I PK 13/12

Sygn. akt I PK 13/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Romualda Spyt

w sprawie z powództwa A. G.

przeciwko Wojewódzkiemu Szpitalowi Specjalistycznemu w C.

o odprawę pieniężną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 czerwca 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w C.

z dnia 30 czerwca 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2

Powód domagał się od pozwanego 75.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami

od 11 czerwca 2009 r. tytułem odprawy pieniężnej. Wyrokiem z 26 stycznia 2011 r.

Sąd Rejonowy w C. oddalił powództwo.

Sąd ustalił, że powód był zatrudniony na podstawie umowy na czas

określony od 20 listopada 2006 r. do 31 grudnia 2012 r. Uchwałą Zarządu

Województwa /…/ z 16 sierpnia 2007 r. dyrektorem Wojewódzkiego Szpitala

Zespolonego w C. został A. K., który miał pełnić funkcję dyrektora przez okres roku,

tj. do 16 sierpnia 2008 r. W tym okresie powód był zatrudniony na stanowisku

kierownika działu zamówień publicznych. Dyrektor K. udzielił powodowi

pełnomocnictwo do wykonywania obowiązków w zakresie restrukturyzacji

finansowej szpitala. W zakresie udzielonego pełnomocnictwa głównym zadaniem

powoda było znalezienie przyczyny tragicznej sytuacji finansowej szpitala i

policzenie długu. Zarządzeniem z 11 grudnia 2007 r. dyrektor powołał komisję

przetargową do przygotowania i przeprowadzenia przetargu o udzielenia

zamówienia na usługę spłaty wierzytelności bezspornych dłużnika w wysokości

13.000.000 zł. Dyrektor konsultował tę decyzję między innymi z powodem. Przetarg

na zamówienie został przeprowadzony 24 stycznia 2008 r. W konsekwencji umowa

subrogacji została zawarta 4 lutego 2008 r. W wyniku zawartej umowy szpital

osiągnął dwumilionowy dodatni wynik finansowy za 2008 r.

Dyrektor K. uważał, że przewidywany dodatni wynik finansowy jest główną

zasługą powoda. W rekompensacie aneksem nr 2 zawartym 14 listopada 2008 r.,

strony ustaliły, że w przypadku wcześniejszego rozwiązania umowy z przyczyn

niedotyczących pracownika, pracodawca będzie zobowiązany do wypłaty

powodowi 12-miesięcznego wynagrodzenia tytułem odprawy. Aneks nie zawierał

klauzuli o możliwości wypowiedzenia porozumienia. Przy podpisywaniu

porozumienia A. K. wskazał, że gwarantując powodowi tak wysoką odprawę, chce

zapewnić mu zatrudnienie i tym samym kontynuację jego polityki finansowej, gdyby

doszło do odwołania go ze stanowiska dyrektora szpitala.

Uchwałą z 24 lipca 2008 r. Zarząd Województwa /…/ wszczął postępowanie

konkursowe na stanowisko dyrektora szpitala. Powierzył również dyrektorowi K.

pełnienie obowiązków na stanowisku dyrektora od 17 sierpnia 2008 r. do czasu

3

rozstrzygnięcia postępowania konkursowego. Uchwałą z 11 grudnia 2008 r. na

stanowisko dyrektora od 1 stycznia 2009 r. został powołany J. A.

Dnia 14 stycznia 2009 r. pomiędzy nowym dyrektorem a powodem zawarte

zostało porozumienie, na mocy którego strony postanowiły rozwiązać umowę o

pracę z dniem 31 maja 2009 r. Jako podstawę rozwiązania umowy o pracę

wskazano przyczyny nieleżące po stronie pracownika. Pracodawca zobowiązał się

do wypłaty odprawy w wysokości 12-miesięcznego wynagrodzenia powoda wraz z

wynagrodzeniem za maj 2009 r., zgodnie z aneksem z 14 listopada 2008 r. Nowy

dyrektor nie widział możliwości współpracy z powodem bez podania konkretnych

merytorycznych przyczyn. J. A. traktował powoda jako pracownika „poprzedniego

dyrektora", z którym nie widzi możliwości współpracy.

