I UK 140/12

Sygn. akt I UK 140/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w P.

z udziałem zainteresowanych: R. G. i innych

o wysokość podstawy wymiaru składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 czerwca 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 listopada 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P., na podstawie

indywidualnych decyzji odnoszących się do ubezpieczonych: R. G. i innych

stwierdził, że płatnik - Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska w P. - nie naliczyła

składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, wypadkowe, chorobowe,

zdrowotne, jak również na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych od wypłaconych ubezpieczonym z Zakładowego Funduszu

Świadczeń Socjalnych świadczeń pieniężnych z okazji Świąt Wielkanocnych i Świąt

Bożego Narodzenia.

Po rozpoznaniu odwołania Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w P. od

powyższych decyzji, Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

wyrokiem z dnia 5 sierpnia 2011 r. zmienił zaskarżone decyzje w ten sposób, że

stwierdził, iż podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe,

wypadkowe, chorobowe oraz zdrowotne ubezpieczonych nie obejmuje

wypłaconych im świadczeń pieniężnych z Zakładowego Funduszu Świadczeń

Socjalnych z okazji Świąt Wielkiej Nocy i Bożego Narodzenia.

Sąd Okręgowy ustalił, że w toku kontroli przeprowadzonej przez Inspektorat

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Spółdzielni Mleczarskiej w O., stanowiącej

Oddział Terenowy Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w P., stwierdzono, że

Spółdzielnia ta w latach 2005 - 2007 przyznawała pracownikom z okazji Świąt

Wielkanocnych i Świąt Bożego Narodzenia świadczenia z Zakładowego Funduszu

Świadczeń Socjalnych w jednakowej wysokości, a różnice w wypłacie tych

świadczeń dotyczyły jedynie pracowników, którzy w danym roku nie przepracowali

12 miesięcy. Z tego powodu organ rentowy uznał, że wydatkowanie środków z

Funduszu dokonane zostało z pominięciem kryterium socjalnego, o którym mowa w

art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 70, poz. 335 ze zm.) i dlatego

wypłacone świadczenia podlegały „oskładkowaniu”.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że analiza przepisów ustawy o

zakładowym funduszu świadczeń socjalnych oraz rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161,

poz. 1106 ze zm.) nie potwierdza stanowiska organu rentowego. Wskazał, że § 2

3

ust. 1 pkt 19 tego rozporządzenia, wydanego na podstawie delegacji ustawowej z

art. 21 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), generalnie zwalnia

wszystkie świadczenia finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne

w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych z obowiązku

odprowadzenia składki na ubezpieczenie społeczne. Świadczenia uzyskane zatem

przez pracownika z funduszu socjalnego stanowią jego przychód w rozumieniu art.

12 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2012 r. poz. 361 ze zm.), który w świetle § 2 ust. 1 pkt 19

powyższego rozporządzenia, nie stanowi jednak podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne.

Mając na uwadze § 5 Regulaminu Zakładowego Funduszu Świadczeń

Socjalnych Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w O., w brzmieniu obowiązującym

od 1 lutego 2005 r., oraz art. 2 pkt 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych, Sąd Okręgowy stwierdził, iż wypłaty z okazji Świąt Wielkanocnych i

Świąt Bożego Narodzenia należało traktować jako działalność socjalną. Sąd

Okręgowy uznał za nietrafny pogląd organu rentowego, że przy ustalaniu

wysokości świadczeń pieniężnych z Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych

nie uwzględniano w ogóle kryterium socjalnego. Podkreślił, że w swoisty sposób

kryterium to uwzględniono przy wprowadzeniu do regulaminu samej możliwości

przedmiotowych wypłat świątecznych od 1 lutego 2005 r., co w świetle zeznań

świadków poprzedzono analizą zarobków ubezpieczonych, które to zarobki uznano

za zbyt niskie, by różnicować wypłaty świąteczne z Funduszu. Sąd Okręgowy,

powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 października 2008 r., II PK

74/08 (OSNP 2010 nr 7-8, poz. 88), dodał, że gdyby nawet zaaprobować

stanowisko Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, iż Spółdzielnia nie brała pod uwagę

kryterium socjalnego, wymaganego art. 8 ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu

świadczeń socjalnych, to kryterium socjalne miałoby istotne znaczenie jedynie w

przypadku ulgowych usług i świadczeń, o których mowa w art. 8 ust. 1 ustawy i nie

odnosiłoby się do usług i świadczeń, wskazanych w art. 2 pkt 1 tej ustawy, które

były działalnością socjalną.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 30

4

listopada 2011 r. oddalił apelację organu rentowego od powyższego wyroku.

Uzasadniając swoje stanowisko, Sąd drugiej instancji wskazał, że Sąd

Okręgowy przeprowadził prawidłową analizę sprawy, jak również, nie naruszając

art. 233 § 1 k.p.c., wyciągnął trafne wnioski dotyczące przepisów ustawy o

zakładowym funduszu świadczeń socjalnych oraz rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczególnych zasad ustalania

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne, zaznaczył jednak także,

że argumentacja wskazana w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wymaga

uściślenia.

Odnosząc się do orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz wypowiedzi literatury

Sąd Apelacyjny wskazał, że przy przyznawaniu ubezpieczonym w latach 2005 -

2007 świadczeń pieniężnych z okazji Świąt Wielkanocnych i Świąt Bożego

Narodzenia z Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych w tej samej

wysokości wszystkim pracownikom nie pominięto kryterium socjalnego.

Spółdzielnia miała bowiem na uwadze nie tylko kryterium stażu pracy, ale i

wysokości wynagrodzeń pracowników, które kształtowały sytuację materialną ich

rodzin. Podkreślono, że sposób podziału świadczeń był uzgadniany przez

Spółdzielnię ze związkami zawodowymi i załogą, stąd nie ulega wątpliwości, że

podczas tych uzgodnień odnoszono się do sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej

pracowników. Okoliczność wypłaty wszystkim pracownikom Spółdzielni pensji w

zbliżonej wysokości oraz ich podobny status materialny, jak również fakt, że ich

pensje były wówczas zdecydowanie niższe od średnich wynagrodzeń w kraju,

przemawiały za wypłatą na rzecz tych pracowników świadczeń pieniężnych z okazji

Świąt Wielkanocnych i Świąt Bożego Narodzenia z Funduszu w tej samej

wysokości. Stąd przy ich podziale spółdzielnia stosowała kryterium socjalne, o

którym mowa w § 9 regulaminu oraz art. 8 ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu

świadczeń socjalnych, w sposób dorozumiany i na tej podstawie mogła przyjąć

podział świadczeń w równych kwotach wobec wszystkich pracowników.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, przedmiotowe świadczenia powinny być

traktowane jako ulgowe, zgodnie z art. 8 ust. 1 powyższej ustawy, uzależniającym

ich przyznanie od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej pracowników, w której

Spółdzielnia była doskonale zorientowana na podstawie rozmów z

5

przedstawicielami związków zawodowych i załogi. Nietrafna była przy tym

argumentacja wskazana w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego,

oparta na wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 października 2008 r., wskazująca

na ewentualność szerokiego traktowania świadczeń pieniężnych z funduszu

świadczeń socjalnych, wykraczającą poza ramy świadczeń ulgowych. Nie miała

ona jednak wypływu na ostateczne rozstrzygnięcie w sprawie.

Sąd drugiej instancji uznał, że nie doszło do naruszenia zasady równego

traktowania pracowników. Wskazał także, że nie było podstaw do prowadzenia

rozważań w niniejszej sprawie w przedmiocie zarzutu organu rentowego

naruszenia art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń

pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. Nr 158, poz. 1121 ze

zm.), art. 104 ust. 1 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i

instytucjach rynku pracy (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 69, poz. 415 ze zm.),

gdyż zaskarżona decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie dotyczyła składek

na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Zauważył również, że postanowienie Regulaminu a, kwalifikowane jako

postanowienia aktu normatywnego, nie podlegają ocenie według zasad wykładni

oświadczeń woli stron czynności prawnych. Podkreślił, że Sąd Okręgowy nie

naruszył art. 233 § 1 k.p.c., gdyż dokonał wszechstronnej analizy zebranego

materiału dowodowego.

Organ rentowy zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną w całości, zarzucając

mu naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 8 ust. 1 ustawy o zakładowym

funduszu świadczeń socjalnych oraz § 9 ust. 1 obowiązującego w Spółdzielni

Mleczarskiej „O." Regulaminu Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych

Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w O., przez uznanie, że świadczenia pieniężne

z Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych z okazji Świąt Wielkanocnych i

Świąt Bożego Narodzenia były przyznawane pracownikom Spółdzielni Mleczarskiej

„O." (której następcą prawnym jest odwołująca się Okręgowa Spółdzielnia

Mleczarska w P.) z zachowaniem kryterium socjalnego, tj. z uwzględnieniem ich

sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej, podczas gdy przy ich wypłacie brano pod

uwagę jedynie kryterium długości stażu pracy u płatnika składek; art. 8 ust. 2

ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych w związku z § 8 i § 9 ust. 2

6

powyższego Regulaminu, poprzez pominięcie warunku ustalenia sytuacji życiowej,

rodzinnej i materialnej pracowników, w tym zainteresowanych, na podstawie

określonej w § 9 ust. 2 Regulaminu dokumentacji i uznanie, że ustalenie to może

mieć miejsce w sposób dorozumiany; art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, poprzez

uznanie, że pracownicy Spółdzielni Mleczarskiej „O.", której następcą prawnym jest

odwołująca się Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska w P., w tym zainteresowani,

charakteryzowali się daną cechą istotną (relewantną), tj. znajdowali się identycznej

sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej, a zatem powinni być traktowani równo w

zakresie przyznawania im wypłat z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych z

okazji Świąt Wielkanocnych i Świąt Bożego Narodzenia, podczas gdy ich sytuacja

pod tymi względami była zróżnicowana; art. 183a

§ 1 k.p., poprzez uznanie, że

przyznanie świadczeń pieniężnych z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych

z okazji Świąt Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy w równej wysokości odpowiada

zasadzie równego traktowania pracowników płatnika, w tym zainteresowanych, w

zakresie warunków zatrudnienia; art. 18 ust. 1, art. 20 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych; art. 81 ust. 1 w związku z art. 66 ust. 1 pkt 1 a i ustawy z

dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze

środków publicznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.), § 2

ust. 1 pkt 19 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia

1998 r., poprzez uznanie, że świadczenia pieniężne z okazji Świąt Bożego

Narodzenia i Wielkiej Nocy przyznawane pracownikom Spółdzielni Mleczarskiej

„O.", której następcą prawnym jest odwołująca się Okręgowa Spółdzielnia

Mleczarska w P., w tym zainteresowanym w niniejszej sprawie, w latach 2005 -

2007 były świadczeniami finansowanymi ze środków przeznaczonych na cele

socjalne w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych i korzystają ze

zwolnienia z wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, nie

podlegają składkom na ubezpieczenie chorobowe i wypadkowe, pomimo

niezachowania przy ich wypłacie zasady wyrażonej w art. 8 ust. 1 ustawy o

zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, tj. nieuwzględnienia sytuacji życiowej,

rodzinnej i materialnej zainteresowanych; a także naruszenie prawa procesowego,

które miało istotny wpływ na wynik sprawy i zadecydowało o nieprawidłowym jej

rozstrzygnięciu, tj.: art. 231 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., poprzez przyjęcie

7

domniemania faktycznego o takiej samej sytuacji materialnej wszystkich

pracowników Spółdzielni Mleczarskiej „O.", której następcą prawnym jest

odwołująca się Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska w P., w tym zainteresowanych w

niniejszej sprawie, tylko na podstawie informacji o ich zarobkach w jednym

zakładzie pracy, utożsamianie tej informacji z pełnią informacji o sytuacji życiowej,

rodzinnej i materialnej pracowników i uznanie, że sytuacja ta była pod tym

względem identyczna, podczas gdy wnioskowanie to ze względu na zasadę z art. 8

ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych i uregulowania § 8, 9

ust. 1 Regulaminu Gospodarowania Środkami Zakładowego Funduszu Świadczeń

Socjalnych w SM „O." było wadliwe, nie mogło być w tym celu zastosowane i

pomocne dla rozstrzygnięcia sprawy; art. 382 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.,

ponieważ Sąd drugiej instancji orzekł z pominięciem części materiału dowodowego,

tj.: uregulowań § 8 i § 9 ust. 2 Regulaminu Gospodarowania Środkami

Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych w Spółdzielni Mleczarskiej „O."

określających procedury przyznawania świadczeń z zakładowego funduszu

świadczeń socjalnych, co doprowadziło do stwierdzenia, że zasady przyznawania

świadczeń w Spółdzielni Mleczarskiej „O." nie były sformalizowane oraz że możliwe

było stosowanie kryterium socjalnego w sposób dorozumiany, a także zeznań

świadków, oraz art. 210 § 3 k.p.c., 235 k.p.c. i 236 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy.

Niezależnie od podniesionych zarzutów natury procesowej (a więc w

ramach ustalonej przez Sąd drugiej instancji podstawy faktycznej) najistotniejsze

znaczenie ma zarzut naruszenia art. 8 ust. 2 ustawy o zakładowym funduszu

świadczeń socjalnych, § 9 ust. 2 Regulaminu Zakładowego Funduszu Świadczeń

Socjalnych w Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w O. oraz § 2 ust. 1 pkt 19

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w

sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie emerytalne i rentowe, poprzez pominięcie warunku ustalenia sytuacji

życiowej, rodzinnej i materialnej pracowników, w tym zainteresowanych.

8

Z podstawy faktycznej zaskarżonego wyroku wynika, że wypłacenie

zainteresowanym (a także wszystkim pracownikom) świadczeń z Zakładowego

Funduszu Świadczeń Socjalnych w Spółdzielni Mleczarskiej „O." w jednakowej

wysokości z okazji Świąt Bożego Narodzenia i Świąt Wielkiej Nocy w latach 2005-

2007 dokonane zostało w oparciu o kryterium socjalne, a to ze względu na „ich

podobny status materialny, jak również fakt, że ich pensje były wówczas

zdecydowanie niższe od średnich wynagrodzeń w kraju”. Stąd Sąd Apelacyjny

uznał, że „spółdzielnia stosowała kryterium socjalne, o którym mowa w § 9

Regulaminu oraz art. 8 ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych, w sposób dorozumiany i na tej podstawie mogła przyjąć podział

świadczeń w równych kwotach wobec wszystkich pracowników”. Przy czym Sąd

drugiej instancji uznał, że w Spółdzielni, przy dokonywaniu podziału spornych

świadczeń, znana była sytuacja życiowa, rodzinna i materialna pracowników - „na

podstawie rozmów z przedstawicielami związków zawodowych i załogi”.

Stosownie do treści § 2 ust. 1 pkt 19 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, podstawy wymiaru

składek nie stanowią świadczenia finansowane ze środków przeznaczonych na

cele socjalne w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. Przepis ten

nie tylko wskazuje źródło finansowania wymienionych świadczeń (fundusz

świadczeń socjalnych), lecz także odnosi się do zasad ich wypłacania, skoro są to

świadczenia wypłacane pracownikom „w ramach zakładowego funduszu świadczeń

socjalnych”. Ramy te zaś zakreślają przepisy ustawy o zakładowym funduszu

świadczeń socjalnych oraz regulaminy ustanawiające zasady i warunki korzystania

z usług i świadczeń finansowanych z Funduszu oraz zasady przeznaczania

środków Funduszu na poszczególne cele i rodzaje działalności socjalnej.

