II UK 272/11

Sygn. akt II UK 272/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Beata Gudowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z wniosku M. R.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych: G. C., K. Spółki jawnej M. R. G. C. o ubezpieczenie

społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 czerwca 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 7 kwietnia 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2011 r. oddalił apelację M. R. od

wyroku Sądu Okręgowego, Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21

października 2010 r., oddalającego jej odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, z dnia 6 lutego 2009 r., stwierdzającej, że jako wspólnik „K. spółka

2

jawna M. R. G. C.” odpowiada za powstałe w okresie od listopada 2005 r. do

listopada 2008 r. zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie

społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w łącznej kwocie 55.978,63 zł z

odsetkami. Wyrok Sądu pierwszej instancji został wydany po ponownym

rozpoznaniu sprawy na skutek uchylenia wyroku Sądu Okręgowego z dnia 9

listopada 2009 r. i zniesienia postępowania przed tym Sądem wyrokiem Sądu

Apelacyjnego z dnia 15 czerwca 2010 r. z powodu nieważności spowodowanej

niewezwaniem do udziału w sprawie zainteresowanych „K. spółka jawna M. R. G.

C.” i G. C. Obecnie Sąd drugiej instancji stwierdził, że zarzuty apelacji dotyczące

naruszenia art. art. 47711

§ 1 i § 2 k.p.c. w związku z art. 24 § 1 k.s.h. przez

nieprawidłowe oznaczenie i niewezwanie zainteresowanej spółki do udziału w

sprawie są nieuzasadnione. Wskazał, że wbrew stwierdzeniu skarżącej przy

ponownym rozpoznaniu sprawy przez Sąd Okręgowy zainteresowana spółka

została prawidłowo oznaczona i wezwana do udziału w sprawie, co dotyczy także

jej wspólniczki G. C. Nie podzielił także zarzutu naruszenia z art. 22 § 2 k.s.h. i art.

115 § 1, art. 107 § 1 i art. 108 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja

podatkowa (tekst jednolity: Dz.U. z 2005 r. nr 8 poz. 60) przez niestwierdzenie w

zaskarżonej decyzji, że odpowiedzialność ubezpieczonej jest solidarna ze spółką i

wspólnikiem.

Skarga kasacyjna M. R. została oparta na podstawie naruszenia prawa

materialnego przez błędną wykładnię art. 31 i 32 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych w związku z art. 22 § 2 k.s.h. i art. 107 § 1, art. 108 § 1 i art. 115 § 1

Ordynacji podatkowej powodującej uznanie, że „decyzja z dnia 6 lutego 2009 r. o jej

odpowiedzialności podatkowej jest zasadna”. Skarżąca podniosła również zarzut

naruszenia przepisów postępowania przez niezastosowanie art. 386 § 2 w związku

z art. 379 pkt 5 w związku z art. 47711

§ 1 i § 2 k.p.c. i w związku z art. 24 § 1 k.s.h.

oraz oddalenie apelacji, mimo że zachodziła przesłanka uchylenia zaskarżonego

wyroku. Wniosła zatem o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania, wskazując, że nie kwestionowała i nie kwestionuje

istnienia podstaw swej odpowiedzialności, a jedynie podważa prawidłowość

wydania decyzji kształtującej tę odpowiedzialność i podnosi, że Zakład

3

Ubezpieczeń Społecznych powinien był wydać jedną, opartą na art. 115 Ordynacji

podatkowej, decyzję wobec spółki jawnej i wszystkich jej wspólników. W ocenie

skarżącej, „osoby pominięte w decyzji podlegają wyłączeniu od odpowiedzialności,

co powoduje, że osoba, która faktycznie wykona zobowiązanie podatnika traci

gwarancję realizacji swego prawa do regresu”. Skarżąca powołała się na

orzecznictwo Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym

przyjęto, że decyzja stwierdzająca odpowiedzialność za zaległość podatkową

powinna być wydana wobec wszystkich byłych wspólników spółki cywilnej oraz

wobec wszystkich członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.

