownik

4

języka polskiego, Warszawa 1999, s. 733). Tak też wynika np. z art. 60 §

1 pkt 1 k.k. oraz z art. 492 k.p.k. i art. 493 k.p.k. Dopiero odwołanie do art.

49 § 1-2 k.p.k. pozwala na zrozumienie pojęcia pokrzywdzonego,

natomiast naprawienie szkody reguluje art. 361 § 2 k.c.

Stosownie do treści art. 51 § 2 k.p.k. – jeżeli pokrzywdzony jest

małoletni, prawa jego wykonuje przedstawiciel ustawowy albo osoba pod

której stałą pieczą pokrzywdzony pozostaje.

W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 30 września 2010 r., I

KZP 10/10, OSNKW 2010, z. 10, poz. 84, Sąd Najwyższy orzekł, że

rodzic małoletniego nie może, działając w charakterze przedstawiciela

ustawowego, wykonywać praw tego małoletniego jako pokrzywdzonego w

postępowaniu karnym, w tym także w postępowaniu z oskarżenia

prywatnego, jeżeli oskarżonym jest drugi z rodziców.

Z kolei bez odesłania systemowego do przepisów Kodeksu

cywilnego i Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie dałoby się

odkodować pojęć „małoletniego”, „przedstawiciela ustawowego” i „osoby,

pod której stałą pieczą pokrzywdzony pozostaje” użytych w art. 51 § 2

k.p.k.

Instytucja przedstawiciela ustawowego, związana z wykonywaniem

władzy rodzicielskiej, określonej w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym,

znajduje zastosowanie na gruncie procedury karnej, dlatego należy ją w

tym postępowaniu – wobec braków szczegółowych wyłączeń – stosować

całościowo. Tylko taka wykładnia może zapobiegać absurdalnym efektom

interpretacji art. 51 § 2 k.p.k. (np. rozbieżne wnioski rodziców w sprawie

ścigania karnego osoby, która popełniła na szkodę ich dziecka

przestępstwo, ścigane na wniosek), gdy czyni się je w oderwaniu od

regulacji zawartych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. W przeciwnym

wypadku nie byłoby możliwe znalezienie rozwiązania pozwalającego na

wykonywanie przez małoletniego pokrzywdzonego jego praw w procesie

5

karnym, w sytuacji gdy przedstawiciele ustawowi zaniedbują swe

obowiązki lub z oczywistych względów nie są zainteresowani tym, aby

w imieniu małoletniego jego prawa wykonywać. Olbrzymią

niekonsekwencję stanowiłoby zrezygnowanie z wykładni systemowej przy

ustalaniu tych sytuacji, w których rodzice są wykluczeni od

reprezentowania praw małoletniego. Sąd Najwyższy podziela wyrażany w

doktrynie pogląd, że „w razie zaistnienia konfliktu między rodzicami,

którzy nie mogą uzgodnić stanowisk, rozstrzygnięcie wydaje sąd

opiekuńczy. Jeśli żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka,

zwłaszcza gdy proces toczy się między rodzicami a dzieckiem, lub

jednym z rodziców a dzieckiem – dziecko reprezentuje kurator,

ustanowiony przez sąd opiekuńczy, celem dokonywania tychże czynności

w procesie” (zob. M. Lipczyńska: Oskarżenie prywatne, Warszawa 1977,

s. 112).

W piśmiennictwie wskazuje się, że pojęcia czynności prawnych

w rozumieniu art. 98 § 2 pkt 2 k.r.o. nie można interpretować jako tylko

czynności o charakterze cywilnoprawnym i że może ono dotyczyć także

czynności o charakterze karnoprawnym (por. W. Hazuka: Wykonywanie

praw małoletniego, gdy sprawcą przestępstwa jest jego przedstawiciel

ustawowy lub opiekun, Problemy Praworządności 1972, nr 10 s. 32).