5 maja 2009 r. pracodawca złożył powodowi pisemne oświadczenie o

rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia. Przyczynę rozwiązania umowy o

pracę określono jako ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków

pracowniczych. Wyrokiem z 9 listopada 2009 r. Sąd Rejonowy zasądził od

Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego w C. na rzecz A. G. odszkodowanie z tytułu

rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia, uznając rozwiązanie umowy za

niezgodne z prawem. Sąd Okręgowy wyrokiem z 8 lutego 2010 r. oddalił apelację

pozwanej.

Sąd Rejonowy w uzasadnieniu wyroku z 26 stycznia 2011 r. stwierdził

przede wszystkim, że zawarcie aneksu do umowy o pracę, który przewidywał dla

powoda 12-miesięczną odprawę pieniężną było nadużyciem prawa przez dyrektora

K. Żaden pracownik nie otrzymał gwarancji otrzymania tak wysokiej odprawy.

Strona powodowa nie wykazała, że odprawa w takiej wysokości jest uzasadniona,

np. na skutek szczególnych osiągnięć na rzecz szpitala. Wprawdzie z zeznań

świadków wynika, że w okresie kiedy dyrektorem był A. K., szpital osiągnął dodatni

wynik finansowy, który był między innymi efektem pracy powoda (współautora

planu restrukturyzacji finansowej szpitala), jednak ten sukces nie był wynikiem

pracy jednej osoby, lecz co najmniej kilku/kilkunastu osób, których zadaniem było

uzdrowienie sytuacji finansowej.

Zamiarem dyrektora K. i powoda było przede wszystkim zagwarantowanie

powodowi stabilizacji zatrudnienia. Takie działanie nie stanowi wykonywania prawa,

4

nie korzysta z ochrony prawa i jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Zagwarantowanie powodowi 12-miesięcznej odprawy było od początku sprzeczne z

zasadami współżycia społecznego i ustawą. Żaden przepis nie przewiduje takiej

premii i nie można kształtować w zupełnie dowolny sposób warunków umowy o

pracę. Należy mieć na uwadze zasadę sprawiedliwości.

Sąd Rejonowy wskazał również, że strony mogą dowolnie zawierać i

kształtować treść umowy, jednak obiektywnie niekorzystna dla jednej strony treść

umowy zasługuje na negatywną ocenę moralną, a w konsekwencji prowadzi do

uznania umowy za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego. Przy

świadomym wykorzystaniu przez dyrektora swojej pozycji doszło do takiego

ukształtowania stosunków umownych, który jest dla szpitala w sposób widoczny

krzywdzące.

Sąd Okręgowy wyrokiem z 30 czerwca 2011 r. oddalił apelację powoda. W

uzasadnieniu stwierdzono przede wszystkim, że aneksem nr 2 do umowy o pracę

strony ustaliły, iż w przypadku wcześniejszego rozwiązania umowy o pracę z

przyczyn niedotyczących pracownika pracodawca będzie zobowiązany do zapłaty

odprawy w wysokości 12-miesięcznego wynagrodzenia. Porozumieniem z 14

stycznia 2009 r. strony postanowiły rozwiązać umowę o pracę na mocy

porozumienia stron z dniem 31 maja 2009 r. (§1) oraz ustaliły, że podstawą

rozwiązania nie są przyczyny leżące po stronie pracownika. Wobec tego

pracodawca zobowiązał się do zapłaty odprawy (§ 2 ust. 1). Wbrew twierdzeniom

apelującego, porozumienia z 14 stycznia 2009 r. nie można oceniać samodzielnie.

