II PK 305/11

Sygn. akt II PK 305/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa P. P.

przeciwko Urzędowi Skarbowemu

o przywrócenie dotychczasowych warunków pracy i płacy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w G.

z dnia 15 lipca 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 11 lutego 2011 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo P. P.

przeciwko Urzędowi Skarbowemu w G. o przywrócenie dotychczasowych

warunków pracy i płacy. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia.

Powód od 1 czerwca 1994 r. zajmował stanowisko kierownika Działu Kontroli

Podatkowej w pozwanym Urzędzie. Na mocy zarządzenia nr … naczelnika Urzędu

z dnia 22 czerwca 2009 r. wprowadzona została Procedura Przeciwdziałania

Mobbingowi, Dyskryminacji i Wykorzystywaniu Seksualnemu, w której uregulowano

procedury wnoszenia zgłoszeń i ich rozpatrywanie. Na mocy powyższego

zarządzenia ustanowiony został mąż zaufania oraz komisja mobbingowa, do

zakresu działań których należy, między innymi, przeciwdziałanie mobbingowi,

podejmowanie działań związanych z zapobieganiem mu, a także sankcjonowanie

stwierdzonych przypadków mobbingu. W dniu 21 maja 2010 r. pracodawca

wypowiedział powodowi warunki pracy i płacy wskazując jako przyczynę nieudolną

organizację pracy działu, brak działań w kwestiach spornych pomiędzy

pracownikami i izolowanie pracowników oraz niepodejmowanie działań mających

na celu zapobieganie poniżaniu i ośmieszaniu pracowników przez współpracownika

w kierowanym dziale. Jednocześnie zaproponowano powodowi po upływie okresu

wypowiedzenia stanowisko starszego komisarza skarbowego w Referacie Podatku

Dochodowego od Osób Prawnych. Wypowiedzenie zmieniające stanowiło

konsekwencję wystąpienia Państwowej Inspekcji Pracy z dnia 29 kwietnia 2010 r.,

w którym - po przeprowadzeniu kontroli w dniach 1, 8, 14, 16 i 22 kwietnia 2010 r. -

wskazano, między innymi, na konieczność podjęcia działań celem wyeliminowania

w stosunku do pracowników zatrudnionych w kierowanym przez powoda dziale

zachowań, które mogłyby być podstawą mobbingu oraz na potrzebę

każdorazowego analizowania przypadków mających cechy mobbingu i podjęcia

niezwłocznie działań ukierunkowanych na wyjaśnienie i przeciwdziałanie

mobbingowi. Zalecenia te wynikały z zawartych w protokołach z przesłuchania

poszczególnych pracowników działu informacji dotyczących panującej w nim

nieprzyjemnej atmosfery, sposobu przeprowadzania kontroli, faktycznego

przydzielania tych kontroli przez A. K. i przestojów w oczekiwaniu na odpowiedni

3

przydział. W przeprowadzonej przez kontrolerów inspekcji pracy w dniu 16 kwietnia

2010 r. rozmowie z powodem odnosił się on do zawartych w skardze S. O.

zarzutów związanych z krytyką jego życia osobistego, jakości wykonywanej przez

niego pracy i umniejszaniem jej efektów. W ocenie powoda, źródłem konfliktu ze S.

O. była wysokość dodatku kontrolerskiego. Powołany przez stronę pozwaną - po

przeprowadzonej przez inspekcję pracy kontroli - dla zbadania skarg pracowników i

organizacji pracy działu zespół stwierdził, że organizacja pracy była zła, a byli

pracownicy – E. K. i J. W. złożyli skargi na panujące w nim stosunki interpersonalne

do dyrektora Izby Skarbowej, zaś S. O. do inspekcji pracy.

W dalszej kolejności Sąd Rejonowy ustalił, że dodatki kontrolerskie

proponowane były przez powoda, jako kierownika działu, zgodnie z wynikiem

przeprowadzonej kontroli skarbowej i zatwierdzane przez naczelnika Urzędu.

Nieoficjalnym zastępcą powoda był pracownik działu A. K., który miał szerszy niż

inni pracownicy zakres czynności, jednakże do zakresu jego obowiązków nie

należało przydzielanie kontroli. Faktycznie to A. K., po konsultacji z powodem,

przydzielał i sprawdzał poszczególne kontrole. Część pracowników była w tym

zakresie faworyzowana poprzez przydzielanie im „lepszych” kontroli. Do grupy

niefaworyzowanej należeli, między innymi, /…/. Pracownicy ci nigdy nie

poinformowali o tym stanie rzeczy męża zaufania przyjmującego zgłoszenia o

ewentualnych przejawach dyskryminacji i mobbingu. Konfliktową kwestią była

wysokość dodatków kontrolerskich, która w dużej mierze zależała od wyników

przeprowadzanych kontroli. Atmosfera w grupie nie była sprzyjająca, ze strony A.

