II UK 284/11

Sygn. akt II UK 284/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z wniosku M. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

przy udziale zainteresowanych /…/

o składki na ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 czerwca 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2011 r. oddalił apelację Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w L. od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych w L. z dnia 6 grudnia 2010 r. zmieniającego decyzję

tego Zakładu z dnia 8 czerwca 2009 r., którą wymierzono M. K. jako płatnikowi

składek za wymienionych w niej pracowników: na ubezpieczenia społeczne w

2

kwocie 182.535,52 zł, na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie 33.880,60 zł, na

Fundusz Pracy w kwocie 12.022,05 zł i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych w kwocie 510,38 zł oraz odsetki od nieopłaconych w terminie

składek na zasadach i w wysokości określonych w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997

r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst.: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60, ze zm.).

Sąd pierwszej instancji ustalił, że praca, z tytułu której żądana jest składka,

polegała głównie na wykonywaniu czynności przy budowie, przy remoncie lub

modernizacji obiektów wykonywanych przez pracodawcę. Pracownicy wykonywali

pracę w /…/. Pracownicy zatrudnieniu na budowach w K. i Ł. zakwaterowani byli w

kwaterach prywatnych, w pensjonatach lub w budynkach, w których prowadzili

remont. Zdarzało się, że pracownicy mieszkający w kwaterach prywatnych w K.

przewożeni byli transportem zakładowym do wykonania określonej pracy na

budowach w J., P. lub w S. W każdym wypadku praca była wykonywana poza

terenem C., będącego siedzibą pracodawcy, lecz – jak stwierdził Sąd Okręgowy –

nie wiązała się z podróżą służbową, gdyż nie była wykonywana w terminach i w

miejscach określonych w poleceniu wyjazdu służbowego i żaden z

zainteresowanych nie wykonywał pracy poza miejscowością, w której znajdowało

się jego stałe miejsce pracy. Zainteresowani nie mieli określonego w umowach o

pracę stałego miejsca wykonywania pracy (miejscowości geograficznie

oznaczonej), a ich praca w spornych okresach w całokształcie obowiązków

pracowniczych nie miała charakteru incydentalnego. Sąd pierwszej instancji nie

uznał za przebywanie w podróży służbowej wykonywania pracy w różnych

miejscowościach, wskazanych przez pracodawcę, gdy wykonywanie pracy w tych

miejscowościach było przedmiotem umownego zobowiązania się pracownika, a

pobyt w miejscu wykonywania pracy nie miał charakteru tymczasowego. Skoro –

jak stwierdził – pracownicy nie przebywali w podróży służbowej, nie przysługiwały

im diety oraz zwrot kosztów przejazdów z miejscowości stałego miejsca pracy lub z

miejscowości zamieszkania do miejscowości stanowiącej cel podróży służbowej i z

powrotem, zwrot kosztów noclegów bądź ryczałtów za noclegi, kosztów dojazdów

środkami komunikacji miejscowej w formie ryczałtu, ani innych udokumentowanych

wydatków na pokrycie kosztów związanych z podróżą służbową, o których stanowi

art. 775

k.p. Sąd jednocześnie stwierdził, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie

3

zindywidualizował w decyzji kwot podstawy wymiaru składek w stosunku do

każdego ubezpieczonego, w związku z czym nie można było ustalić, czy

rzeczywiście uzyskali przychód. Kwoty wskazywane przez zainteresowanych

różniły się od kwot ujmowanych w zestawieniach pracodawcy jako tzw. diety.

Jednocześnie Sąd pierwszej instancji dostrzegł, że – stosownie do art. 18 ust. 1

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585) i rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad

ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U.

Nr 11, poz. 110) – równowartość świadczeń związanych z wynajmem kwater

prywatnych nie stanowi podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i

rentowe, nie jest bowiem przychodem w rozumieniu przepisów ustawy o podatku

dochodowym od osób fizycznych, osiąganym przez pracowników z tytułu

zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Podkreślił, że świadczenie to nie stanowiło

faktycznego przysporzenia majątkowego, tj. powiększenia wartości netto majątku

pracownika, a jedynie równoważyło skutki zwiększonych kosztów wykonywania

pracy poza miejscem zamieszkania. W podstawie wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie należało także – ze względu na

zniszczenie dokumentacji wypłat – uwzględniać kosztów finansowanego przez

pracodawcę wyżywienia oraz zwrotu kosztu używania przez pracowników w

przejazdach lokalnych pojazdów niebędących własnością pracodawcy.

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu Okręgowego co do tego, że

pracownicy ubezpieczonego, którzy wykonywali swoje obowiązki poza jego

siedzibą, nie przebywali w podróży służbowej. Zdaniem Sądu Apelacyjnego,

postępowanie dowodowe wykazało, że wykonując pracę na budowach

prowadzonych przez pracodawcę przebywali właśnie w podróży służbowej. Sąd

rozważył, że miejsce pracy, o którym stanowi art. 29 § 1 pkt 2 k.p., jako o istotnym

elemencie umowy o pracę, może być określone jako stały punkt w znaczeniu

geograficznym albo jako pewien oznaczony obszar, np. strefa określona granicami

jednostki administracyjnej podziału kraju lub w inny dostatecznie wyraźny sposób;

może być określone jako stałe lub zmienne, jednakże zmienność miejsca pracy

powinna wynikać z charakteru wykonywanej pracy oraz jej rodzaju. W umowach

4

wiążących ubezpieczonego z zainteresowanymi miejsce pracy było określone w

sposób zróżnicowany jako „budowy prowadzone przez zakład", „budowy

prowadzone przez zakład na terenie całego kraju", „budowy prowadzone przez

zakład na terenie miasta C. i w miarę pozyskiwania robót, w innych miastach

Polski". W ocenie Sądu, takie określenie miejsca pracy miało tylko uświadamiać

pracownikowi, że powierzona mu praca może być świadczona w różnych

miejscach, jednak jej wykonywanie następowało w miejscach niestanowiących

stałego miejsca pracy. Wskazanie w umowie o pracę miejsca realizacji

poszczególnych budów jako miejsca wykonywania pracy nie wyłączało – w ocenie

Sądu – zastosowania przepisów o podróży służbowej i wykonywaniu pracy w

delegacji. W związku z tym, stosownie do § 2 pkt 15 rozporządzenia Ministra Pracy

i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r., diety i inne należności z tytułu podróży

służbowej zainteresowanych nie stanowią podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie emerytalne i rentowe; nie są przychodem do wysokości określonej w

rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w

sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących

pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery

budżetowej z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju (Dz.U. Nr 236, poz.

1990). Również dowóz pracowników przez pracodawcę do miejsca wykonywania

pracy poza jego siedzibą wskazaną w umowie o pracę, jako miejsce pracy, nie jest

przychodem pracowników, o którym mowa w art. 12 ust. 1 i ust. 3 pkt 1-4 ustawy z

dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (jednolity tekst:

Dz. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.), co oznacza, że także tego rodzaju

świadczenia nie podlegają uwzględnieniu w podstawie wymiaru składek.

Skarga kasacyjna Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w L. została

oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 22

§ 1 i art. 29 § 1 k.p., polegającą na przyjęciu, że zainteresowani odbywali podróże

służbowe, pomimo wskazania w ich umowach o pracę, że będą pracę stale

świadczyli na placach budów realizowanych przez ubezpieczonego, co do zasady,

gdyż roboty wykonywane były w 95% poza C.; art. 18 ust. 1 i art. 20 ust. 1 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych przez przyjęcie, że wypłacone

zainteresowanym przez płatnika: zwrot kosztów podróży do i z miejsca świadczenia

5

pracy, diety, ryczałt na korzystanie z komunikacji miejscowej, oraz świadczenia w

naturze w postaci nieodpłatnego udostępnienia zakwaterowania podczas pracy na

budowie nie stanowią podstawy wymiaru składek; § 2 ust. 1 pkt 15 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. przez uznanie, że kwoty

wskazane w decyzjach organu rentowego dotyczących zainteresowanych, nie

stanowią przychodów będących podstawą wymiaru składek oraz § 1 wymienionego

rozporządzenia i art. 12 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych

przez uznanie, że równowartość świadczeń w naturze w postaci nieodpłatnego

korzystania z zakwaterowania, a także równowartość świadczeń w naturze w

postaci kosztów dojazdów zainteresowanych na teren budów, nie stanowią

przychodu w rozumieniu tego przepisu.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu

pierwszej instancji w całości i oddalenie odwołania, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ze względu na rozbieżność ocen Sądów pierwszej i drugiej instancji, należy

przede wszystkim rozstrzygnąć, czy pracownicy ubezpieczonego, wykonujący

pracę poza miejscem jego siedziby, pozostawali w podróży służbowej. Od tego

zależało zobowiązanie płatnika do opłacenia składek z tytułu ubezpieczenia od

podstawy wymiaru obejmującej ich przychód z tytułu zwiększonych kosztów

świadczenia takiej pracy (por. art. 775

§ 1 k.p. w związku z art. 18 ust. ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych i § 1 oraz § 2 ust. 1 pkt 13 i 15 Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad

ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe).

Przepisy w sprawie diet i innych należności za czas podroży służbowych

(wykonawcze do art. 775

k.p., tj. rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej

z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności

przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej

jednostce sfery budżetowej z tytułu podroży służbowej na obszarze kraju, Dz.U. Nr

6

236, poz. 1990 ze zm.), nie są odpowiednie do ustalenia podroży służbowej. Należy

przyjąć, że pracownik jest w podroży służbowej nie dlatego, że otrzymuje diety, lecz

że diety przysługują mu ze względu na konieczność pokrycia zwiększonych

kosztów wyżywienia, kosztów przejazdów, noclegów, dojazdów oraz innych

udokumentowanych kosztów związanych z odbywaniem podroży.

Podroż służbowa charakteryzuje się tym, że jest odbywana poza obszar

miejscowości, w której znajduje się siedziba pracodawcy lub poza stałe miejsce

pracy pracownika, na polecenie pracodawcy, w celu wykonania określonego przez

pracodawcę zadania, oraz jest ograniczona zakładanym z góry terminem.

Wszystkie te cechy muszą wystąpić łącznie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

22 lutego 2008 r., I PK 208/07, OSNP 2009 nr 11–12, poz. 134). Podrożą

służbową, zdefiniowaną w art. 775

§ 1 k.p., ustanawiającym prawo pracownika do

dodatkowych świadczeń, jest wyjazd na polecenie pracodawcy poza miejscowość,

w której znajduje się jego siedziba lub wyjazd poza stałe miejsce pracy w celu

wykonania zadania służbowego. Wykonywanie podróży służbowej wyróżniane jest

więc wśród czynności pracowniczych ze względu na jej miejsce, czas i przedmiot.

Wykonywanie pracy w siedzibie pracodawcy nie zawsze nadaje się do

pogodzenia z jej charakterem, a jednocześnie wykonywanie pracy poza siedzibą

pracodawcy nie jest wystarczające do zakwalifikowania jako podróż służbowa.

Poza siedzibą pracodawcy świadczona jest praca przez pracowników, dla których

przemieszczanie się należy do istoty wykonywania podstawowych obowiązków (np.

konwojentów, personelu latającego, kolejarzy, także marynarzy); ich miejscem

pracy jest ośrodek dyspozycyjny, w którym rozpoczynają i kończą pracę (uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 1975 r., I PZP 9/75, OSNCP 1976 nr 3, poz. 45 z

glosami J. Kurcyusza, OSPiKA 1976 nr 7–8, poz. 136 i A. Świątkowskiego, PiZS

1977 nr 2, s. 73). Stałe przemieszczanie się z jednego do innego miejsca

(miejscowości) przez tzw. pracowników mobilnych stanowi integralny element

sposobu wykonywania przez nich pracy w ramach „ruchomego”, „zmiennego”

miejsca pracy, obejmującego pewien obszar (por. uchwałę siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 19 listopada 2008 r., I PZP 4/08, OSNP 2009 nr 13–14, poz.

165). W związku z tym pracownicy, których praca z istoty polega na

przemieszczaniu się na pewnym obszarze, nie odbywają podroży służbowych (por.

7

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 września 1976 r., I PR 115/76 z glosami M.

Sobczak-Kaweckiej, OSPiKA 1978 nr 2, poz. 19 i J. Tyszki, Nowe Prawo 1977 nr 4,

s. 586). Sąd Najwyższy przyjął takie wyłączenie odnośnie do przedstawicieli

handlowych (por. wyrok z dnia 3 grudnia 2008 r., I PK 107/08, OSNP 2010 Nr 11–

12, poz. 133; z dnia 27 stycznia 2009 r., II PK 140/08, Monitor Prawa Pracy 2009 nr

6, s. 282), innych pracowników, których praca polega na świadczeniu usług dla

kontrahentów pracodawcy (wyrok z dnia 16 listopada 2009 r., II UK 114/09,

niepublikowany) lub na utrzymywaniu kontaktów z kontrahentami i pozyskiwaniu

nowych klientów, których wyboru dokonuje każdorazowo sam pracownik w ramach

uzgodnionego rodzaju pracy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2001 r.,

I PKN 350/00, OSNP 2003 nr 2, poz. 36).

Wyjątek stanowi praca kierowców w transporcie drogowym, co do której

utracił znaczenie pogląd zawarty w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z

dnia 19 listopada 2008 r. (II PZP 11/08, OSNP 2009 nr 13–14, poz. 166 z glosą M.

B. Rycak, GSP-PO 2010, nr 1, s. 165 i M. Drewicza, MoPr 2010 nr 11, s. 611) po

zmianie ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (Dz.U. Nr 92,

poz. 879 ze zm.) ustawą z dnia 12 lutego 2010 r. o zmianie ustawy o transporcie

drogowym oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 246). Tak

więc kierowcy, inaczej niż pozostali pracownicy mobilni, mogą odbywać podróże

służbowe i mają prawo do wynikających z tego tytułu świadczeń ze względu na to,

że ustalona została odrębna definicja podroży służbowej kierowców. Podroż

służbowa kierowcy oznacza każde zadanie służbowe polegające na wykonywaniu

na polecenie pracodawcy przewozu drogowego lub wyjazdu w celu wykonania

przewozu drogowego poza miejscowość siedziby pracodawcy, na rzecz którego

kierowca wykonuje swoje obowiązki, oraz poza inne miejsce prowadzenia

działalności przez pracodawcę, w szczególności filie, przedstawicielstwa i oddziały.

Drugim elementem określenia – ze względu na miejsce – wykonywania

czynności zleconych przez pracodawcę jako podróż służbowa jest ich świadczenie

poza stałym miejscem pracy. W tym pojęciu zawiera się cecha podróży służbowej

jako zjawiska wśród obowiązków pracownika niecodziennego, okazjonalnego, w

ramach pracowniczych powinności niezwyczajnego i nietypowego, stanowiącego

pewien wyłom w zwykłym świadczeniu pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

8

3 grudnia 2009 r., II PK 138/09, Monitor Prawa Pracy 2010 nr 6, s. 312). W

judykaturze dokonuje się wyraźnej dystynkcji między pracownikami odbywającymi

nietypowe podróże służbowe, a pracownikami wykonującymi pracę w ramach

delegacji (podróży służbowej) ze względu na sporadyczność i przemijający czas

trwania wysłania oraz wykonywanie konkretnie określonego zadania (wyrok Sądu

Najwyższego 3 grudnia 2009 r., II PK 138/09, Monitor Prawa Pacy 2010 nr 6, s. 312

i z dnia 9 lutego 2010 r., I PK 57/09, OSNP 2011 nr 15–16, poz. 200). Pracownik,

który z mocy umowy o pracę wykonuje pracę stale w określonym miejscu

(miejscowości) za granicą bez osobnego wyznaczenia mu zadania i terminu jego

wykonania w tym miejscu, nie odbywa „wielokrotnych podroży służbowych za

granicę” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2001 r., I PKN 765/00, OSNP

2003 nr 1, poz. 17).

Ze względu na przedmiot podroży służbowej istotne jest to, że pracownik ma

wykonać czynności pracownicze wyznaczone do zrealizowania w poleceniu

pracodawcy, które nie powinny należeć do zwykłych, umówionych czynności

pracowniczych (uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia19 listopada

2008 r., II PZP 11/08, OSNP 2009 nr 13–14, poz. 166, wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 4 marca 2009 r., II PK 210/08, OSNP 2010 nr 19–20, poz. 233). Nie jest

podróżą służbową udanie się pracownika niemobilnego poza siedzibę pracodawcy

w celu wykonywania zwykłych czynności pracowniczych (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 4 lipca 1978 r., I PR 45/78, OSNCP 1979 nr 1, poz. 16 z glosą

A. Kijowskiego, Nowe Prawo 1979 nr 11, s. 162; wyrok Sądu Najwyższego z dnia z

16 września 2009 r., I UK 105/09, OSNP 2011 nr 9–10, poz. 131; uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 18 marca 1998 r., III ZP 20/97, OSNAPiUS 1998 nr 21, poz.

619; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 sierpnia 1980 r., I PZP 23/80, OSNCP

1981 nr 2–3, poz. 26, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2007 r., II PK

165/06, OSNP 2008 nr 7–8, poz. 97).

O wysłaniu w podróż służbową decyduje polecenie służbowe udania się

poza określone w umowie o pracę miejsce wykonywania pracy (por. art. 29 § 1 pkt

2 k.p.). Nawiązuje to do niesprecyzowanego przez ustawodawcę określenia

miejsca świadczenia pracy, rozumianego bądź jako stały punkt w znaczeniu

geograficznym, bądź jako pewien oznaczony obszar, strefa określona granicami

9

jednostki administracyjnej podziału kraju lub wyznaczone w inny dostatecznie

wyraźny sposób miejsce, w którym ma nastąpić dopełnienie świadczenia pracy

(wyroki Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 1985 r., I PR 19/85 z glosą M.

Piekarskiego, OSPiKA 1986 nr 3, poz. 46; z dnia 30 maja 2001 r., I PKN 424/00,

OSNP 2003 nr 7, poz. 172; z dnia 21 marca 1983 r., I PRN 35/83, OSNCP 1983, Nr

10, poz. 163 z glosą W. Masewicza, OSPiKA 1984 nr 3, poz. 44). Zakres wyrażenia

„miejsce wykonywania pracy” (art. 29 § 1 pkt 2 k.p.) jest szerszy niż zakres

pojęciowy nazwy „stałe miejsce pracy” (art. 775

§ 1 k.p.), czyli miejsca, w którym

pracownik przez dłuższy czas, systematycznie świadczy pracę. Spełnienie

wymagania przewidzianego w art. 29 § 1 pkt 2 k.p. może polegać na wskazaniu

„stałego miejsca pracy”, na wskazaniu obok stałego miejsca pracy także niestałego

miejsca (miejsc) pracy, albo na wskazaniu niestałych (zmiennych) miejsc pracy,

byle w sposób dostatecznie określony (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca

2008 r., I PK 230/07, OSNP 2009 nr 13–14, poz. 176 z glosą A. Drozda, OSP 2010

nr 2, poz. 21). Jeżeli zgodnie z wolą stron stosunku pracy, zobowiązanie

pracownicze (istota obowiązków pracowniczych) polega na wykonywaniu ich na

geograficznie określonym obszarze, to stałym miejscem pracy w rozumieniu

art. 775

§ 1 k.p. jest ten obszar (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 lipca 2009 r.,

II UK 114/09, niepublikowany).

Wychodząc z tego założenia, Sąd Najwyższy stwierdził, że pracownik

przedsiębiorstwa budowlanego realizującego inwestycje w rożnych

miejscowościach może mieć w umowie o pracę określone miejsce wykonywania

pracy (art. 29 § 1 pkt 2 k.p.) jako miejsce, gdzie pracodawca prowadzi budowy lub

innego rodzaju stałe prace, ewentualnie ze wskazaniem na jakim obszarze.

Wówczas to miejsce spośród określonych w umowie o pracę, w którym przez

dłuższy czas, systematycznie pracownik świadczy pracę, jest każdorazowo jego

stałym miejscem pracy w rozumieniu art. 775

§ 1 k.p. (por. uchwałę z dnia 9 grudnia

2011 r., II PZP 3/11, OSNP 2012 nr 15-16 p. 162). Sąd Najwyższy przyjął, że

pracownik może mieć stałe i niestałe (ruchome, zmienne) miejsce pracy, a

wskazanie ruchomego (w istocie – zmiennego) miejsca pracy jest dopuszczalnym

sposobem umownego określenia miejsca wykonywania pracy obok określenia tego

miejsca jako punkt lub obszar geograficzny (por. wyrok z dnia 19 marca 2008 r.,

10

I PK 230/07, OSNP 2009 nr 13-14, poz. 176). Można wskazać jako miejsce

wykonywania pracy (art. 29 § 1 pkt 2 k.p.) – obok stałego miejsca – także niestałe

miejsca pracy, zmieniane ze względu na rodzaj pracy świadczonej przez

pracownika oraz naturę działalności prowadzonej przez pracodawcę i związaną z

nią rzeczywistą potrzebę gospodarczą. Ruchome (zmienne) miejsce pracy może na

przykład zostać określone wówczas, gdy pracodawca prowadzi budowy lub

podobnego rodzaju działalność. Jeżeli ruchome miejsce pracy zostało właściwie

określone w umowie, to stałymi miejscami pracy w rozumieniu art. 775

§ 1 k.p. są

poszczególne, konkretne miejsca, do których (w granicach umowy o pracę i w

ramach określonego w niej ruchomego miejsca pracy) pracownik zostaje

skierowany w celu stałego świadczenia umówionego rodzaju pracy. Pracownik,

którego miejsce pracy określono w taki sposób, jest w podróży służbowej tylko

wówczas, gdy otrzymał krótkotrwałe zadanie wykonania pracy poza takim stałym

miejscem pracy, a także w czasie dojazdu do tego – nieokreślonego w umowie o

pracę – miejsca i powrotu z niego.

Od podroży służbowych należy także odróżnić dojazdy do pracy i z pracy,

gdy pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy, np. w drodze między siedzibą

pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy

lub przemieszczanie się pracowników wykonujących pracę w terenie z miejsca

zakwaterowania (zgrupowania) do miejsca pracy i z powrotem (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 27 maja 1978 r., I PR 31/78 z glosą apr. H. Kasińskiej, OSPiKA

1979 nr 11, poz. 191; uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19

października 1988 r., III PZP 10/88 z glosą aprob. T. Zielińskiego, OSP 1990 nr 8,

poz. 311).

Pracownicy zainteresowani w sprawie nie byli pracownikami mobilnymi,

jakkolwiek ich praca z natury rzeczy polegała na przenoszeniu się z miejsca

budowy, którą ukończyli, na nowe miejsce, a więc przemieszczaniu się na pewnym

obszarze geograficznym. W miejscach budów nie świadczyli pracy incydentalnie,

lecz wykonywali swe zwykłe czynności pracownicze, do których wykonywania

zobowiązali się wobec pracodawcy. Należy przyjąć, że w okresach wskazanych

przez organ ubezpieczeń społecznych nie byli w podróży służbowej, jeżeli

przemieszczali się na obszarze określonym jako miejsce świadczenia pracy,

11

uzgodnione w umowie o pracę. Praca zainteresowanych mogła być uznana za

świadczoną w podróży, jeżeliby wskazane w poleceniu wyjazdu miejsce

świadczenia pracy, choćby przez wskazanie obszaru, nie zostało określone w

umowie o pracę oraz gdyby praca taka miała być wykonywana w związku z

przejściowymi potrzebami pracodawcy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16

grudnia 2008 r., I PK 96/08, OSNP 2010 nr 11–12, poz. 138).

Tych okoliczności Sąd Apelacyjny nie rozważył w świetle przejętych od Sądu

pierwszej instancji ustaleń faktycznych. Nie dokonał analizy każdej z umów o pracę

zawartych przez M. K. z zainteresowanymi i nie ustalił, czy świadczyli pracę w

oznaczonych w tych umowach miejscach w ramach zobowiązania do stałego

wykonywania pracy (zadań) w tych miejscowościach jako zwykły obowiązek

pracowniczy wynikający z charakteru zatrudnienia, uwzględniając, że pracodawca

prowadził budowy w różnych miejscowościach, wobec czego jego pracownicy mogli

wykonywać swoje obowiązki na budowach zlokalizowanych na pewnym obszarze w

różnych miejscach pracy.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).