Stosownie do art. 8 ust. 2 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych „Zasady i warunki korzystania z usług i świadczeń finansowanych z

Funduszu, z uwzględnieniem ust. 1, oraz zasady przeznaczania środków Funduszu

na poszczególne cele i rodzaje działalności socjalnej określa pracodawca w

regulaminie ustalanym zgodnie z art. 27 ust. 1 albo z art. 30 ust. 5 ustawy o

związkach zawodowych. Pracodawca, u którego nie działa zakładowa organizacja

9

związkowa, uzgadnia regulamin z pracownikiem wybranym przez załogę do

reprezentowania jej interesów”. Wydany na tej podstawie regulamin zakładowego

funduszu świadczeń socjalnych stanowi źródło prawa pracy na podstawie art. 9 k.p.

(zob. przywołany wyżej wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 października 2008 r., II

PK 74/08 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 2001 r., I PKN 579/00,

OSNAPiUS 2003 nr 14, poz. 331). Skoro określa on także „zasady i warunki

korzystania z usług i świadczeń finansowanych z Funduszu”, jest więc wiążący nie

tylko w zakresie ogólnych zasad (kryteriów) podziału środków funduszu świadczeń

socjalnych, ale także w odniesieniu do ustanowionego w nim trybu ich

przyznawania pracownikom, uwzględniającego indywidualną ocenę każdego

przypadku według przyjętych kryteriów. Przepis art. 8 ust. 1 ustawy o zakładowym

funduszu świadczeń socjalnych wyraźnie wiąże wysokość przyznawanego

świadczenia (będącego pomocą finansową w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy) z

rozpatrywaną łącznie sytuacją życiową, rodzinną i materialną osoby uprawnionej.

Taki zaś charakter - pomocy finansowej - miały przyznane świadczenia z okazji

Świąt Bożego Narodzenia i Świąt Wielkiej Nocy, stanowiąc ulgowe świadczenia w

rozumieniu art. 8 ust. 1 tej ustawy. Oznacza to, że ocena zgodności

wydatkowanych środków z regulaminem powinna obejmować w niniejszej sprawie

także i to, czy przyznanie świadczeń odbyło się w ramach obowiązującej procedury.

Można się zgodzić ze stwierdzeniem, że o ile zbliżona sytuacja materialna i

rodzinna pracowników prowadzi do oceny, że przyznanie im omawianych

świadczeń w tej samej wysokości nie narusza art. 8 ust. 1 ustawy o zakładowym

funduszu świadczeń socjalnych, o tyle winna być ona rozpatrywana indywidualnie

w sposób przewidziany w regulaminie. Przyznanie zaś świadczenia poza

wymaganym trybem – nawet za zgodą organizacji związkowej - oznacza

naruszenie przez pracodawcę regulaminu wykorzystania zakładowego funduszu

świadczeń socjalnych, a tym samym naruszenie art. 8 ust. 2 ustawy o zakładowym

funduszu świadczeń socjalnych.

