I CSK 519/11

Sygn. akt I CSK 519/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa M. D.

przeciwko "C. " Spółce z o.o.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 marca 2011 r.,

1. oddala skargę kasacyjną

2. zasądza od strony pozwanej na rzecz powoda

kwotę 3600 zł (trzy tysiące sześćset) tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 17 grudnia 2009 r. oddalił powództwo

wniesione przez M. D. przeciwko Celowej Spółce Inwestycyjnej sp. z o.o. o

uznanie z bezskuteczną umowy sprzedaży udziałów w nieruchomości położonej w

P. przy ul. B., zawartej w dniu 6 kwietnia 2006 r. Sąd ten ustalił, że Towarzystwo

Budownictwa Społecznego „M.” sp. z o.o. w akcie notarialnym z dnia 28 lipca 2004

r. potwierdziło, że jest dłużnikiem powoda na kwotę łącznie 697083,60 zł, którą

zobowiązała się zapłacić na warunkach określonych w ugodzie powołanej w tym

akcie, deklarując też ustanowienie hipotek na nieruchomościach spółki. W dniu

28 października 2004 r. TBS „M.” oraz S. G. i C. K. utworzyli spółkę Mazowieckie

Przedsiębiorstwo Budowlane „I.” sp. z o.o. TBS „M.” wniosło do niej aportem udział

w nieruchomości położonej w P. przy ul. B., wynoszący 5537107/10 000000. W

dniu 6 kwietnia 2006 r. Mazowieckie Przedsiębiorstwo Budowlane „I.” sprzedało

ten udział C. Spółce Inwestycyjnej. W tym czasie w księdze wieczystej znajdowały

się wzmianki o wnioskach o wpisanie ostrzeżeń o wszczęciu egzekucji przeciwko

TBS „M". W ocenie Sądu Okręgowego powództwo nie zasługiwało na

uwzględnienie bowiem powód nie wykazał, aby strona pozwana wiedziała o

istnieniu podstaw do uznania czynności dłużnika za bezskuteczną zaś umowa

sprzedaży z dnia 6 kwietnia 2006 r., przy uwzględnieniu wartości świadczeń stron,

była umową odpłatną w rozumieniu art. 531 k.c. Oceniając charakter tej umowy

należało uwzględnić wysoki poziom ryzyka gospodarczego związanego z

inwestycją przy ul. B. 28 w P.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji powoda zmienił częściowo

zaskarżony wyrok i uznał za bezskuteczną wobec powoda umowę sprzedaży

udziału w nieruchomości, zawartej w dniu 6 kwietnia 2006 r. Sąd Apelacyjny

uzupełnił postępowanie dowodowe i w oparciu o dowód z opinii biegłego ustalił, że

wartość udziału w nieruchomości, nabytego przez pozwaną spółkę, według stanu

na dzień zawarcia umowy, wynosiła 1038940, zaś cena transakcyjna 146000 zł.

Przyjmując, że niezbędne nakłady na wykończenie budynku położonego na

zakupionym gruncie wynosiłyby 370000 zł należało przyjąć, że cena powinna

wynosić 668940 zł, co oznacza, że cena transakcyjna stanowiła 22% wartości

3

przedmiotu umowy. Sąd Apelacyjny uznał, że rozporządzenie nieodpłatne w

rozumieniu art. 531 § 2 k.c. ma miejsce wówczas, gdy spełnione świadczenie nie

jest ekwiwalentne. Za nieodpłatne mogą być też uznane czynności częściowo

odpłatne. W jego ocenie należało zatem przyjąć nieodpłatność zaskarżonej

czynności. Oceny tej nie zmieniało rozważenie rzeczywistego rozmiaru ryzyka

związanego z zawarciem umowy. Sąd Apelacyjny uznał, że stronie pozwanej

można przypisać także wiedzę o okolicznościach uzasadniających uznanie

czynności dłużnika za bezskuteczną. Nabywca udziału w nieruchomości wiedział

bowiem, że w księdze wieczystej zarejestrowano wzmianki o wszczęciu egzekucji

toczących się przeciwko pierwotnemu zbywcy oraz wniosek powoda o wpis

hipotek. Na podstawie danych ujawnionych w Krajowym Rejestrze Sądowym

pozwanej spółce należało przypisać także wiedzę o powiązaniach zachodzących

między spółkami TBS „M.” i Mazowieckim Przedsiębiorstwem Budowlanym „I”.

Brak było natomiast podstaw do uwzględnienia apelacji w części dotyczącej

drugiego z żądań pozwu, to jest nakazania znoszenia egzekucji. Żądanie to nie

znajdowało podstawy prawnej i w tej części apelacja podlegała oddaleniu.

Skarga kasacyjna strony pozwanej została oparta na obu podstawach

kasacyjnych określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c. Zarzucono w niej naruszenie art.

325 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 531 § 2 k.c. oraz art. 527 § 1 k.c., art. 531

§ 2 k.c. w zw. z art. 2 ustawy o księgach wieczystych i hipotece (u.k.w.h.) oraz art.