Jest ono związane z aneksem nr 2 do umowy o pracę. Wynika to z § 2 ust. 1

porozumienia z 14 stycznia 2009 r.

Stosunek pracy został z powodem rozwiązany bez wypowiedzenia z jego

winy. Zasądzenie przez sąd na rzecz powoda odszkodowania z tytułu wadliwego

rozwiązania stosunku pracy w tym trybie nie powoduje, że stosunek pracy powoda

został rozwiązany na mocy porozumienia stron w oparciu o porozumienie z 14

stycznia 2009 r. Skutkiem orzeczenia sądu pracy o zasądzeniu odszkodowania jest

obowiązek zamieszczenia w świadectwie pracy informacji, że rozwiązanie umowy o

pracę nastąpiło za wypowiedzeniem.

5

Sąd Rejonowy prawidłowo uznał, że aneks nr 2 do umowy o pracę

obowiązujący był niezgodny z zasadami współżycia społecznego. Przewidywał

bowiem dla powoda bardzo wysokie gwarancje, które nie przysługiwały innym

pracownikom (z wyjątkiem jeszcze jednej osoby). Aneks ten został zawarty przez

dyrektora Kubata w okresie, kiedy pełnił on funkcję dyrektora do czasu

rozstrzygnięcia konkursu na to stanowisko. W okresie zawierania porozumienia

(wrzesień-październik 2008 r.) A. K. zdawał sobie sprawę, że z chwilą

rozstrzygnięcia konkursu, może przestać pełnić funkcję dyrektora. Taką wiedzę

musiał również posiadać powód. Celem tego aneksu – jak wynika z zeznań byłego

dyrektora A. K. – miało być zagwarantowanie dotychczasowej polityki finansowej

prowadzonej przez niego. Aneks miał także stanowić gwarancje zatrudnienia dla

powoda do końca okresu przewidzianego w umowie o pracę, co miało być

związane z wysokimi kompetencjami powoda. W chwili zawierania aneksu nr 2 do

umowy (wrzesień-październik 2008 r.), sytuacja finansowa szpitala była trudna.

Wskazują na to miesięczne informacje o sytuacji finansowej za 2008 r.

Sprawozdania za sierpień i wrzesień 2008 r. przewidują wysokie straty netto. Straty

te są znacznie wyższe niż przewidywany plan na 2008 r. Nie było żadnych

racjonalnych przesłanek uzasadniających przyznanie powodowi tak wysokiej

odprawy. Sporządzenie aneksu nr 2 do umowy o pracę uzasadniało uznanie

postanowień tego aneksu oraz związanych z nim postanowień wskazanych w § 2

ust. 1 porozumienia z 14 stycznia 2009 r. za nieważne i sprzeczne z prawem oraz

zasadami współżycia społecznego, jako przekraczające granice płacy godziwej (art.

58 § 2 k.c. w związku z art. 13, art. 18 i art. 300 k.p. – wyrok SN z 7 sierpnia 2001

r., I PKN 563/00).

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył powód, skarżąc go w

całości. Zarzucono naruszenie: 1) art. 58 § 1-2 k.c. w związku z art. 300 k.p.

Uznano postanowienia z pkt. 2 aneksu za nieważne, z uwagi na ich niezgodność z

zasadami współżycia społecznego. Sąd I i II instancji nie ustalił jednak, jakie

kryteria powinno spełniać wynagrodzenie dla uznania go za przekraczające granicę

płacy godziwej, 2) art. 8 k.p. poprzez przyjęcie, że pozwany może skorzystać z

ochrony przewidzianej w tym przepisie. Powołanie się na art. 8 k.p. może mieć

miejsce jedynie w wyjątkowych wypadkach, szczególnie rażącego naruszenia

6

zasad współżycia społecznego, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Ponadto

