II CSK 677/11

Sygn. akt II CSK 677/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa E. C. oraz małoletnich: A. C., B. C., C. C. i J. C.

przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń i Reasekuracji "Warta"

Spółce Akcyjnej w Warszawie

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 11 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej powódki E. C.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 maja 2011 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok w pkt III w części dotyczącej

oddalenia apelacji powódki E. C. skierowanej do wyroku Sądu

Okręgowego w P. z dnia 24 lutego 2011r. oddalającego

powództwo E. C. o zasądzenie kwoty 100.000 (sto tysięcy)

złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 18 czerwca 2006r.

tytułem odszkodowania a także w pkt IV w części rozstrzygającej

o kosztach procesu za instancję odwoławczą pomiędzy

pozwanym a powódką E. C. i w tym zakresie przekazuje sprawę

do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego,

2) oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.

Uzasadnienie

2

Powodowie /…/ po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa domagali się

zasądzenia pozwanego Towarzystwa Ubezpieczeń i Reasekuracji Warta Spółki

Akcyjnej w Warszawie na rzecz E. C. kwoty 100.000 złotych tytułem

zadośćuczynienia na podstawie art. 446 § 3 k.c. oraz kwoty 150.000 złotych tytułem

zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c.; na rzecz każdego z pozostałych

powodów kwot po 20.000 złotych tytułem odszkodowania na podstawie art. 446 § 3

k.c. oraz kwot po 20.000 złotych tytułem zadośćuczynienia na podstawie art. 448

k.c. Ponadto powodowie wnieśli o zasądzenie tytułem renty alimentacyjnej z

powodu pogorszenia ich sytuacji życiowej kwot po 800 złotych miesięcznie na rzecz

E. C., a na rzecz pozostałych powodów po 1000 złotych miesięcznie. E. C. wniosła

też o zasądzenie na jej rzecz kwoty 3536,69 złotych tytułem zwrotu poniesionych

kosztów leczenia swojego i córki A. C. oraz kwoty 13.584,70 złotych tytułem zwrotu

kosztów pogrzebu jej męża G. C..

Wyrokiem z dnia 24 lutego Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego:

1) na rzecz powódki E. C. tytułem zadośćuczynienia kwotę 144.000 złotych z

odsetkami ustawowymi od dnia 18 marca 2006 r. do dnia zapłaty,

2) na rzecz każdego z pozostałych małoletnich powodów tytułem

zadośćuczynienia kwoty po 20.000 złotych z odsetkami ustawowymi od dnia

od kwot po 18.000 złotych od dnia 18 czerwca 2006 r. i od kwot po 2000

złotych od dnia 123 grudnia 2010 r. do dnia zapłaty,

3) na rzecz powódki E. C. tytułem zwrotu kosztów pogrzebu kwotę 13.384,70

złotych z odsetkami ustawowymi od kwoty 8.500 złotych od dnia 18 czerwca

2006 r. i od kwoty 4.884,70 złotych od dnia 13 grudnia 2010 r. do dnia

zapłaty,

4) na rzecz powódki E. C. tytułem zwrotu kosztów leczenia kwotę 109,57

złotych z odsetkami ustawowymi od dnia 18 czerwca 2006 r. do dnia zapłaty.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo w pozostałym zakresie i rozstrzygnął o kosztach

procesu.

3

Rozstrzygając o żądaniach powodów Sąd ustalił, że powódka od dnia 25 czerwca

1994 r. pozostawała w związku małżeńskim z G. C. Z ich małżeństwa urodziło się

czworo dzieci, a mianowicie mał. A., B., C. i J. C. G. C. zmarł 14 kwietnia 2006 r.

wskutek obrażeń doznanych w wypadku drogowym, do którego doszło 6 kwietnia

2006 r. W trakcie małżeństwa G. C. pracował zawodowo, a jego żona zajmowała

się domem i dziećmi. Od wiosny 2000 r. do listopada 2005 r. G. C. pracował

nielegalnie w gospodarstwie rolnym w Szwajcarii. Do domu przyjeżdżał jedynie na

urlop i w okresach świątecznych. Od listopada 2005 r. został nielegalnie

zatrudniony w Holandii również w gospodarstwie rolnym za wynagrodzeniem 1.500-

1.600 euro miesięcznie. Nie pracował jednak za granicą non stop, w wyniku czego

miesięczny faktyczny dochód przekazywany na rzecz rodziny, przy uwzględnieniu

przerw w pracy w okresie bezpośrednio poprzedzającym jego śmierć, wynosił około

2.000 złotych miesięcznie. Krótko przed śmiercią zaczął też handlować

samochodami. Od dnia 3 kwietnia 2006 r. został zatrudniony na podstawie umowy

o pracę jako magazynier w firmie R.-B. Wszystko wskazywało jednak, że G. C.

nadal zamierzał uzyskiwać w przeważającej części dochody z pracy za granicą. Za

życia G.C. rodzina żyła w dostatku, jej członkowie wyjeżdżali na wczasy, wycieczki.