Zawarty w art. 98 § 3 k.r.o. zakaz reprezentacji dziecka przez rodziców

obowiązuje przed sądem oraz każdym organem państwowym. W takiej

sytuacji na podstawie art. 99 k.r.o. do reprezentacji dziecka i

wykonywania jego praw w postępowaniu karnym uprawniony jest kurator

ustanowiony przez sąd opiekuńczy. Może on skutecznie złożyć wniosek o

ściganie, cofnąć go, a także dokonywać wszystkich innych czynności, do

których uprawniony jest pokrzywdzony (por. K. Dudka: Podmioty

uprawnione do złożenia wniosku o ściganie przestępstwa popełnionego

na szkodę małoletniego pokrzywdzonego. Prok. i Pr. 2006, nr 9, s. 111).

6

Podobnie wywodzi A. Kaznowski: Udział pokrzywdzonego małoletniego w

procesie karnym. Prok. i Pr. 2007, nr 5, s. 79. Ponadto w doktrynie, w

ślad za uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2003 r., I KZP

19/03, OSNKW 2003, z. 9-10, poz. 78, wskazuje się, że po śmierci

pokrzywdzonego pojednać się ze sprawcą na potrzeby art. 66 § 3 k.k.

mogą osoby najbliższe – art. 52 k.p.k. (A. Zoll [w:] A. Zoll [red.:] Kodeks

karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2012 s. 923; R. Skarbek [w:]

M. Królikowski, R. Zawłocki [red.:] Kodeks karny. Część ogólna.

Komentarz t. II, Warszawa 2010, s. 435; K. Banasik: Uwagi do art. 66 § 3

Kodeksu karnego. Prok. i Pr. 2008, nr 7-8, s. 22, s. 24).

Z drugiej natomiast strony, w piśmiennictwie podnosi się, wskazując

na charakter pojednania, o którym mowa w art. 66 § 3 k.k., że pojednanie

dopuszczalne jest wyłącznie między pokrzywdzonym i sprawcą

przestępstwa, i w imieniu oraz za pokrzywdzonego żadne inne osoby

dokonywać pojednania nie mogą (T. Kozioł, Glosa do uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 30 września 2003 r., I KZP 19/03, PiP 2004, z. 7, s.

126-128; tenże, Warunkowe umorzenie postępowania karnego,

Warszawa 2009, s. 131-135; E. Wdzięczna: Warunkowe umorzenie

postępowania karnego w świetle koncepcji sprawiedliwości naprawczej,

Toruń 2010, s. 261-268; A. Błachnio-Parzych, M. Hudzik, J. Pomykała:

Przegląd glos krytycznych do orzeczeń Izby Karnej i Izby Wojskowej

Sądu Najwyższego z zakresu prawa karnego materialnego,

opublikowanych w okresie od kwietnia 2004 roku do marca 2005 roku [w:]

L. Gardocki, J. Godyń, M. Hudzik, L. K. Paprzycki [red.:] Działalność

orzecznicza Sądu Najwyższego a prawo wspólnotowe i unijne, Rajgród

2005, s. 86-90; J. Iwaniec, Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z dnia

30 września 2003 r., I KZP 19/03, PS 2005, nr 2, s. 131-135).

Jako argumenty przemawiające za brakiem możliwości dokonania

pojednania między sprawcą a osobą najbliższą dla pokrzywdzonego

7

wskazuje się indywidualny i osobisty charakter pojednania – aktu z

dziedziny moralności o prawnie relewantnym charakterze. Ponadto,

podkreśla się, że art. 52 k.p.k. stanowi wyłącznie o przekazaniu osobom

najbliższym dla pokrzywdzonego uprawnień procesowych.

Rozumując w ten sposób, także rodzice niebędący sprawcami

przestępstwa nie mogliby pojednać się w imieniu pokrzywdzonego

dziecka z oskarżonym o popełnienie przestępstwa na szkodę

małoletniego dziecka.