przyznano ochronę z art. 8 k.p. stronie pozwanej, która sama dopuściła się

rażącego naruszenia zasad współżycia społecznego względem powoda, 3) art. 321

§ 1 k.p.c. polegające na wyrokowaniu co do przedmiotu, który nie był objęty

żądaniem, tj. orzekanie o podstawie roszczenia powoda w oparciu o aneksu nr 2 do

umowy o pracę z 14 listopada 2008 r., gdy roszczenie powoda oparte było na

porozumieniu z pracodawcą z 14 stycznia 2009 r., 4) art. 233 § 1 k.p.c. w związku z

art. 382 k.p.c. przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, w tym brak

wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego,

polegające na braku wnikliwej analizy dowodów zgromadzonych w sprawie oraz

uznania jednych dowodów za wiarygodne przy jednoczesnej odmowie

wiarygodności pozostałym, bez uzasadnionych przyczyn i oparcie ustaleń

faktycznych, bez przeprowadzenie dowodu koniecznego dla wydania

rozstrzygnięcia w sprawie, w szczególności w zakresie ustalenia górnej granicy

płacy godziwej w przypadku specjalności powoda, ustalenia sytuacji finansowej

pozwanej.

Wniesiono o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i orzeczenie co

do istoty sprawy poprzez zmianę zaskarżonego orzeczenia i zasądzenie od

pozwanego na rzecz powoda 75.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od 11

czerwca 2009 r. wraz z kosztami procesu za I i II instancję, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nie mieć uzasadnionych podstaw.

Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie była odprawa przewidziana w

aneksie do umowy o pracę powoda. Ponadto w porozumieniu rozwiązującym

umowę o pracę pracodawca zobowiązał się do zapłaty odprawy w takiej samej

wysokości, jak przewidzianej we wcześniejszym aneksie do umowy.

W związku z powyższym skarżący podniósł naruszenie art. 321 § 1 k.p.c.

mające polegać na orzekaniu o podstawie roszczenia powoda w oparciu o aneks

7

do umowy o pracę, a nie na porozumieniu rozwiązującym umowę. Jest to zarzut

oczywiście chybiony, gdyż przepis powyższy stanowi, że sąd nie może wyrokować

co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasadzać ponad żądanie. W

zaskarżonym wyroku Sąd Okręgowy orzekał bowiem o prawie do odprawy.

Natomiast, zgodnie z art. 187 § 1 k.p.c. przytoczona podstawa prawna nie wiąże

sądu. Sąd ten trafnie uznał, że porozumienie odwołuje się do aneksu. Z ustaleń

faktycznych wynika również, że podstawą zawarcia porozumienia był wcześniejszy

aneks do umowy o pracę. Inną kwestią jest dokonana przez Sąd Okręgowy

kwalifikacja sposobu ustania stosunku pracy powoda. Jednak ze względu na brak

zarzutów skargi kasacyjnej problem ten nie mógł zostać wzięty pod uwagę przez

Sąd Najwyższy.

W tej sytuacji zasadniczym problemem jest dopuszczalność zamieszczenia

w umowie o pracę postanowienia o dodatkowej odprawie w razie rozwiązania

stosunku pracy z przyczyn niedotyczących pracownika. W sprawach dotyczących

przyznawania pracownikom dodatkowych świadczeń w umowie o pracę lub

porozumieniu zbiorowym wielokrotnie orzekał już Sąd Najwyższy. Można

stwierdzić, że doszło w tym zakresie do wykształcenia zasadniczej linii

orzeczniczej.

Zasadniczo, zgodnie z art. 18 § 1 k.p. (a contrario), umowa o pracę może

zawierać korzystniejsze postanowienia niż przepisy prawa pracy. Jednak zasada

uprzywilejowania pracownika może mieć ograniczone zastosowanie do

postanowień przyznających pracownikowi nieusprawiedliwione i rażąco

wygórowane świadczenia. Sąd Okręgowy przyjął w zaskarżonym wyroku, że

sporne postanowienie umowy było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego,

a więc nieważne ze względu na naruszenie art. 58 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p.