Regulamin Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych w Okręgowej

Spółdzielni Mleczarskiej w O. w § 9 ust. 2 przewidywał, że podstawą przyznania

pomocy socjalnej finansowanej z Funduszu jest wniosek osoby uprawnionej,

poparty jej oświadczeniem o wysokości dochodu przypadającego na osobę w

10

rodzinie. Tymczasem przedstawiona wyżej podstawa faktyczna zaskarżonego

wyroku wskazuje, że sporne świadczenie przyznane zostały nie tylko bez

zachowania indywidualnej oceny każdego przypadku, ale także poza trybem

wynikającym z postanowień Regulaminu, bo na podstawie „rozmów z

przedstawicielami związków zawodowych i załogi” znających sytuację życiową,

rodzinną i materialną pracowników. Ustalenie więc sytuacji życiowej, rodzinnej i

materialnej pracowników, jak to określił Sąd drugiej instancji, „w sposób

dorozumiany”, stanowiło naruszenie obowiązujących postanowień Regulaminu

Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych w Okręgowej Spółdzielni

Mleczarskiej w O. W istocie zatem sporne świadczenia zostały wypłacone

wprawdzie z funduszu świadczeń socjalnych, lecz nie na warunkach wynikających

z tego Regulaminu, a więc nie mogą one zostać uznane za świadczenia

finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne w ramach zakładowego

funduszu świadczeń socjalnych w rozumieniu § 2 ust. 1 pkt 19 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych

zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe.

Przedstawione stanowisko powoduje w zasadzie brak potrzeby odnoszenia

się do pozostałych zarzutów skargi, także tych, które zmierzają do podważenia

podstawy faktycznej zaskarżonego wyroku. Można tylko stwierdzić, że nie ma

usprawiedliwionej podstawy zarzut naruszenia „art. 210 § 3 k.p.c., 235 k.p.c. i 236

k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c.„ Zgodnie z postulatem bezpośredniości

postępowania dowodowego, powinno się ono toczyć przed sądem orzekającym

(por. wyrok Sądu Najwyższego: z dnia 16 czerwca 1967 r., III PRN 9/67, LEX

nr 6180; z dnia 28 września 1971 r., II CR 384/71, LEX nr 6993; z dnia 29 marca

1973 r., II CR 75/73, LEX nr 7237; uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia

20 sierpnia 2001 r., I PKN 571/00, OSNP 2003, nr 14, poz. 330). Jak podkreśla się

w tych orzeczeniach, wyłącznie bezpośredni kontakt sądu orzekającego z

podmiotami biorącymi udział w postępowaniu oraz rzeczowymi środkami

dowodowymi zapewnia temu organowi możliwość poczynienia odpowiednich

spostrzeżeń, istotnych dla oceny wiarygodności i mocy dowodów. Przytoczona

zasada nie ma jednak charakteru bezwzględnie obowiązującego. Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 7 stycznia 1966 r., I CR 364/65 (Biul. SN 1966 r., nr 7-8, poz. 99)

11

wyraził pogląd, że sąd cywilny może oprzeć się na zeznaniach świadków zawartych

w załączonych aktach karnych, jeżeli żadna ze stron nie zażąda powtórzenia tych

dowodów. Według innego wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 1969 r., II

PR 13/69 (LEX nr 14009), materiał zawarty w aktach sprawy o przyznanie renty z

ubezpieczenia społecznego może stanowić wystarczający dowód dla

rozstrzygnięcia sprawy przez sąd cywilny, jeżeli materiał ten nie jest przez strony

kwestionowany i nie budzi uzasadnionych wątpliwości co do jego mocy dowodowej.

Jeżeli zaś przesłanki te nie zachodzą i strony kwestionują wartość dowodową

zebranego w postępowaniu rentowym materiału dowodowego względnie domagają

się jego sprawdzenia bądź też twierdzą, że wymaga on uzupełnienia dla

wyjaśnienia istotnych okoliczności, sąd cywilny nie może odmówić

przeprowadzenia wnioskowanych dowodów bez narażenia się na zarzut

pogwałcenia obowiązującej w postępowaniu cywilnym zasady bezpośredniości

postępowania (art. 235 k.p.c.). Bez naruszenia zasady bezpośredniości

przewidzianej w art. 235 k.p.c., możliwe jest jedynie dopuszczenie dowodu z

poszczególnych, ściśle określonych dokumentów, a jeżeli mają to być protokoły

zeznań świadków przesłuchanych w innej sprawie, to tylko pod warunkiem, że

żadna ze stron nie zażądała przeprowadzenia tych dowodów przed sądem

orzekającym (por. między innymi orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 7 stycznia