Sąd Najwyższy nie podziela przedstawionych wyżej poglądów, gdyż

treść art. 98 § 2 pkt 2 k.r.o. wyraźnie upoważnia do wykonywania

czynności prawnych między dzieckiem a jego rodzicami. Przy czym w

procesie karnym realizacja czynności prawnej następuje poprzez

czynność procesową. Jeżeli żadne z rodziców nie może reprezentować

dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską, reprezentuje je kurator

ustanowiony przez sąd opiekuńczy (art. 99 k.r.o.). Wyłączenie

reprezentacji dziecka przez rodziców dotyczy konkretnej czynności

prawnej lub konkretnego postępowania przed sądem czy innym organem

państwowym. Omawiany przepis ma zatem na względzie ustanowienie

kuratora do załatwiania poszczególnych spraw w rozumieniu art. 180 § 2

k.r.o. i z chwilą ich ukończenia kuratela ustaje z mocy prawa. Przez

ukończenie sprawy należy rozumieć załatwienie czynności powierzonej

kuratorowi, np. zawarcie ugody, uprawomocnienie się orzeczenia

sądowego lub egzekucji administracyjnej (por. K. Piasecki [red.:] Kodeks

rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2009, s. 769). Czynność

pojednania się pokrzywdzonego ze sprawcą przestępstwa w rozumieniu

art. 66 § 3 k.k. stanowi uprawnienie pokrzywdzonego, przybierające

postać czynności procesowej. Oznacza to, że omawiane uprawnienie

może być realizowane samodzielnie tylko przez pełnoletniego

pokrzywdzonego, mającego pełną zdolność do czynności prawnych.

8

Małoletni pokrzywdzony musi być reprezentowany przez przedstawiciela

ustawowego, tzn. tego czyje umocowanie opiera się na ustawie (art. 96

k.c.) albo przez osobę, pod której stała pieczą pozostaje.

Przedstawicielem ustawowym małoletniego w procesie karnym w sytuacji

gdy żaden z rodziców nie może reprezentować małoletniego, jest kurator

ustanowiony przez sąd opiekuńczy (art. 99 k.r.o.). Przedstawiciel

pokrzywdzonego korzysta ze wszystkich uprawnień procesowych, które

przysługiwałby pokrzywdzonemu, gdyby sam mógł działać w procesie.

Działa tak jak działałby pokrzywdzony. Trafnie Sąd Najwyższy wyjaśnił,

że pokrzywdzony małoletni nie jest uprawniony do złożenia wniosku o

ściganie sprawcy przestępstwa ściganego na wniosek. W przypadku, gdy

przedstawiciel ustawowy albo osoba pod której pieczą pokrzywdzony

pozostaje nie składa z naruszeniem dobra małoletniego takiego wniosku,

sąd opiekuńczy wydaje odpowiednie zarządzenie (art. 109, art. 147 i art.

168 k.r.o.). W razie niezłożenia powyższego wniosku przed wszczęciem

postępowania osoba do tego uprawniona może do czasu upływu okresu

przedawnienia karalności złożyć taki wniosek w każdym stadium

toczącego się postępowania, a nawet po prawomocnym umorzeniu

postępowania spowodowanym brakiem wniosku (uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 17 grudnia 1970 r., VI KZP 43/68, OSNKW

1971, z 7-8, poz. 101).

Porównanie treści art. 66 § 3 k.k. z przepisami art. 23a § 4 k.p.k. i

art. 339 § 4 k.p.k., art. 341 § 3 k.p.k. oraz art. 414 § 5 k.p.k. w zw. z art.

341 § 3 k.p.k. prowadzi do wniosku, że w tym trybie postępowania

jurysdykcyjnego do pojednania się pokrzywdzonego z oskarżonym może

dojść zarówno w formie mediacji, jak i w każdej innej formie, z tym, że

pojednanie musi być udokumentowane w sposób dla sądu wiarygodny.

(por. W. Daszkiewicz: Pojednanie, ugoda i mediacja w procesie karnym.

Nowa kodyfikacja. Krótkie komentarze, nr 8, Warszawa 1998, s. 75).

9

Podsumowując, do pojednania się w trybie art. 66 § 3 k.k.

małoletniego pokrzywdzonego z jego rodzicami, uprawniony jest kurator

wyznaczony przez sąd opiekuńczy do reprezentowania małoletniego. Do

wykonywania uprawień przez kuratora odpowiednie zastosowanie

znajdują przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o opiece (art. 178

§ 2 k.r.o.). Kurator wyznaczony w trybie art. 99 k.r.o. jest kuratorem do

załatwienia poszczególnych spraw w rozumieniu art. 180 § 2 k.r.o., a do

tego kuratora także stosuje się odpowiednio przepisy o opiece (zob. J.