Możliwość stosowania sankcji nieważności bezwzględnej, czemu nie sprzeciwia się

zasada uprzywilejowania pracownika, jest od dawna akceptowana w doktrynie

prawa pracy i orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 21 lipca 2009 r., II PK 21/09, OSNP 2011, nr 5-6, poz. 75). Należy jednak

podkreślić, że zastosowanie sankcji bezwzględnej nieważności jest dopuszczalne

jedynie w sytuacjach wyjątkowych. Ponadto należy zauważyć, że ograniczające

ponadstandardowe świadczenia pracownicze zasady współżycia społecznego są

8

aktualne nie tylko w sektorze publicznym ale i prywatnym (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2006 r., I PK 162/05, OSNP 2007, nr 7-8, poz. 92,

czy z dnia 21 lipca 2009 r., II PK 21/09, OSNP 2011, nr 5-6, poz. 75). Należy także

zauważyć, że w rozstrzyganych przez Sąd Najwyższy sprawach chyba

nieprzypadkowo chodziło o świadczenia kadry zarządzającej.

W tej sytuacji zasadniczy wpływ na rozstrzygnięcie ma ocena zarzutu

naruszenia art. 8 k.p. Ocena ta nie może pomijać zasadności przyznania

świadczenia (odprawy). Z wyjaśnień dyrektora reprezentującego pracodawcę

wynika, że przyznanie odprawy było uzasadnione zasługami powoda w osiągnięciu

dodatniego wyniku finansowego oraz chęcią zapewnienia mu zatrudnienia i

kontynuacji jego polityki finansowej, gdyby doszło do zmiany na stanowisku

dyrektora szpitala. Uzasadnienie powyższe musi budzić poważne wątpliwości.

Wyniki pracy mogą być bowiem uwzględniane poprzez przyznanie świadczeń o

charakterze premii lub nagrody. Z wyjaśnień tych wynika ponadto wyraźnie, że

dyrektor w chwili podpisywania aneksu przewidywał możliwość odwołania go ze

stanowiska. Wiedzę taką posiadał też zapewne powód. Można więc stwierdzić, że

wskazane wyżej przyczyny, jak i okoliczności przyznania ponadstandardowego

świadczenia nie były racjonalnie uzasadnione interesem pracodawcy.

W skardze poniesiono także brak wskazania przez Sąd Okręgowy kryteriów,

które zadecydowały o przyjęciu naruszenia zasad współżycia społecznego i w

konsekwencji nieważności spornego postanowienia umowy o pracę. Tymczasem

Sąd Okręgowy stwierdził, że już okoliczności zawarcia porozumienia oraz jego cele

były sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Nie było bowiem żadnych

racjonalnych przesłanek przyznania powodowi tak wysokiej odprawy. Sąd ten uznał

ponadto, z powołaniem się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 sierpnia 2001 r., I

PKN 563/00, OSNP 2002, nr 4, poz. 90, z glosami aprobującymi B. Cudowskiego i

Z. Niedbały oraz glosą Z. Hajna, PiZS 2002, nr 6, s. 39), że z uwagi na wysokość

odprawy było to świadczenie niegodziwie wysokie.

Należy także wskazać, że obowiązkiem sądu pracy jest urzeczywistnianie

zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP) rozumianej jako dążenie

do zachowania równowagi w stosunkach pracy i powstrzymania się od kreowania

nieusprawiedliwionych, niepopartych obiektywnymi wymogami i kryteriami

9

przywilejów. Takimi kryteriami powinien posłużyć się sąd pracy przy stosowaniu

klauzuli zasad współżycia społecznego wyrażonej w art. 8 k.p. (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 14 września 2010 r., II PK 67/10 oraz powołane tam bogate

orzecznictwo Sądu Najwyższego i poglądy doktryny, LEX 687016). Natomiast w

wyroku z dnia 4 listopada 2010 r., II PK 106/10 ( OSNP 2012, nr 3-4, poz. 30) Sąd