Spółka i wszyscy jej wspólnicy także powinni – jako zainteresowani – zostać

wezwani do udziału w sprawie toczącej się na skutek odwołania jednego ze

wspólników, Sąd pierwszej instancji tymczasem wezwał do udziału w sprawie tylko

G. C. Postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 28 lipca 2009 r. o wezwaniu spółki

było bezskuteczne, gdyż niewłaściwie określono jej adres, a ponadto samo

skierowanie przez Sąd pierwszej instancji pism do „K. Spółka Jawna M. R., G. C.”

pod prawidłowym adresem nie stanowi o zgodnym z art. 47711

§ 2 k.p.c. wezwaniu

spółki do udziału w sprawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 115 § 1 Ordynacji podatkowej, wspólnik spółki jawnej

odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie ze spółką i z pozostałymi

wspólnikami za zaległości podatkowe spółki, a w związku z art. 31 i 32 ustawy z

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585) odpowiedzialność ta dotyczy także zaległości z

tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, na Fundusz Pracy, Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz ubezpieczenie zdrowotne.

Przepisy te stanowią podstawę odpowiedzialności osobistej osoby trzeciej za dług

spółki. Odpowiedzialności tej skarżąca, co do zasady ani wysokości, nie

kwestionuje. Należy zwrócić uwagę, że nie podważa także faktu, iż Zakład

Ubezpieczeń Społecznych, wydał w dniu 6 lutego 2009 r. – na podstawie art. 108 §

1 Ordynacji podatkowej – dwie decyzje, które skierował do skarżącej i do jej

4

wspólniczki G. C., ze wskazaniem, że każda z nich odpowiada za zadłużenie

powstałe z tytułu nieopłaconych składek.

Zagadnienie, na które skarżąca zwróciła uwagę w kontekście art. 107 § 1 i

art. 108 § 1 Ordynacji, sprowadza się tyko do kwestii konieczności wydania jednej

decyzji wobec obydwu wspólniczek i stwierdzenia, że ich odpowiedzialność jest

solidarna oraz że obejmuje także spółkę jawną. W orzecznictwie, na które powołała

się w skardze kasacyjnej, przyjęto, że decyzja stwierdzająca odpowiedzialność za

zaległość podatkową powinna być wydana wobec wszystkich byłych wspólników

spółki cywilnej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 września

2003 r., SA/Rz 2135/01, Przegląd Orzecznictwa Podatkowego 2004 nr 3, poz. 52),

jak też wskazano na istnienie obowiązku prowadzenia postępowania w przedmiocie

przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie wobec wszystkich członków

zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (uchwała Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 9 marca 2009 r., I FPS 4/08, ONSAiWSA 2009/3 poz. 47)

i wydania decyzji wobec nich wszystkich (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15

października 2009 r., I UZP 3/09, OSNP 2011 nr 1-2, poz. 13). Należy jednak

zwrócić uwagę, że pogląd taki nie został wyrażony w związku z subsydiarną

odpowiedzialnością wspólników spółki jawnej; co do członków zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością, objęcie ich jednym postępowaniem i ustalenie

odpowiedzialności w jednej decyzji jest uzasadnione ze względu na charakter ich

odpowiedzialności za dług spółki.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego w tym zakresie jest jednolite. W wyroku z

dnia 16 lipca 2008 r. (I UK 9/08, OSNP 2009 nr 23-24, poz. 324) stwierdzono, że

członkowie zarządu osoby prawnej, których odpowiedzialność za zaległości

należności publicznoprawnych ustalił w decyzji właściwy organ Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, mogą odwołać się od tej decyzji także w części

dotyczącej nieobjęcia odpowiedzialnością pozostałych członków zarządu, i

podkreślono, iż taka decyzja powinna dotyczyć wszystkich członków zarządu oraz

wskazywać, że ich odpowiedzialność jest solidarna z innymi członkami zarządu.