Ignatowicz [w:] K. Pietrzykowski [red.:], Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Komentarz, Warszawa 2012, s. 1221).

W tym zakresie decydujące znaczenie ma art. 156 k.r.o., który

nakazuje opiekunowi uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we

wszystkich ważniejszych sprawach, które dotyczą małoletniego. Przy

czym, w odróżnieniu od sytuacji rodziców dziecka, którzy taką zgodę

muszą uzyskać w określonych wypadkach zarządu majątkiem dziecka,

opiekun – z racji mniejszego zaufania, jakim darzy go ustawodawca –

takie zezwolenie musi wyjednać tak co do ważniejszych czynności

dotyczących majątku małoletniego, jak i jego osoby

(J. Ignatowicz, op. cit., s. 1181, S. Kalaus [w:] K. Piasecki [red.:], op. cit.,

s. 1057).

Pojęcie „ważniejszych czynności” nie jest ustawowo definiowane,

ale w doktrynie prawa rodzinnego przyjmuje się, że są to czynności

wykraczające poza czynności, jakie opiekun wykonuje niejako

codziennie w ramach pieczy nad dzieckiem, bądź też dotyczą tej pieczy,

ale rozstrzygają zarazem o jej kierunku. Do tej kategorii zalicza się także

czynności mające decydujące znaczenie dla prawidłowego rozwoju

psychicznego i fizycznego osoby małoletniej, a także dla odpowiedniego

jej przygotowania do pracy dla dobra społeczeństwa (zob. J.

Strzebińczyk [w:] Z. Radwański [red.:] System prawa prywatnego, T.

10

Smyczyński [red.:] Prawo rodzinne i opiekuńcze. Tom 12, Warszawa

2003, s. 791).

Z tego punktu widzenia, podjęcie przez kuratora, wyznaczonego w

trybie art. 99 k.r.o., działań zmierzających do pojednania się (w imieniu i

za małoletniego) ze sprawcą przestępstwa popełnionego na szkodę

małoletniego, będącym jego rodzicem, musi być uznane za czynność

niecodzienną, a zarazem ważną dla osoby samego małoletniego, jego

sytuacji w rodzinie i relacji z rodzicami, którzy – choć niepozbawieni praw

rodzicielskich – w postępowaniu karnym działać nie mogli. Pojednanie

takie, zwłaszcza wtedy, gdy może decydować o sposobie zakończenia

postępowania karnego, musi więc być poprzedzone zezwoleniem sądu

opiekuńczego, który powinien wysłuchać małoletniego i w miarę

możliwości uwzględnić jego stanowisko. Rozstrzygnięcie sądu

opiekuńczego gwarantuje, że kurator będzie działał dla dobra

małoletniego.

Przyjęta przez Sąd Najwyższy interpretacja art. 66 § 3 k.k. spełnia

także wymogi wykładni celowościowej przepisu. Uchwalenie

odmiennego rozwiązania wykluczyłoby zastosowanie instytucji

warunkowego umorzenia postępowania wobec rodzica będącego

sprawcą przestępstwa zagrożonego karą pozbawienia wolności, której

górna granica przekracza 3 lata, popełnionego na szkodę małoletniego

dziecka. Wyłączenie dobrodziejstwa warunkowego umorzenia ze

względu na brak podmiotu, który mógłby prawnie skutecznie pojednać

się ze sprawcą przestępstwa mogłoby utrwalać i pogłębiać ostry konflikt

w rodzinie, między rodzicami a małoletnimi dziećmi. Niewątpliwie należy

dążyć do łagodzenia i likwidacji zatargu rodzinnego powstałego w wyniku

popełnienia przestępstwa. W szczególności ma to istotne znaczenie w

dla dobra dziecka i ochrony więzów rodzinnych.

11

Biorąc powyższe rozważania pod uwagę, Sąd Najwyższy podjął

uchwałę o treści przytoczonej na wstępie.