1966 r., I CR 364/65; z dnia 10 listopada 1966 r., II PK 269/66, NP 1967, nr 6; z

dnia 13 marca 1969 r., II PR 13/69, niepubl.; z dnia 28 września 1971 r., II CR

385/71, niepubl.; z dnia 14 stycznia 1997 r., I CKN 42/96, OSNC 1997/5/62; z dnia

2 lutego 2006 r., II CK 401/05, niepubl. oraz z dnia 12 maja 2006 r., V CSK 59/06,

LEX nr 200907). W niniejszej sprawie dowód z protokołu rozprawy w sprawie […]

260/1, z dnia 22 lipca 2011 r., zawierający zeznania świadków T. N. i E. S. został

formalnie dopuszczony i przeprowadzony na rozprawie w dniu 5 sierpnia 2011 r. Z

protokołu tej rozprawy wynika, że pełnomocnik organu rentowego „oponuje

wnioskowi pełnomocnika Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w P. (…) dot.

dopuszczenia dowodu z protokołu rozprawy z dnia 22.07.2011 roku w sprawie […]

260/11”, dlatego, iż „został zgłoszony przeciwko osnowie dokumentu” (Regulaminu

Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych w Okręgowej Spółdzielni

Mleczarskiej w O.) oraz z uwagi na to, że kwestionuje zeznania tych świadków,

12

wywodząc, iż są one „sprzeczne z wyjaśnieniami pracownika L. W.” Nie został

natomiast zgłoszony przez skarżącego wniosek o przeprowadzenie dowodu z

zeznań wyżej wymienionych świadków przed sądem orzekającym.

Należy też wskazać, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się,

że domniemanie faktyczne przewidziane w art. 231 k.p.c. jest środkiem

pozwalającym ustalić określony element stanu faktycznego, konstruowanym z

uwzględnieniem reguł z art. 233 § 1 k.p.c., a zatem należy do sfery czynności

związanych z dokonywaniem ustaleń faktycznych i oceny dowodów. O ile zatem

dopuszczalne jest w skardze kasacyjnej podnoszenie zarzutów dotyczących

pominięcia domniemania prawnego (art. 234 k.p.c.), o tyle podnoszeniu zarzutów

związanych z domniemaniem faktycznym stoi na przeszkodzie art. 3983

§ 3 k.p.c.

(por. wyroki: z dnia 21 lutego 2006 r., III CSK 428/06, LEX nr 485986; z dnia 24

lutego 2010 r., I CSK 129/09, LEX nr 585821; z dnia 3 kwietnia 2009 r., II CSK

459/08, LEX nr 607254; z dnia 11 stycznia 2007 r., II CSK 400/06, LEX nr 610076;

z dnia 24 lutego 2010 r., III CSK 129/10, LEX nr 585821).

Z kolei pominięcie uregulowań § 8 i § 9 ust. 2 Regulaminu Zakładowego

Funduszu Świadczeń Socjalnych w Spółdzielni Mleczarskiej „O.", jak wyżej

wskazano, stanowi naruszenie prawa materialnego, a nie pominięcie części

materiału dowodowego, stąd zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. w związku z art. 391

§ 1 k.p.c. jest nieadekwatny do wypełniającej go treści.

Jeśli zaś chodzi o pierwszą podstawę kasacyjną, to rację ma skarżący, że

założeniem ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych jest podział

środków tego funduszu między uprawnionych według kryterium socjalnego, co

wyklucza zasadę równości; nieadekwatnie zatem do niniejszej sprawy było

odwołanie się Sądu drugiej instancji do art. 32 ust. 1 Konstytucji RP i art. 183a

§ 1

k.p.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono po

mysie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.