Decyzja ta ma charakter prawo kształtujący i wierzyciel (organ rentowy) może

dokonać wyboru dłużnika dopiero po powstaniu solidarnego zobowiązania (por.

uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2009 r., I UZP

5

3/09, OSNP 2011 nr 1-2, poz. 13, oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8

października 2010 r., I UK 112/10, z dnia 3 marca 2011 r., II UK 307/10, Monitor

Prawniczy 2011 nr 4, s. 170 i z dnia 9 czerwca 2010 r., II UK 37/10, OSNP 2011 nr

23-24, poz. 302 ). W uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazano, że

pominięcie w decyzji osoby objętej dyspozycją art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej

powoduje wyłączenie jej z odpowiedzialności (uchwała NSA z dnia 9 marca 2009 r.,

I FPS 4/08, ONSAiWSA 2009 nr 3, poz. 47).

Inne powody dyktują konieczność wydania jednej wspólnej decyzji odnośnie

do byłych wspólników spółki cywilnej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z

dnia 12 września 2003 r., SA/Rz 2135/01, Przegląd Orzecznictwa Podatkowego

2004 nr 3, poz. 52). W spółce cywilnej – inaczej niż w spółkach prawa handlowego

– nie istnieje wyodrębniony majątek spółki i nie ma innego niż wspólnicy podmiotu

zobowiązanego lub ponoszącego odpowiedzialność. W ramach spółki cywilnej nie

jest możliwe wydzielenie „majątku spółki”, a więc majątku niestanowiącego

własności wspólników, lecz własność spółki. Spółka cywilna, będąca umową

tworzącą stosunek prawny powstający ze zobowiązania do wspólnego działania w

celu osiągnięcia zamierzonego celu gospodarczego, nie jest – jako instytucja prawa

zobowiązań – wyposażona w podmiotowość prawną (por. uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1993 r., III CZP 168/92, OSNCP

1993 nr 6, poz. 106, z dnia 31 marca 1993 r., III CZP 176/92, OSNCP 1993 nr 10,

poz. 171 oraz z dnia 21 czerwca 1996 r., III CZP 111/95, OSNC 1996 nr 5, poz. 63

ze sprostowaniem OSNC 1996 nr 7-8, s. 134), spółka nie może więc „oddzielić się”

od wspólników i samodzielnie „stać się właścicielem majątku”, w związku z czym to,

co jest określane „majątkiem spółki”, jest w rzeczywistości majątkiem jej

wspólników, odrębnym od ich majątków osobistych. W konsekwencji zobowiązania

związane z prowadzeniem działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej nie są

zobowiązaniami spółki, lecz zobowiązaniami wspólników (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 4 kwietnia 1997 r., II UKN 54/97, OSNAPiUS 1998 nr 3,

poz. 94). Inaczej mówiąc, z istoty spółki cywilnej wynika, że egzekucja zmierzająca

do zaspokojenia zobowiązań spółki prowadzona jest z majątku wspólników –

wspólnego i osobistego.

6

Nie może budzić wątpliwości zakres odpowiedzialności wspólników spółki

cywilnej po ustaniu spółki cywilnej, gdy po przekształceniu się współwłasności

łącznej we współwłasność w częściach ułamkowych, nie istnieje jakikolwiek

substrat majątku możliwego do przypisania spółce. Na wspólnikach – i tylko na nich

– ciąży wówczas całkowity ciężar odpowiedzialności za zadłużenie z tytułu ich

zobowiązań jako płatników składek. Dług ten może być egzekwowany przed

zwrotem wkładów z majątku wspólnego (nie z „majątku spółki”; por. art. 875 k.c.), a

w jego braku wierzyciel może skierować egzekucję do majątków osobistych

wspólników. W każdym razie jednak wierzycielowi przysługuje prawo wyboru

majątku, z którego chce uzyskać zaspokojenie, gdyż nie istnieje żadna reguła,

według której najpierw musiałby kierować egzekucję do majątku wspólnego, a

dopiero gdy nie jest on wystarczający do zaspokojenia, do majątku osobistego

wspólników (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 2007 r., II UK 278/06,

OSNP 2008 nr 17-18, poz. 268).

Spółki osobowe prawa handlowego mogą we własnym imieniu nabywać

prawa, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywane (art. 8 k.s.h.), są więc

podmiotami prawa określonymi w art. 331

k.c. jako jednostki organizacyjne

niebędące osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, i do

których stosuje się odpowiednio przepisy o osobach prawnych. Na podstawie

organizacyjnego i majątkowego wyodrębnienia od wspólników, spółki (nie

wspólnicy) prowadzą przedsiębiorstwo (pod własną firmą), więc spółki, a nie

wspólnicy są przedsiębiorcami w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca

2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr

220, poz. 1447). Odpowiedzialność wspólników spółki jawnej za dług spółki

powstaje ex lege w stosunku do każdego ze wspólników oddzielnie. Na podstawie

art. 22 § 2 k.s.h. każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki bez

ograniczenia całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze

spółką, decyzja wydana na podstawie art. 115 § 1 Ordynacji podatkowej ma więc

wobec wspólników spółki jawnej charakter deklaratywny.

W ramach odpowiedzialności cywilnej egzekucja wobec wspólnika nie może

być prowadzona zanim egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna (art. 31

§ 1 k.s.h.), w czym wyraża się subsydiarność tej odpowiedzialności. Dotyczy ona

7

wspólników, a nie spółki, która jest dłużnikiem pierwotnym i nie może być

traktowana jako osoba trzecia w rozumieniu art. 107 w związku z art. 115 Ordynacji

Podatkowej. Ma to ten skutek, że wskazywanie spółki jawnej (płatnika składek) w

decyzji dotyczącej odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej jako podmiotu

odpowiedzialnego subsydiarnie nie jest konieczne (por. uchwałę składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2009 r., I UZP 3/09). Łatwo

zresztą można zakwestionować subsydiarność odpowiedzialności wspólników

spółki jawnej z punktu widzenia podmiotu zobowiązanego pierwotnie do opłacania

składek. Zgodnie z art. 4 pkt 2 lit. d, płatnikiem składek nie jest spółka jawna, lecz

wspólnik jako ubezpieczony zobowiązany do opłacenia składek na własne

ubezpieczenia społeczne ustanowione jako obowiązkowe wobec wspólników

spółek handlowych w art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej od dnia 1 stycznia

2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 241, poz. 2074 ze

zm.; por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2005 r., I UK 258/04, OSNP

2006 nr 3-4, poz. 58 z glosą P. Bielskiego, Prawo Spółek 2006 nr 9 oraz uchwałę

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2006 r., I UZP 4/05,

OSNP 2006 nr 19-20, poz. 304).

Reasumując, mimo umiejscowienia art. 115 Ordynacji podatkowej w

rozdziale regulującym odpowiedzialność osób trzecich, nasuwającego sugestię, że

odpowiedzialność za zobowiązania wspólników spółki jawnej należy traktować tak,

jakby wspólnicy byli „osobami trzecimi” wobec dłużnika (płatnika) w rozumieniu

art. 108 § 4 tej ustawy, tymczasem podstawa ich odpowiedzialności jest w

rzeczywistości inna, pierwotna, na co wskazuje także art. 108 § 4 Ordynacji

podatkowej, stwierdzający, że orzeczenie o ich odpowiedzialności za zaległości

podatkowe spółki z tytułu zobowiązań podatkowych powstałych w sposób

przewidziany w art. 21 § 1 pkt 1 nie wymaga uprzedniego wydania decyzji, o

których mowa w art. 108 § 2 pkt 2.

Obowiązkiem organu rentowego jest wszczęcie postępowania w przedmiocie

odpowiedzialności osób trzecich przeciwko wszystkim osobom mogącym taką

odpowiedzialność ponosić, a zatem osób wskazanych w art. 115 § 1 Ordynacji

podatkowej w związku z art. 31 i 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

8

Postępowanie o wyegzekwowanie należnych składek na etapie stwierdzenia

odpowiedzialności osoby trzeciej (art. 107 i 108 Ordynacji podatkowej) nie toczy się

więc wobec zobowiązanej spółki. Wspólna odpowiedzialność spółki (płatnika

składek) za zaległości w spłacie składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne,

Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych ze

wspólnikami powstaje z mocy prawa i dochodzenie tej zaległości następuje według

reżimu odpowiedzialności solidarnej, niezależnie od wskazania spółki jako płatnika w

osnowie decyzji organu rentowego.

Stosunek prawny spółki jawnej oparty jest na wzajemnych relacjach między

spółką – jako odrębnym podmiotem – a jej wspólnikami. Należy oddzielić ten

stosunek, jako wewnętrzny stosunek spółki (por. art. 37-57 k.s.h.), od stosunków

zewnętrznych, tj. stosunku do osób trzecich (art. 28-36 k.s.h.). Wierzyciel spółki

jawnej może domagać się zaspokojenia od każdego z dłużników solidarnych

określonych w art. 115 Ordynacji podatkowej, tak samo jak na podstawie art. 22 § 2

k.s.h., bez względu na ukształtowane między wspólnikami stosunki wewnętrzne.

Zaspokojenie wierzyciela spółki przez jednego ze wspólników będącego dłużnikiem

solidarnym może oczywiście później skutkować jego roszczeniami regresowymi

wobec pozostałych dłużników solidarnych, lecz okoliczność ta nie wpływa na kształt

i zakres uprzedniej odpowiedzialności dłużnika solidarnego wobec wierzycieli spółki

na podstawie art. 376 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia

2009 r., IV CSK 558/08, Biul. SN 2009 nr 7, poz. 11). Wydanie osobnych decyzji

stwierdzających odpowiedzialność subsydiarną wspólników spółki jawnej na

podstawie art. 115 § 1 Ordynacji podatkowej stanowi więc tylko brak ze względu na

późniejszą możliwość dochodzenia przez dłużnika solidarnego regresu, na

wypadek wyegzekwowania od niego całej kwoty długu; nie ma skutku materialnego

ani formalnego z punktu widzenia dochodzenia zaległości składowych przez Zakład

Ubezpieczeń Społecznych. Możliwość przedstawienia zarzutów przeciwko

wspólnikowi spółki jawnej może być realizowana w sprawie zainicjowanej

odwołaniem od decyzji, w którym wspólnicy są stronami – zainteresowanymi w

znaczeniu, jakie nadaje im art. 47711

k.p.c., albo w osobnym pozwie.

Postępowanie, w którym skarżąca podnosiła zarzuty co do nieokreślenia w

decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych kwestii jej odpowiedzialności wspólnej

9

ze wspólnikiem i ze spółką, nie kwestionując podstaw ani zakresu swojej

odpowiedzialności określonej w zaskarżonej decyzji organu ubezpieczeń

społecznych, nie budzi obiekcji z punktu widzenia art. 386 § 2 w związku z art. 379

§ 5 i w związku z art. 44711

§ 1 i 2 k.p.c. i w związku z art. 24 § 1 k.s.h. Zarzut

nieważności postępowania odnosić można wyłącznie do postępowania przed

Sądem pierwszej instancji i to tylko z przyczyny upadku - po zniesieniu

postępowania - postanowienia z dnia 28 lipca 2009 r. o dopuszczeniu „K. spółka

jawna M. R. G. C.” z niewłaściwym oznaczeniem adresu. Po zniesieniu

postępowania zakończonego wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 9 listopada

2009 r. z powodu nieważności wywołanej niewłaściwym dokonywaniem doręczeń

zainteresowanej spółce jawnej i niewezwaniem do udziału w sprawie wspólniczki G.

C., wyrokiem z dnia 15 czerwca 2010 r., Sąd Okręgowy– jak ustalił Sąd drugiej

instancji – wezwał na podstawie art. 47711

§ 2 k.p.c. w charakterze zainteresowanej

spółkę i G. Ch. oraz i zawiadomił je o posiedzeniu w dniu 21 października 2010 r., a

zawiadomienia niepodjęte w terminie uznał za doręczone. G. C. doręczono także

odpis zażalenia M. R. z dnia 29 listopada 2010 r. i jej apelacji z dnia 8 grudnia

2010 r.; spółce te pisma były awizowane i nie zostały odebrane w terminie. W

postępowaniu apelacyjnym zakończonym zaskarżonym wyrokiem zawiadomienie o

rozprawie w dniu 7 kwietnia 2011 r. odebrała G. C., a spółce było awizowane ze

skutkiem doręczenia. Tak samo zainteresowanym został doręczony odpis skargi

kasacyjnej.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).