W 2002 r. E. i G. C. nabyli działkę budowlaną we W. z zamiarem budowy na niej

budynku mieszkalnego. Budowę przerwano po śmierci G. C. Sprawczyni wypadku

drogowego A. C., w wyniku którego poniósł śmierć G. C., została prawomocnym

wyrokiem Sądu Rejonowego w C. została uznana za winną nieumyślnego

naruszenia zasad bezpieczeństwa w ruchu drogowym w konsekwencji którego

śmierć poniósł G. C. W dacie wypadku była ubezpieczona w pozwanym

Towarzystwie Ubezpieczeń, które wypłaciło powódce E. C. kwotę 12.000 złotych

a pozostałym powodom kwoty po 16.000 złotych tytułem odszkodowania za

pogorszenie sytuacji życiowej po śmierci G. C., przy uwzględnieniu jego

przyczynienia do wypadku w 20%. Ponadto pozwany ubezpieczyciel przyznał

każdemu z powodów kwotę po 141 złotych tytułem renty wyrównawczej. Na mocy

decyzji Prezesa ZUS została przyznana małoletnim dzieciom G. i E. C. renta

rodzinna w łącznej kwocie 579,46 złotych.

Sąd Okręgowy uznał za usprawiedliwioną co do zasady odpowiedzialność

pozwanego za skutki wypadku spowodowanego przez A. C., przy uwzględnieniu

4

20% - ego przyczynienia się do wypadku przez G. C. W zakresie dochodzonych na

podstawie art. 446 § 3 k.c. kwot z tytułu odszkodowania w związku ze znacznym

pogorszeniem sytuacji życiowej powodów, podniósł, że niemożliwe jest

uwzględnienie dochodów nielegalnych uzyskiwanych przez G. C. Zdaniem Sądu,

odmienne stanowisko prowadziłoby nie tylko do tolerowania szarej strefy, lecz

wręcz do jej popierania. Sąd Okręgowy podzielił wyrażony w wyroku Sądu

Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 18 kwietnia 2002 r. (sygn. akt I ACa 399/02,

OSA 2003/3/12) pogląd, że o przyznanych na podstawie art. 446 § 3 k.c.

świadczeniach należy rozstrzygać mając na względzie podstawowe zasady

obowiązującego porządku prawnego, w tym wyrażoną w art. 5 k.c. klauzule zasad

współżycia społecznego. Stoi ona na przeszkodzie czerpaniu przez osoby

formalnie uprawnione korzyści ze sprzeciwiającego się porządkowi prawnemu

postępowania osoby zmarłej. Na wysokość tych świadczeń nie mogą więc mieć

wpływu osiągane przez nią nielegalne dochody. Jak wskazał Sąd Okręgowy,

uchylanie się od opodatkowania stanowi przestępstwo z art. 54 § 1 k.k.s. Dlatego

uznając za zasadne oparcie się na wysokości ostatnich legalnych dochodów G. C.

Sąd Okręgowy przyjął, że sytuacja materialna powodów znacznie się nie

pogorszyła po jego śmierci. W zakresie ściśle materialnym roszczenie powodów

jest niezasadne w wyniku porównania obecnych dochodów powodów

uzyskiwanych od pozwanego i od ZUS z legalnymi dochodami z tytułu

wynagrodzenia za pracę w firmie R. – B. w wysokości brutto 900 złotych

miesięcznie, w zakresie zaś niematerialnym roszczenie powodów oparte na treści

art. 446 § 3 k.c. zostało w istocie pochłonięte (a co najmniej złagodzone zostało

pogorszenie ich sytuacji życiowej ) przez prawie w całości uwzględnione roszczenie

powodów o zadośćuczynienie.

Z podobnych przyczyn Sąd Okręgowy nie uwzględnił opartego na podstawie art.

446 § 2 k.c. powództwa w zakresie rent uznając, że przyznane przez pozwanego

renty oraz świadczenia z ZUS wyrównały utratę legalnych dochodów uzyskiwanych

przez G. C.

Sąd Okręgowy uznał za usprawiedliwione w znacznej części, oparte na

treści art. 448 w zw. z art. 24 § 1 k.c., roszczenie powodów o zadośćuczynienie

pieniężne za doznaną krzywdę. Podkreślił, że powodowie nie otrzymali z tego tytułu

5

od pozwanego jakiegokolwiek świadczenia, a wypłacone tytułem odszkodowania

kwoty nie mogły być uwzględnione przy ustalaniu wysokości należnego

zadośćuczynienia. Krzywda powodów polega na utracie osoby najbliższej, na

związanym z tym osamotnieniu i zachwianiu poczucia bezpieczeństwa. Zmarły był

osobą zaradną, której aktywność i działania przynosiły wymierne korzyści całej

rodzinie. Z chwilą śmierci G. C. nierealna stała się budowa domu. Brak jego

wsparcia będzie rzutował na życie jego żony i dzieci. E. C. została sama w sytuacji

obiektywnie trudnej. Jej poczucie stabilności i bezpieczeństwa zostało zburzone,

tym bardziej, że jest odpowiedzialna również za los swoich dzieci. Po śmierci męża

wystąpiły u niej zaburzenia adaptacyjne pod postacią reakcji depresyjnej.

Dolegliwości te nie ustały do tej pory. Z drugiej strony Sąd podniósł, że E.C. może

liczyć na pomoc materialną i niematerialną swojej rodziny, co w pewnym stopniu

niewątpliwie łagodzi jej ból i utratę męża. U dzieci, mimo traumatycznych przeżyć

spowodowanych śmiercią ojca, biegli nie stwierdzili trwałych następstw

medycznych tego zdarzenia. Mając to wszytko na uwadze Sąd Okręgowy uznał, że

dla złagodzenia krzywdy powódki E. C. adekwatna jest kwota zadośćuczynienia w

wysokości 180.000 złotych. Po uwzględnieniu, na podstawie art. 362 k.c.,

przyczynienia się G. C. do wypadku w 1/5 części ostatecznie zasądzona kwota

wyniosła 144.000 złotych. W przypadku pozostałych powodów Sąd Okręgowy

zasądził na ich rzecz kwoty po 20.000 złotych podkreślając wynikające z treści art.

321 k.p.c. związanie żądaniami w tym zakresie. O zwrocie kosztów pogrzebu Sąd

orzekł na podstawie art. 446 § 1 k.c. a w zakresie kosztów leczenia powódki E. C. i

A. C. uwzględnił na podstawie art. 444 § 1 k.c. tylko te z nich, które pozostają w

związku przyczynowym ze śmiercią G. C.

Wyrok Sąd Okręgowego zaskarżyły obie strony. Powodowie wnieśli apelację

od wyroku oddalającego ich powództwa. Pozwany zaskarżył wyrok w części

uwzględniającej powództwo w kwocie 106.786,51 złotych w tym zasądzonych

na rzecz powódki E. C.: kwoty 104.000 złotych tytułem zadośćuczynienia

pieniężnego oraz kwoty 2.789,51 złotych tytułem zwrotu kosztów pogrzebu

wnosząc o zmianę zaskoczonego wyroku w tej części przez oddalenie powództwa.

Wyrokiem z dnia 10 maja 2011 r. Sąd Apelacyjny z apelacji pozwanego

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądzoną na rzecz powódki E. C. w

6

jego punkcie pierwszym kwotę zadośćuczynienia obniżył do sumy 80.000 złotych z

ustawowymi odsetkami od dnia 18 czerwca 2006 r. do dnia zapłaty zaś zasądzoną

w punkcie trzecim wyroku kwotę tytułem zwrotu kosztów pogrzebu obniżył do

wysokości 10.707,76 złotych. Sąd Apelacyjny oddalił w pozostałej części apelację

pozwanego oraz w całości oddalił apelację powodów.

Sąd Apelacyjny uznał ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy

za prawidłowe i przyjął je za własne. Nie podzielił zarzutów apelacji powodów.

Podkreślił, że powodowie wyraźnie sprecyzowali swoje roszczenia co do

odszkodowania i zadośćuczynienia na rozprawie dnia 10 lutego 2011 r. i nie miały

one charakteru roszczeń ewentualnych ani alternatywnych, a wobec tego sąd nie

mógł wyrokować inaczej, nie narażając się na naruszenie art. 321 k.p.c.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej co do nieuwzględnienia

dochodów, jakie uzyskiwał G. C. z tytułu pracy „na czarno” za granicą i związanego

z tym oddalenia powództwa w zakresie odszkodowania przewidzianego w art. 446

§ 3 k.c. oraz renty dochodzonej na podstawie art. 446 § 2 k.c. W ocenie Sądu

Apelacyjnego, nie ma znaczenia otwarcie w ostatnim czasie niektórych rynków

pracy w państwach Unii Europejskiej dla pracowników z Polski. Trudno bowiem w

takiej sytuacji dokonywać wyliczenia renty i odszkodowania kierując się wyłącznie

hipotetycznymi możliwościami zarobkowymi osób, które podjęłyby się legalnej

pracy za granicą. Jest to zdaniem Sądu założenie całkowicie nieprzystające do

realiów sprawy.

Sąd Apelacyjny podzielił zarzut apelacji pozwanego i uznał za rażąco

wygórowane przyznane zadośćuczynienie pieniężne. Zdaniem Sądu, odpowiednia

do doznanej krzywdy w wyniku utraty męża jak i uwzględniająca aktualne stosunki

majątkowe społeczeństwa jest kwota 100.000 złotych. W rozpoznawanej sprawie

nie było nadzwyczajnych okoliczności, które uzasadniałyby przyznanie znacznie

wyższego zadośćuczynienia aniżeli przyznawane w innych tego typu sprawach

w niniejszym sądzie. E.C. jest osobą młodą, zdolną do pracy, zaburzenia

depresyjno-lękowe związane ze śmiercią męża mają niewielkie nasilenie, korzysta

ze wsparcia najbliższej rodziny. Dzieci G. C. uzyskały stosowne zadośćuczynienia

we własnym zakresie. Na wysokość należnego powódce świadczenia nie mogą

mieć wpływu kwoty zadośćuczynień przyznanych osobom bliskim ofiar katastrof

7

lotniczych w Smoleńsku i Mirosławcu. Sąd zwrócił uwagę, że są to świadczenia

wypłacane dobrowolnie przez Skarb Państwa i zarówno sposób ich wypłaty (po

równo) jak i ich wysokość w zasadniczy sposób odbiega od dotychczasowej

praktyki sądowej w tym zakresie. Sąd Apelacyjny uznał za odpowiednią tytułem

zadośćuczynienia kwotę 100.000 złotych i dlatego uwzględniając wielkość

przyczynienia się poszkodowanego zmienił w tej części wyrok Sądu pierwszej

instancji i obniżył zasądzoną dotychczas kwotę do sumy 80.000 złotych, płatnej z

odsetkami ustawowymi liczonymi od dnia 18 czerwca 2006 r., czyli z upływem 30

dni od chwili zawiadomienia pozwanego o wypadku. Sąd Apelacyjny uwzględnił

także apelację pozwanego przez pomniejszenie przyznanego zwrotu kosztów

pogrzebu o 1/5 część w związku z przyczynieniem się poszkodowanego do szkody.

Powódka E. C. wniosła skargę kasacyjną. Zaskarżyła wyrok

Sądu Apelacyjnego w części jej dotyczącej wysokości zadośćuczynienia i oddalenia

powództwa w zakresie żądania zasądzenia odszkodowania. Powódka oparła

skargę kasacyjną na obu podstawach wymienionych w art. 3983

§ 1 k.p.c. Zarzuciła

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. a także art. 227, 233 oraz 322

k.p.c. Według skarżącej Sąd Apelacyjny dopuścił się również naruszenia przepisów

prawa materialnego tj. art. 5 k.c. oraz art. 446 § 2 i 3 k.c.

Powołując się na te zarzuty powódka wniosła o zmianę zaskarżonego

wyroku i zasądzenie na jej rzecz kwoty 150.000 złotych tytułem zadośćuczynienia

za doznaną krzywdę z ustawowymi odsetkami od dnia 18 czerwca 2006 r. do dnia

zapłaty oraz kwoty 100.000 złotych tytułem odszkodowania z ustawowymi

odsetkami od dnia 18 czerwca 2006 r. ewentualnie o uchylenie wyroku Sądu

Apelacyjnego i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, jak to określono w

skardze „w zakresie E. C”. W skardze kasacyjnej powódka złożyła wniosek o

przyjęcie jej do rozpoznani w zakresie kryteriów stosowania art. 5 k.c. a także jego

wykładni w odniesieniu do małoletnich dzieci poszkodowanego, zmarłego w wyniku

czynu niedozwolonego. Z uwzględnieniem tego wniosku skarżąca połączyła

kolejny, zawarty w skardze kasacyjnej, wniosek o uchylenie w całości wyroku Sądu

Apelacyjnego i przekazanie temu sądowi sprawy do ponownego rozpoznania.

8

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wobec treści zarzutów i wniosków skargi kasacyjnej, wymaga przede

wszystkim odniesienie się do zakresu zaskarżenia wyroku Sądu drugiej instancji.

Zgodnie z treścią art. 39813

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy może rozpoznać skargę

kasacyjną tylko w granicach zaskarżenia. Wnosząca skargę kasacyjną wyraźnie

wskazała, że składa skargę kasacyjną w części dotyczącej zasądzonej na jej rzecz

wysokości zadośćuczynienia i oddalenia jej powództwa o odszkodowanie.

Temu zakresowi zaskarżenia odpowiada zarówno wartość przedmiotu zaskarżenia

wskazana w skardze kasacyjnej, jak również zakres zmian zaskarżonego wyroku,

o które wnosiła powódka. Powódka przed Sądem pierwszej instancji dochodziła

tytułem jednorazowego odszkodowania kwoty 100.000 złotych oraz tytułem

zadośćuczynienia pieniężnego kwoty 150.000 złotych. Sąd Apelacyjny z apelacji

pozwanego zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że obniżył

przyznane powódce E. C. zadośćuczynienie do kwoty 80.000 złotych oraz oddalił w

całości apelację powodów, w tym także apelację powódki E. C. od wyroku

oddającego jej powództwo o jednorazowe odszkodowanie w kwocie 100.000

złotych. Jak widać, nieuwzględnione na rzecz powódki E. C. roszczenia z tytułu

jednorazowego odszkodowania i zadośćuczynienia obejmowały odpowiednio

100.000 złotych oraz 70.000 złotych. Dlatego powódka wskazała kwotę 170.000

złotych jako wartość przedmiotu zaskarżenia skargą kasacyjną i stosownie do tej

kwoty wniosła o uchylenie i zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego.

Wskazane granice zaskarżenia wyznaczają zarazem zakres przedmiotowy

rozpoznania skargi kasacyjnej. Jak wynika z wcześniejszych rozważań, poza

zakresem zaskarżenia skargą kasacyjną pozostało rozstrzygnięcie Sądu drugiej

instancji odnoszące się do wydanego w pierwszej instancji wyroku odnośnie renty.

Dlatego już w tym miejscu trzeba podnieść, że bezprzedmiotowe są zawarte

w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczące naruszenia podstawie art. 446 § 2 k.c.

także w łączności z art. 322 k.p.c.

Nie zostały też spełnione przesłanki do rozpoznania skargi kasacyjnej

w szerszym zakresie podmiotowym, wobec innych powodów, którzy nie wnieśli

skargi kasacyjnej. Taką podstawę mógłby stanowić art. 378 § 2 k.p.c., stosowany

9

w postępowaniu kasacyjnym w związku z treścią art. 39821

k.p.c. Przepis ten jest

odstępstwem od zasady związania granicami zaskarżenia (w aspekcie

podmiotowym) w postępowaniu apelacyjnym. Jak trafnie wskazał Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 4 sierpnia 2009 r. (I UK 71/09, niepubl.) takie samo związanie

granicami zaskarżenia obowiązuje w postępowaniu kasacyjnym i odstępstwo od

tego związania wynikające z art. 378 § 2 k.p.c. nie pozostaje w sprzeczności

z istotą postępowania kasacyjnego. Odpowiednikiem obecnego art. 378 § 2 k.p.c.

był art. 381 d. k.p.c. (rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 20 listopada 1930 r.

t.j. Dz. U. z 1950 r., nr 43, poz. 394), dopuszczający rozpoznanie z urzędu przez

sąd rewizyjny sprawy w stosunku do osób, które orzeczenia nie zaskarżyły, gdy

będące przedmiotem sporu prawa i obowiązki były wspólne także dla tych osób

albo gdy były oparte na tej samej podstawie faktycznej i prawnej. Regulujący

następnie tę kwestię art. 384 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks

postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296) przewidywał w tych samych

okolicznościach rozpoznanie z urzędu apelacji przez sąd drugiej instancji na rzecz

współuczestnika, który wyroku nie zaskarżył. Istotna zmiana modelu postępowania

cywilnego, przywracająca działanie zasady kontradyktoryjności, wprowadzona od

1 lipca 1996 r. na podstawie ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie ustawy

Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 434, poz. 189), objęła także wyjątkowe

rozwiązanie zawarte w art. 384 k.p.c. Dotychczasowa jego treść została

przeniesiona początkowo do § 3 art. 378 k.p.c. a później do § 2 tego artykułu.

Przewidziana w dawnym art. 384 k.p.c. możliwość działania z urzędu przez sąd

odwoławczy, obejmująca wszystkie przypadki współuczestnictwa materialnego

z art. 72 § 1 pkt 1 k.p.c., ograniczona została jedynie do sytuacji, w której będące

przedmiotem zaskarżenia prawa lub obowiązki tych współuczestników są dla nich

wspólne.

Podstawę prawną dochodzonych przez powodów roszczeń stanowiły art.

446 § 3 oraz art. 448 w zw. z art. 24 § 1 k.c., które przyznają każdemu

z najbliższych członków rodziny zmarłego poszkodowanego odpowiednio

roszczenie odszkodowawcze, jeżeli wskutek jego śmierci nastąpiło znaczne

pogorszenie ich sytuacji życiowej a także roszczenie o zadośćuczynienie pieniężne

za doznane krzywdy w związku ze śmiercią osoby najbliższej. Powodów łączy

10

współuczestnictwo materialne określone w art. 72 § 1 pkt 1 in fine k.p.c.,

wynikające nie ze wspólności praw ale z oparcia praw każdego z powodów

do stosownego odszkodowania i zadośćuczynienia na tej samej podstawie

faktycznej i prawnej (zob. m. in. postanowienia z dnia 10 maja 2006 r., III CZ

24/06, niepubl.; z dnia 13 grudnia 2011 r., IV CSK 377/11 niepubl.; z dnia

23 listopada 2010 r., V CSK 227/10, niepubl.). Jest to zatem ten rodzaj czynnego

współuczestnictwa materialnego, które nie uprawnia na podstawie 378 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 39821

k.p.c. do odstąpienia od zasady związania granicami skargi

kasacyjnej.

Rozpoznanie skargi powódki w granicach zaskarżenia należy rozpocząć od

oceny zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Skarżąca powołując się na

podstawę kasacyjną wskazaną w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. zarzuciła naruszenie art.

227 i 233 k.p.c. przez niezasadne przyjęcie, że G. C. zamierzał stale pracować

nielegalnie, a z drugiej strony przyjęcie, że jego jedynym legalnym dochodem przed

śmiercią była praca w firmie R. co, pomimo że jest wewnętrznie sprzeczne,

stanowiło podstawę odmowy uwzględnienia w całości powództwa. Tak

skonstruowany zarzut naruszenia przepisów postępowania nie może odnieść

zamierzonego skutku, już tylko ze względu na treść art. 3983

§ 3 k.p.c.

stanowiącego, że podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące

ustalenia faktów lub oceny dowodów. Przepis ten wprawdzie nie wskazuje

expressis verbis konkretnych przepisów, których naruszenie, w związku z

ustalaniem faktów i przeprowadzaniem oceny dowodów, nie może być

przedmiotem zarzutów wypełniających drugą podstawę kasacyjną, nie ulega jednak

wątpliwości, że obejmuje on art. 233 k.p.c. Właśnie ten przepis określa kryteria

oceny wiarygodności i mocy dowodów (por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia

26 kwietnia 2006 r. V CSK 11/06, niepubl.; z dnia 8 maja 2008 r., V CSK 579/07,

niepubl.; z dnia 19 października 2010 r., II PK 96/10, niepubl.; z dnia 24 listopada

2010 r., I UK 128/10, niepubl.).

Jak trafnie podniósł Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia

9 września 2011 r. ( I CSK 248/11, niepubl.), art. 227 k.p.c. ma zastosowanie przed

podjęciem rozstrzygnięć dowodowych i uprawnia sąd do selekcji zgłoszonych

dowodów, jako skutku przeprowadzonej oceny istotności okoliczności faktycznych,

11

których wykazaniu dowody te mają służyć. W konsekwencji twierdzenie, że przepis

ten został naruszony przez sąd rozpoznający sprawę ma rację bytu tylko w sytuacji,

gdy wykazane zostanie, że sąd przeprowadził dowód na okoliczności niemające

istotnego znaczenia w sprawie i ta wadliwość postępowania dowodowego mogła

mieć wpływ na wynik sprawy, a jego pośrednie naruszenie może polegać na

odmowie przeprowadzenia przez sąd dowodu z uwagi na powołanie go do

udowodnienia okoliczności niemających istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia

w sytuacji, kiedy ocena ta była błędna (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

4 listopada 2008 r., II PK 47/08, niepubl.; z dnia 11 maja 2005 r., III CK 548/04,

niepubl. a także postanowienie z dnia 23 stycznia 2001 r., IV CKN 970/00,

niepubl.). Jeśli zaś nie przywołano w skardze kasacyjnej tej przyczyny odmowy

przeprowadzenia dowodu, sam art. 227 k.p.c. nie może być podstawą skargi

kasacyjnej bez równoczesnego powołania uchybienia innym (ze wskazanych wyżej

względów – poza art. 233 k.p.c.) przepisom postępowania dowodowego np. art.

217 § 2 k.p.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2011 r., I CSK

237/10, nie publ.; z dnia 6 października 2009 r., II UK 47/09, nie publ. i z dnia

12 lutego 2009 r., III CSK 272/08, nie publ.).

Za bezzasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., który to

przepis określa elementy uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji.

Jak przyjmuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, zarzut naruszenia art. 328

§ 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. podniesiony w ramach podstawy

kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. może być uwzględniony tylko wyjątkowo, gdy

treść uzasadnienia zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku jest tego rodzaju,

że uchyla się spod kontroli Sądu Najwyższego w ramach skargi kasacyjnej (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia 2007 r., V CSK 364/06, niepubl., wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2006 r., II CSK 136/05, niepubl., wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 7 października 2005 r., IV CK 122/05, niepubl., wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 27 czerwca 2001 r., II UKN 446/00, OSNP z 2003 r., nr 7,

poz. 182). Według art. 328 § 2 k.p.c. uzasadnienie wyroku powinno zawierać

wskazanie podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia. Przepis ten ma

odpowiednie zastosowanie do uzasadnienia wyroku sądu drugiej instancji ( art. 391

§ 1 k.p.c.) a wobec tego, poza obowiązkiem odniesienia się do wszystkich zarzutów

12

apelacji, w przypadku, kiedy sąd drugiej instancji dokonuje merytorycznej zmiany

zaskarżonego wyroku powinien również wskazać podstawę faktyczną i prawną

dokonanej zmiany. Wymagania to spełnia zaskarżone orzeczenie. Sąd drugiej

instancji wskazał jakimi względami kierował się obniżając przyznane powódce na

podstawie art. 448 w zw. z art. 24 § 1 k.c. zadośćuczynienie pieniężne. Ocena, czy

uwzględnione przez Sąd drugiej instancji okoliczności tj. młody wiek powódki, jej

zdolność do pracy, niewielkie nasilenia zaburzeń depresyjno – lękowych

pozostających w związku ze śmiercią męża, korzystanie ze wsparcia najbliższej

rodziny, uzyskanie stosownego zadośćuczynienia przez dzieci powódki a także

odwołanie się do wysokości tych samych świadczeń przyznawanych w innych tego

sprawach stanowią wystarczającą podstawę do uznania dotychczasowego

zadośćuczynienia za rażąco wygórowane i obniżenia jego wysokości do kwoty

80.000 złotych, może być kwestionowana w ramach postawy naruszenia prawa

materialnego tj. art. 448 k.c. w zw. z art. 24 § 1 k.c. W skardze kasacyjnej nie

podniesiono zarzutu naruszenia tych przepisów.

Ze względu na wskazane wyżej granice zaskarżenia rozpoznanie

zasadności zarzutów naruszenia prawa materialnego może obejmować tylko

zarzuty naruszenia art. 5 i 446 § 3 k.c.

Bezpodstawnie zarzuca się w skardze kasacyjnej naruszenie art. 5 k.c.

w związku z art. 446 § 3 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie

i odmowę wypłaty jakiegokolwiek odszkodowania powódce. Według utrwalonej

w orzecznictwie i akceptowanej w piśmiennictwie zasady, art. 5 k.c. może stanowić

jedynie środek obrony a nie podstawę powództwa. Nie może wobec tego być

samodzielną podstawą powstania i nabycia prawa podmiotowych (zob. m.in. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 2002 r., I CKN 934/00, niepubl.; z dnia 19 lutego

2004 r., IV CK 85/03, niepubl.; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia

8 października 2010 r., VI ACa 1047/09, niepubl.).

Słusznie natomiast zarzuca się w skardze kasacyjne naruszenie art. 446 § 3

k.c., wymienionego samodzielnie jak i obok art. 5 k.c., przez jego niezastosowanie

prowadzące do oddalenia powództwa o zasądzenie stosownego odszkodowania

z powodu znacznego pogorszenia sytuacji życiowej powódki. Celem tego

13

uregulowania jest chociażby częściowe zrekompensowanie uszczerbku w postaci

znacznego pogorszenia sytuacji życiowej, będącego następstwem zdarzenia,

w którym poniósł śmierć najbliższy członek rodziny. Odszkodowanie to

ma szczególny charakter, polegający na dążeniu do naprawienia szkody

majątkowej, która jest ściśle powiązana z krzywdą niemajątkową, a ponadto obie

postacie tych szkód wzajemnie negatywnie na siebie oddziałują. Ustanowienie

szczególnej regulacji zawartej w art. 446 § 4 k.c. a przede wszystkim aprobowana

w orzecznictwie Sądu Najwyższego dopuszczalność przyznania na podstawie

art. 448 k.c. w zw. z art. 24 § 1 k.c. najbliższemu członkowi rodziny zmarłego

zadośćuczynienia za naruszenie dobra osobistego, jakim jest relacja ze zmarłym

najbliższym członkiem rodziny, także wtedy, gdy śmierć wskutek uszkodzenia ciała

lub wywołania rozstroju nastąpiła przed dniem 3 sierpnia 2008 r., wyłącza potrzebę

uwzględniania tej krzywdy w ramach odszkodowania należnego na podstawie art.

446 § 3 k.c. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2010 r., IV CSK

307/09, OSNC 2010/C/91 a także uchwały Sądu Najwyższego z dnia

22 października 2010 r., III CZP 76/10, Biul. SN 2010, nr 10, s. 11 oraz z dnia

13 lipca 2011 r., III CZP 32/11, OSP 2012, nr 4, poz. 32). Przy ustalaniu tego

odszkodowania podlegają jednak rozważeniu inne czynniki niematerialne, niż

uwzględnione przy zastosowaniu art. 448 k.c. w zw. z art. 24 § 1 k.c.

Ocena pogorszenia sytuacji w związku ze śmiercią osoby najbliższej, od

której zależy zastosowanie art. 446 § 3 k.c. powinna być prowadzona w oparciu

o szczegółową analizę położenia, w jakim znajduje się osoba uprawniona,

z uwzględnieniem wszystkich okoliczności, które mają wpływ na jej warunki

(trudności) życiowe, wiek, stopień samodzielności życiowej, stosunki rodzinne

i majątkowe, warunki wychowawcze oraz przeprowadzenie porównania z sytuacją,

w jakiej znalazłby się uprawniony, gdyby nie śmierć osoby bliskiej. Znaczne

pogorszenie zależne jest od rozmiarów ujemnych następstw o charakterze

majątkowym i niemajątkowych (z poczynionym wyżej zastrzeżeniem), nie tylko już

istniejących, ale dających się przewidzieć w przyszłości na podstawie zasad

doświadczenia życiowego. Wykładnia art. 446 § 3 k.c. wymaga zarówno właściwej

oceny okoliczności istotnych dla ustalenia odszkodowania, jak i właściwego,

w odniesieniu do tych okoliczności, określenia sumy odszkodowania, które powinno

14

stanowić adekwatne, realnie odczuwalne przysporzenie. Celem tego świadczenia

jest umożliwienie uprawnionemu przystosowania się do zmienionych warunków.

Pomimo sygnalizowanych przez Sąd drugiej instancji trudności z uzyskaniem

precyzyjnego dowodu, co do wielkości szkody majątkowej związanej

z pogorszeniem sytuacji życiowej osób bliskich, trzeba podnieść, że do istotnych

okoliczności pozwalających określić rozmiar uszczerbku majątkowego należą

rzeczywiście uzyskiwane oraz potencjalne dochody osoby zmarłej. W tym zakresie

słusznie zarzuca się w skardze kasacyjnej zupełne pominięcie dochodów zmarłego

z tytułu jego pracy za granicą, a przyjęcie jako podstawy oceny jedynie zarobków,

jakie miał uzyskać G. C. na podstawie umowy o pracę, zawartej kilkanaście dni

przed śmiercią. Zmarły był tą osobą, która stanowiła oparcie finansowe rodziny. Od

jego zapobiegliwości i zaradności zależały wszystkie dochody rodziny. Ustalony

stan faktyczny jednoznacznie wskazuje, że warunki życiowe powódki po śmierci

męża uległy znacznemu pogorszeniu. Dowodzi tego szereg okoliczności, które

ustalił Sąd, a wśród nich zaprzestanie, czy przerwanie budowy domu

mieszkalnego. Sąd przyjmując ten stan rzeczy, odmawiając ostatecznie przyznania

stosownego odszkodowania na podstawie art. 446 § 3 k.c., sprzeciwił się

uwzględnieniu dochodów uzyskiwanych przez poszkodowanego z pracy za granicą

uznając je za „nielegalne”. Według Sądu, sprzeciwiają się temu zasady współżycia

społecznego, które stoją na przeszkodzie czerpaniu przez osoby formalnie

uprawnione korzyści ze sprzeciwiającego się porządkowi prawnemu postępowaniu

zmarłej osoby bliskiej.

Stanowisko to zostało słusznie zakwestionowane w skardze kasacyjnej.

Nie można zgodzić się z tym, że dochody z pracy za granicą, które uzyskiwał

i miał zamiar dalej uzyskiwać G. C., nie mogą być w żaden sposób uwzględnione

przy ocenie stopnia pogorszenia sytuacji życiowej osób dla niego najbliższych

zwłaszcza, iż ten sam Sąd ustalił, że praca w kraju miała jedynie przejściowy

charakter, a G. C. zamierzał nadal pracować za granicą. Osiągane w ten sposób

dochody pozwalały i pozwalałyby utrzymać rodzinę na wysokim poziomie.

Spełnianie przynoszących dochód świadczeń, także charakterystycznych dla

stosunku pracy, zarówno w kraju jak i poza jego granicami, samo w sobie nie

narusza prawa. Wymagało jedynie zachowania odpowiednich procedur

15

legalizujących zatrudnienie, pod rygorem zastosowania sankcji właściwych prawu

karnoskarbowemu. Natomiast zalegalizowanie tego stanu rzeczy łączyłoby się z

koniecznością odprowadzania odpowiednich świadczeń publicznoprawnych, a to

miałoby wpływ jedynie na wysokość uzyskiwanego dochodu, ale nie prowadziłoby

do zupełnej utraty uzyskiwanych świadczeń.

W nawiązaniu do dotychczasowych rozważań trzeba także podkreślić,

że pogorszenie sytuacji życiowej, o którym mowa w art. 446 § 3 k.c. polega nie

tylko na pogorszeniu obecnej sytuacji materialnej, ale obejmuje także przyszłe

szkody majątkowe polegające na utracie realnej możliwości polepszenia warunków

życia w przyszłości, często nieuchwytne lub trudne do obliczenia niemniej

prowadzące do znacznego pogorszenia sytuacji życiowej osoby najbliższej (zob.

także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2009 r., I CSK 149/09, niepubl.;

wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 2 sierpnia 2006 r. I ACa 227/06, OSA

2008/3/15). W wyroku z dnia 19 kwietnia 2001 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach

(sygn. akt I ACa 23/0 Wokanda 2002/7-8/77) trafnie podniósł, że ocena, czy

nastąpiło znaczne pogorszenie sytuacji członków rodziny zmarłego nie może

odnosić się wyłącznie do stanu z dnia śmierci poszkodowanego, ale musi

prowadzić do porównania hipotetycznego stanu odzwierciedlającego sytuację,

w jakiej w przyszłości znajdowaliby się bliscy zmarłego, do sytuacji, w jakiej

znajdują się w związku ze śmiercią poszkodowanego.

W skardze kasacyjnej zarzuca się naruszenie art. 446 § 3 k.c. przez jego

niezastosowanie także dlatego, że według Sądu powódka powinna minimalizować

szkodę przez podjęcie zatrudnienia. Tego argumentu nie podtrzymał jednak Sąd

drugiej instancji opierając oddalenie apelacji skierowanej do odmowy przyznania

jednorazowego stosownego odszkodowania, wyłącznie na nieuwzględnieniu

dochodów zmarłego uzyskiwanych z pracy za granicą. Nie ma zatem podstaw do

oceny tego zarzutu skargi kasacyjnej.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej oddalenia apelacji powódki od

wyroku Sądu pierwszej instancji oddalającego w całości powództwo o zasądzenie

stosownego odszkodowania na podstawie art. 446 § 3 k.c. oraz w części

16

rozstrzygającej o kosztach postępowania apelacyjnego pomiędzy powódką

a pozwanym i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego Sądowi drugiej

instancji. Jednocześnie Sąd Najwyższy, ze wskazanych wyżej przyczyn,

na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił apelację powódki w pozostałej części.

jw