15 ust. 1 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym, art. 2 u.k.w.h. w zw. z art. 531§

2 k.c. i art. 1 u.k.w.h., art. 531 § 2 k.c. W oparciu o te zarzuty skarżący wniósł

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego uchylenie i oddalenie powództwa w

całości bądź poprzez uznanie zaskarżonej czynności za bezskuteczną w zakresie

przenoszącym odpłatność za nabyty udział.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania skarżący podniósł,

że w zaskarżonym wyroku nie sprecyzowano należycie od kiedy mają być

naliczane odsetki ustawowe od wierzytelności powoda zgłoszonej w ramach skargi

pauliańskiej. Związane z tym zarzuty skargi kasacyjnej są nieuzasadnione.

W przypadku uwzględnienia skargi pauliańskiej konieczne jest niewątpliwie

4

oznaczenie chronionej wierzytelności, z której istnieniem związane jest uznanie

czynności dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela za bezskuteczną.

Wierzytelność powoda została precyzyjnie oznaczona w akcie notarialnym z dnia

28 lipca 2004 r., w którym dłużnik poddał się rygorowi egzekucji i jak ustalił Sąd akt

ten stanowił tytuł egzekucyjny, na podstawie którego powód prowadził egzekucję.

Obejmował on także odsetki ustawowe. Sąd Apelacyjny określając w wyroku z dnia

15 marca 2011 r. wierzytelność powoda wskazał wyraźnie, że jest to

wierzytelność wynikająca z aktu notarialnego z dnia 28 lipca 2004 r. w zakresie

kwoty 697083,60 zł i odsetek ustawowych od tej należności. Taki sposób

oznaczenia wierzytelności powoda w sprawie o uznanie czynności za

bezskuteczną jest wystarczający i umożliwia wykonanie wyroku uwzględniającego

powództwo.

Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i uwzględnił powództwo kierując

się dwiema przesłankami. Przyjął, że strona pozwana wiedziała o działaniach

dłużnika dokonanych z pokrzywdzeniem wierzyciela oraz uznał, że zaskarżona

czynność miała charakter czynności nieodpłatnej w rozumieniu art. 531 k.c.

Skarżący podważa pierwszą z tych ocen zarzucając, że dla uznania wiedzy strony

pozwanej w tym zakresie nie mogły być uwzględnione fakty wynikające z zasady

jawności ksiąg wieczystych oraz Krajowego Rejestru Sądowego, z tego względu, iż

na pozwanym nie ciążył obowiązek należytej staranności w ustalaniu okoliczności

uzasadniających uznanie czynności za bezskuteczną. Stanowisko to nie znajduje

uzasadnienia. Domniemania wynikające z zasady jawności wpisów w księgach

wieczystych oraz danych ujawnionych w Krajowym Rejestrze Sądowym odnoszą

się generalnie do obrotu prawnego a przepisy regulujące ochronę wierzycieli przed

czynnościami dłużnika dokonywanymi z pokrzywdzeniem wierzycieli nie zawierają

regulacji, która w takich sprawach wyłączałyby stosowanie tych domniemań. Nie

ma zatem przeszkód by sąd dokonując ustaleń faktycznych w takiej sprawie

uwzględnił domniemania związane z jawnością wpisów w księgach wieczystych

i Krajowym Rejestrze Sądowym.

W skardze kasacyjnej brak jest zarzutu kwestionującego ocenę sądu

Apelacyjnego o nieodpłatnym charakterze zaskarżonej czynności.

5

Była ona wynikiem ustalenia ceny rynkowej nieruchomości, porównania jej z ceną

transakcyjną i konkluzji, że świadczenie strony pozwanej w zakresie ceny nabycia

nieruchomości nie było ekwiwalentne. Skarżący zarzucił jedynie błędną wykładnię

art. 531 § 2 k.c. przez uznanie, że czynność częściowo odpłatna może być uznana

za czynność nieodpłatną w rozumieniu tego przepisu. Zarzut ten jest bezzasadny.

Na gruncie przepisów regulujących skargę pauliańską utrwalone jest stanowisko

zakładające, że ocena nieodpłatnego charakteru zaskarżonej czynności prawnej

powinna być dokonana w wyniku stwierdzenia, czy za uzyskaną korzyść jej

nabywca spełnił ekwiwalentne świadczenie. Sąd Apelacyjny zasadnie przyjął, że

oceny w tym zakresie należy dokonać według kryteriów obiektywnych. Według

tych kryteriów zapłata ceny stanowiącej niewielki ułamek rzeczywistej wartości

nieruchomości, pozwalająca uznać czynność formalnie za częściowo odpłatną,

może uzasadniać uznanie tej czynności za nieodpłatną w rozumieniu art. 531 k.c.

Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna strony pozwanej była

pozbawiona uzasadnionych podstaw i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 art. 39821

k.p.c.

db