Najwyższy przyjął, że przyznanie ponadstandardowych lub nadzwyczajnych

przywilejów pracowniczych w nienazwanych porozumieniach zbiorowych prawa

pracy podlega weryfikacji sądowej z punktu widzenia społeczno-gospodarczej

oceny interesów stron lub uprawnień beneficjentów oraz wymaga uwzględnienia

zasad dobrej wiary, przyzwoitości w negocjowaniu i zawieraniu tych porozumień,

obowiązku zachowania lojalności stron i poszanowania ich słusznych interesów, w

tym dbałości o dobro pracodawcy, dobrych obyczajów w dysponowaniu jego

majątkiem oraz zakazu naruszania praw osób trzecich, a także innych zasad

współżycia społecznego. Oba powyższe orzeczenia dotyczą wprawdzie zawierania

porozumień zbiorowych jednak zasady w nich wyrażone mają także zastosowanie

do zawierania indywidualnych umów o pracę.

Natomiast w kwestii oceny zasadności wysokości spornej odprawy należało

uznać, że była ona nadmiernie wygórowana. W podobnych okolicznościach

faktycznych Sąd Apelacyjny w Białymstoku (wyrok z dnia 25 kwietnia 2003 r., III

APa 5/03, OSA 2003, nr 12, poz. 45) rozstrzygnął, że sporządzenie aneksu do

umowy o pracę, mocą którego w przypadku odwołania ze stanowiska prezesa

zarządu, będzie mu przysługiwało odszkodowanie w wysokości sześciokrotności

jego średniego wynagrodzenia, uzasadnia uznanie postanowień aneksu do umowy

o pracę za nieważne i sprzeczne z prawem, jako przekraczające granice płacy

godziwej (art. 58 § 2 k.c. w związku z art. 13, art. 18 i art. 300 k.p.). Wysokość

odprawy powoda miała zaś wynosić 12 miesięczne wynagrodzenie.

Sąd Najwyższy uznał, że bezprawne rozwiązanie z powodem umowy bez

wypowiedzenia nie mają istotnego wpływu na rozstrzygnięcie. W każdym razie w

okolicznościach faktycznych sprawy nie wykluczało to rozstrzygnięcia sprawy

poprzez odwołanie się do zasad współżycia społecznego.

Ostatecznie należy stwierdzić, że pracownik, któremu zagwarantowano w

umowie o pracę nadmiernie wygórowane i nieuzasadnione świadczenie powinien

10

liczyć się z możliwością kwestionowania takiego postanowienia przez pracodawcę

poprzez zarzut bezwzględnej nieważności tej czynności (art. 58 § 2 k.c. w związku

z art. 300 k.p.). Zarzut ten będzie skuteczny w przypadku naruszenia zasad

współżycia społecznego określonych w art. 8 k.p., czy art. 13 k.p. Tak więc choć

możliwe jest umowne przyznanie świadczeń nieprzewidzianych w prawie pracy lub

świadczeń w wyższej wysokości, to takie postanowienia umowne podlegają

weryfikacji sądu pracy, który może uznać, że są one nieważne lub miarkować

wysokość świadczenia.

Sąd Okręgowy, w ramach uznania sędziowskiego dokonał oceny, że w

sprawie ma zastosowanie norma art. 8 k.p. Sfera ta w ramach postępowania

kasacyjnego może podlegać kontroli tylko w przypadku szczególnie rażącego i

oczywistego naruszenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 2011, II PK

89/10, LEX nr 737386), co niewątpliwie nie miało miejsca w niniejszej sprawie.

Koszty zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym nie zostały

zasądzone stronie pozwanej z powodu braku dowodu doręczenia odpowiedzi na

skargę stronie powodowej, co stanowi naruszenie art. 132 k.p.c.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku.