I PK 237/11

Sygn. akt I PK 237/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z powództwa Z.K.

przeciwko Bankowi BPH S.A. z siedzibą w K.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 czerwca 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w S.

z dnia 8 września 2011 r., sygn. akt [….]

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Powód domagał się zapłaty odszkodowania w wysokości 35.725,81 zł wraz z

ustawowymi odsetkami oraz zasądzenia kosztów procesu według norm

przepisanych.

2

Wyrokiem z 15 czerwca 2011 r. Sąd Rejonowy w E. oddalił powództwo. Sąd

ustalił, że powód był zatrudniony u poprzednika prawnego pozwanej spółki na

podstawie umów o pracę zawartych na czas określony na stanowisku główny

specjalista. 29 grudnia 1999 r. strony zawarły umowę o pracę na czas nieokreślony

od 1 stycznia 2000 r., na mocy której powodowi powierzono stanowisko dyrektora

oddziału w P..

6 marca 2008 r. strony zawarły umowę o zakazie konkurencji po ustaniu

stosunku pracy na okres 12 miesięcy z jednoczesnym ustaleniem odszkodowania

miesięcznego w wysokości 25% wynagrodzenia brutto.

Pismem z 1 lipca 2009 r. spółka rozwiązała z powodem umowę o pracę

zawartą za wypowiedzeniem w trybie tzw. ustawy o zwolnieniach grupowych, ze

skutkiem na 31 października 2009 r. Na mocy porozumienia zawartego 13

października 2009 r. powód został zwolniony przez pracodawcę z obowiązku

świadczenia pracy, po uprzednim wykorzystaniu urlopu wypoczynkowego i

rozliczeniu się z pozwanym.

W piśmie z 1 lipca 2009 r. pozwana spółka na podstawie § 5 umowy o

zakazie konkurencji rozwiązała z powodem umowę zawartą 6 marca 2008 r. ze

skutkiem na dzień potwierdzenia odbioru. Niniejsze pismo powód otrzymał 2 lipca

2009 r. 2 grudnia 2010 powód wezwał pozwanego do zapłaty 33.000 zł wraz z

ustawowymi odsetkami w terminie 7 dni.

Sąd Rejonowy podniósł, że Kodeks pracy nie przewiduje możliwości

wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji, jednak strony mogą w umowie

przewidzieć dopuszczalność jej rozwiązania. Należy jednak określić okoliczności, w

których można wypowiedzieć taką umowę. W sprawie decydujące znaczenia ma §

5 umowy. Zdaniem Sądu Rejonowego dla rozwiązania klauzuli konkurencyjnej

pracodawca nie jest obowiązany do wykazania, że ustały przyczyny uzasadniające

zakaz konkurencji. Pozwany był uprawniony do dokonania takiej oceny, co

zobowiązuje go do pisemnego powiadomienia pracownika. Zaistnienie przesłanek

umożliwiających wcześniejsze rozwiązanie umowy zależy od subiektywnego

przekonania pracodawcy, ważącego własny interes przy formułowaniu zakazu. W

orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że dokonanie oceny w tym

zakresie należy do pracodawcy i że nie podlega ona kontroli sądowej. Zamiarem

3

stron była możliwość wypowiedzenia umowy na wypadek wcześniejszego ustania

przyczyn uzasadniających zakaz konkurencji.

Z § 5 umowy wynika, że pracodawca powinien zawiadomić pracownika o

rozwiązaniu umowy na piśmie, listem poleconym za zwrotnym potwierdzeniem

odbioru pisma. Zdaniem Sądu nie uchybia to ważności i skuteczności oświadczenia

pracodawcy złożonego pracownikowi na piśmie za zwykłym potwierdzeniem

odbioru pisma. Pracodawca wręczył powodowi rozwiązanie umowy osobiście, co

powód potwierdził własnym podpisem. Doręczenie powodowi osobiście rozwiązania

umowy o zakazie konkurencji nie skutkuje bezskutecznością dokonanego

wypowiedzenia, ponieważ § 5 umowy nie zastrzega sankcji nieważności albo

bezskuteczności. Apelację od tego wyroku wniósł powód zaskarżając go w całości.

Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z 8 września 2011 r. oddalił apelację powoda.

W uzasadnieniu podniesiono przede wszystkim, że zawarta przez strony umowa o

zakazie konkurencji zawierała w § 5 ustalanie dotyczące jej wcześniejszego

rozwiązania, co nie pozostaje w sprzeczności z zasadami prawa pracy (wyrok SN z

12 lutego 2004 r., I PK 398/03, LEX 137273). Godząc się na treść § 5 umowy,

powód dopuszczał możliwość rozwiązania umowy o zakazie konkurencji. Ocena,

czy wskazane w umowie okoliczności zaistniały, należała do pracodawcy. Trudno

zgodzić się z sugestią apelującego, że to powód miał dokonać weryfikacji, czy

ocena dokonana przez pozwanego była prawidłowa i czy rzeczywiście nie dojdzie

do szkody po stronie byłego pracodawcy. Umowa o zakazie konkurencji służy

ochronie interesów pracodawcy i trudno przyjąć, że doprowadziłby do jej

rozwiązania, mając świadomość, iż wiedza i informacje posiadane przez

pracownika, mogą mu zaszkodzić. Jeżeli nawet tak by było, ryzyko ewentualnych

szkód, w związku z wcześniejszym rozwiązaniem takiej umowy, ponosi pracodawca

(wyrok SN z 14 maja 1998 r., 121/98, LEX 35397). Ocena taka nie podlega kontroli

sądowej, co wynika z wyroku SN z 4 kwietnia 2009 r., II PK 223/08, LEX 523521).

Sąd Rejonowy trafnie przytoczył stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w tym

orzeczeniu, z którym zgadza się również Sąd II instancji. Cel zawarcia umowy o

zakazie konkurencji wynika z zindywidualizowanych i subiektywnych potrzeb

pracodawcy.

4

§ 5 umowy przewidywał, że rozwiązanie umowy następuje ze skutkiem

natychmiastowym z chwilą otrzymania przez pracownika stosowanego

oświadczenia pracodawcy wysłanego listem poleconym ze zwrotnym

poświadczeniem odbioru. Forma przyjęta przez strony umowy służyła ułatwieniu

udowodnienia otrzymania przez pracownika oświadczenia pracodawcy w

przypadku sporu między stronami. Za chybiony należy uznać zarzut apelującego,

że osobiste potwierdzenie otrzymania rozwiązania umowy przez powoda uchybiło

postanowieniom umowy.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył powód, skarżąc go w

całości. Zarzucono naruszenie art. 56 k.c. oraz 65 § 1 i § 2 k.c. polegające na

błędnej wykładni oświadczenia woli złożonego przez strony w § 5 umowy o zakazie

konkurencji i uznanie, że: 1) pozwanemu przysługiwało prawo dokonania

subiektywnej oceny, czy spełniła się określona w § 5 umowy przesłanka

uprawniająca pozwanego do złożenia skutecznego oświadczenia woli o jej

rozwiązaniu. § 5 umowy wprowadza warunek w rozumieniu art. 89. k.c., zatem

pozwany zobowiązany jest do wykazania, że faktycznie ustały przyczyny

uzasadniające istnienie zakazu konkurencji. W konsekwencji zarzucono także

naruszenie art. 89 k.c. oraz art. 6 k.c., 2) dokonany przez strony w § 5 umowy

wybór szczególnego sposobu złożenia oświadczenia o rozwiązaniu umowy (list

polecony za potwierdzeniem odbioru), ma na celu wyłącznie zagwarantowanie

pewności doręczenia oświadczenia na wypadek sporu. Dochowanie wybranego

przez strony szczególnego sposobu złożenia oświadczenia woli o rozwiązaniu

umowy stanowi warunek jego skuteczności, 3) skuteczność oświadczenia woli

pozwanego o rozwiązaniu umowy w trybie jej § 5 następuje z chwilą jego złożenia

w formie pisemnej niezależnie od sposobu doręczenia. Strony ustaliły natomiast, że

w przypadku rozwiązania umowy w trybie jej § 5, skutek taki nastąpi dopiero z

chwilą otrzymania przez powoda stosownego oświadczenia pozwanego wysłanego

listem poleconym za zwrotnym poświadczeniem odbioru.

Zarzucono także naruszenie: 1) art. 1 k.p.c., art. 2 § 1 k.p.c. i art. 232 k.p.c.

oraz art. 2, art. 45 ust 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP poprzez uznanie, że

zaistnienie okoliczności stanowiącej warunek z § 5 umowy nie stanowi okoliczności

podlegającej kontroli sądu. Spór stanowi sprawę cywilną w rozumieniu art. 1 k.p.c.,

5

a powodowi przysługuje prawo do żądania rozstrzygnięcia przez sąd powszechny,

czy powyższy warunek się spełnił, 2) art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 328 § 2 w związku

z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez nierozpoznanie zarzutów apelacji dotyczących:

charakteru prawnego § 5 umowy jako warunku oraz nierozpoznanie sprawy

cywilnej, naruszenie prawa do sądu wskutek uznania, że ocena zaistnienia

przesłanki z § 5 umowy nie podlega kontroli sądowej. Sąd odwoławczy powinien był

rozważyć na nowo cały zebrany materiał, w tym zgromadzone dowody i

samodzielnie ocenić go z punktu widzenia prawa materialnego w tym też wnikliwie

rozważyć wszystkie zarzuty apelacji i dokonać ich własnej oceny prawnej, co w

końcu winno było znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wyroku, 3) art. 87. ust 1

Konstytucji RP poprzez błędną wykładnię polegającą na oparciu podstawy prawnej

wyroku na pozakonstytucyjnych źródłach prawa, a to poprzez stwierdzenie; „z

uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2009, II PK 223/08,

stanowiska doktryny oraz wcześniejszych orzeczeń wynika, iż spełnienie się

przesłanki ustania przyczyn uzasadniających zakaz konkurencji nie podlega kontroli

sądowej. Ani orzeczenia sądu, ani stanowisko doktryny nie mogą stanowić

podstawy prawnej orzeczenia.

Wniesiono o: 1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Okręgowy w S. lub sąd

równorzędny, 2) w przypadku spełnienia się przesłanek z art. 39816

k.p.c. -

uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i jego zmianę poprzez orzeczenie co do

istoty sprawy, zgodnie z żądaniem pozwu, 3) zasądzenie od pozwanego na rzecz

powoda zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego

według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nie mieć uzasadnionych podstaw.

Zasadniczym problemem niniejszej sprawy było rozstrzygnięcie o

dopuszczalności jednostronnego rozwiązania, przez pracodawcę, umowy o zakazie

konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Zgodnie z § 5 umowy w razie

wcześniejszego ustania przyczyn uzasadniających istnienie zakazu konkurencji, a

6

w szczególności gdy wskazana w niniejszej umowie działalność utraciła znamiona

konkurencyjności lub informacje posiadane przez pracownika utraciły swoją

użyteczność lub poufność, pracodawcy przysługuje prawo do rozwiązania niniejszej

umowy ze skutkiem natychmiastowym. Pracodawca rozwiązał umowę o zakazie

konkurencji przed upływem terminu na jaki była zawarta. W skardze kasacyjnej

skarżący, podnosząc zarzuty naruszenia prawa materialnego i procesowego, starał

się wykazać, że sądy obu instancji błędnie przyjęły o niedopuszczalności oceny

sądowej przyczyn ustania zakazu konkurencji. Ponadto powołując się na wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2011 r., II PK 298/10, (LEX nr 964539)

stwierdzono, że rozwiązanie umowy o zakazie konkurencji jest prawnie

dopuszczalne wyłącznie pod warunkiem, że zostaną w niej wskazane okoliczności

stanowiące niezbędną przesłankę i warunek jej wypowiedzenia.

Nie ulega obecnie wątpliwości, że terminowa umowa o zakazie konkurencji

po ustaniu stosunku pracy, zawarta na podstawie art. 1012

k.p., może zostać

wcześniej rozwiązana jeżeli strony tak się umówiły. Wola stron decyduje o sposobie

rozwiązania oraz przyczynach i skutkach jej rozwiązania.

Przed przystąpieniem do dalszych rozważań należy wyraźnie podkreślić, że

oprócz wcześniejszego rozwiązania umowy o zakazie konkurencji możliwe jest

także wprowadzenie do umowy prawa odstąpienia (art. 395 k.c.), czy

sformułowanie w niej warunku (art. 89 k.c.). W sprawie niniejszej strony

przewidziały dopuszczalność rozwiązania umowy. Tak więc poza przedmiotem

rozważań pozostaje problem odstąpienia i warunku rozwiązującego.

Zawierając umowę o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy mogą

więc określić w niej dopuszczalność wcześniejszego rozwiązania według swej woli,

byleby treść stosunku prawnego lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze)

stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego (art. 3511

k.c. w związku z

art. 300 k.p.).

Dopuszczalność wcześniejszego rozwiązania umowy o zakazie konkurencji

po ustaniu stosunku pracy jest więc uzależniona jedynie od woli stron. W przypadku

braku takich umownych uzgodnień wzajemne prawa i obowiązki stron umowy będą

regulowane jedynie poprzez przepisy art. 1012

k.p. Z tego powodu brak jest

zasadniczo podstaw do formułowania zakazów lub ograniczeń umownego

7

uregulowania przez strony umowy dopuszczalności jej wcześniejszego

rozwiązania. Bowiem to od woli stron zależy, czy w ogóle może dojść do jej

wcześniejszego zakończenia oznaczającego zwolnienie pracownika z zakazu

prowadzenia działalności konkurencyjnej, a pracodawcę z obowiązku wypłacania

odszkodowania.

W związku z powyższym konieczne jest rozstrzygnięcie czy rozwiązanie

umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy jest uzależnione od

wskazania przyczyny (okoliczności) tego rozwiązania. Należy stwierdzić, że we

wcześniejszych orzeczeniach Sąd Najwyższy przyjmował, iż strony muszą określić

okoliczności (przyczyny) dopuszczalności wcześniejszego wypowiedzenia umowy o

zakazie konkurencji (wyroki z dnia 26 lutego 2003 r., I PK 139/02, OSNP 2004, nr

14, poz. 241, czy z dnia 24 maja 2011 r., II PK 298/10, LEX nr 964539). Jednak w

późniejszych orzeczeniach Sąd Najwyższy zmodyfikował stanowisko w tej kwestii.

Należy w tym miejscu podkreślić, że orzeczenia Sądu Najwyższego zapadały w

różnych okolicznościach faktycznych. Przede wszystkim strony w różny sposób

określały przesłanki rozwiązania umowy lub w ogóle ich nie wskazywały. W

niniejszej sprawie strony określiły przyczyny umożliwiające rozwiązanie umowy.

Uzasadnione jest więc odwołanie się do tych orzeczeń Sądu Najwyższego, które

dotyczą podobnych stanów faktycznych. Zasadniczy problem występujący w takich

przypadkach dotyczy więc nie tego, czy strony wskazały przyczyny rozwiązania

umowy ale tego, czy przyczyny te mogą być określone w sposób ogólny oraz, czy

podlegają weryfikacji sądu. Strony sporu określiły przyczyny rozwiązania umowy w

sposób ogólny – „ustanie przyczyn uzasadniających istnienie zakazu konkurencji”.

W wyroku z dnia 4 lutego 2009 r., II PK 223/08 (LEX nr 523521) Sąd Najwyższy

jednoznacznie stwierdził, że pracodawca samodzielnie ocenia, czy ustały

okoliczności uzasadniające zakaz konkurencji oraz, że ocena ta nie podlega

kontroli sądowej. Także w wyroku z dnia 10 lutego 2005 r., II PK 204/04 (OSNP

2005, nr 18, poz. 280) Sąd Najwyższy przyjął, że strony umowy o zakazie

konkurencji mogą (powinny) przewidzieć sposób i okoliczności uzasadniające

rozwiązaniem tej umowy przed upływem terminu na jaki została zawarta, a w

szczególności w razie ustania przyczyn uzasadniających taki zakaz. Jeszcze

bardziej jednoznaczne stanowisko w tej kwestii zajął Sąd Najwyższy w wyroku z

8

dnia 7 czerwca 2011 r., II PK 322/10 (LEX nr 1055023). Stwierdzono w nim, że

skorzystanie z wzajemnie uzgodnionego w umowie o zakazie konkurencji po

ustaniu stosunku pracy uprawnienia pracodawcy do jej wypowiedzenia nie wymaga

wskazania ani istnienia szczególnej lub konkretnie wskazanej w tej umowie

przyczyny ustania zakazu konkurencji, a dopuszczalność wcześniejszego

wypowiedzenia umowy terminowej o zakazie konkurencji w okolicznościach

przewidzianych w tej umowie nie jest sprzeczna z przepisami ani z zasadami prawa

pracy. Sąd Najwyższy przyjął także, że ustanie przyczyn ustanowienia zakazu

należy do oceny pracodawcy, która nie podlega weryfikacji sądowej, chyba że

strony uzgodniły i nazwały konkretne przyczyny lub okoliczności ustania dalszego

obowiązywania umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Także w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2011 r., III BP 2/11 (LEX nr 1055024)

przyjęto, że wypowiedzenia przez pracodawcę umowy o zakazie konkurencji po

ustaniu stosunku pracy z powodu utraty znaczenia utrzymywania zakazu

konkurencji jest przesłanką wystarczająco konkretną i nienaruszającą istoty

zobowiązania stron tej umowy. Sąd Najwyższy uznał więc, że umowa o zakazie

konkurencji nie musi wskazywać konkretnej przyczyny jej wypowiedzenia. W

wyroku tym rozstrzygnięto również, że zastosowanie okresu wypowiedzenia jest

konieczne tylko wtedy, gdy strony ustanowią go w umowie o zakazie konkurencji.

Tak więc wynika z powyższego, że wcześniejsze rozwiązanie umowy o

zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy jest uzależnione od zamieszczenia

stosownego postanowienia w umowie. Wystarczające jest określenie przyczyny

tego rozwiązania w sposób ogólny, jak np. ustanie przyczyn uzasadniających zakaz

konkurencji. Ocena tak sformułowanej przyczyny należy do pracodawcy i nie może

być weryfikowana przez sąd.

Nie był też zasadny zarzut dotyczący trybu rozwiązania umowy. Osobiste

potwierdzenie wręczenia powodowi wypowiedzenia zamiast wysłania go listem

poleconym nie naruszało postanowienia umowy. Należy bowiem przyjąć, że

postanowienie to miało jedynie na celu charakter dowodowy, dotarcia oświadczenia

woli pracodawcy o rozwiązaniu umowy. Wręczenie pisma cel ten niewątpliwie

spełniło.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku.

9

/tp/