K. zdarzały się przytyki i szyderstwa dotyczące wiedzy zawodowej (w przypadku

I.S., E. K. i S. O.) oraz niestosowne uwagi odnośnie do życia osobistego (w

przypadku S. O.). Część pracowników czuła się pominięta zarówno w sensie grupy

pracowniczej jak i towarzyskim. Ich negatywne odczucia miały także

odzwierciedlenie w niskich dodatkach kontrolerskich.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał roszczenie powoda

za pozbawione uzasadnionych podstaw, wskazując, że podstawowa zasada

procesu cywilnego z art. 6 k.c. nakłada na pracownika obowiązek wykazania, iż

dokonane mu wypowiedzenie umowy o pracę było niezasadne. Tymczasem

zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że wypowiedzenie powodowi

4

warunków pracy i płacy nie naruszało art. 45 § 1 i art. 42 § 1 i 2 k.p. i zostało

dokonane w wykonaniu wystąpienia Państwowej Inspekcji Pracy wskazującego na

konieczność podjęcia działań celem wyeliminowania w stosunku do pracowników

zatrudnionych w dziale kontroli pozwanego Urzędu zachowań, które mogłyby być

podstawą mobbingu, tj. polegających na zastraszaniu pracowników i ich

ignorowaniu oraz wywołujących u pracowników obniżoną samoocenę przydatności

zawodowej. Sąd pierwszej instancji wskazał, że przeprowadzone w sprawie

postępowanie dowodowe wykazało szereg nieprawidłowości w kierowanym przez

powoda dziale, panującą tam niezdrową atmosferę podziału na pracowników

lepszych i gorszych oraz przekazywanie przez powoda części obowiązków

szeregowemu pracownikowi, który wykorzystywał swoją władzę w sposób

nieprawidłowy i krzywdzący niefaworyzowanych pracowników działu, czemu powód

nie tylko nie zapobiegał, ale zachowania te bagatelizował, a także im przyklaskiwał.

Sąd Rejonowy wskazał, że brak szacunku dla podwładnych i doprowadzenie

niektórych z nich do załamania nerwowego (w przypadku S. O., który w okresie od

lipca do grudnia 2009 r. pozostawał w leczeniu z powodu depresji) oraz spadku ich

samooceny łączy się z podejrzeniem stosowania mobbingu i tolerowania

stosowania mobbingu przez innych.

Wyrokiem z dnia 15 lipca 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację powoda od

powyższego wyroku.

Sąd odwoławczy nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej instancji co do

rozkładu ciężaru dowodu w sposób obciążający powoda wykazaniem

niezasadności dokonanego mu wypowiedzenia zmieniającego (art. 232 k.p.c. w

związku z art. 6 k.c. w związku z art. 42 § 1 k.p. w związku z art. 45 § 1 k.p.). W

ocenie Sądu drugiej instancji, uchybienie to nie miało jednak wpływu na wynik

sprawy, gdyż zebrany materiał dowodowy pozwolił na uznanie prawdziwości i

zasadności przynajmniej części zarzutów stanowiących podstawę dokonanego

powodowi wypowiedzenia zmieniającego. W ocenie Sądu Okręgowego, zarzut

naruszenia 207 § 3 w związku z art. 217 § 1 k.p.c. nie mógł być uznany za

zasadny, gdyż – zgodnie z art. 232 zdanie drugie k.p.c. - sąd może dopuścić dowód

niewskazany przez stronę, a przepis ten upoważnia go nawet do dopuszczenia z

urzędu dowodu objętego prekluzją dowodową na podstawie art. 47912

§ 1 k.p.c.

5

(tak w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2006 r., III CK 341/05, OSNC

2006 nr 10, poz. 174, z glosą aprobującą A. Jakubeckiego, OSP 2007 nr 4, s. 48).

W rezultacie dopuszczalne było przeprowadzenie z urzędu przez Sąd pierwszej

instancji dowodów zgłoszonych przez pełnomocnika strony pozwanej na rozprawie

w dniu 22 października 2010 r. Co prawda sąd nie może dopuścić do naruszenia

zasady równego traktowania stron, nie można jednak tracić z pola widzenia

podstawowego efektu postępowania cywilnego, jakim jest wydanie orzeczenia

odpowiadającego rzeczywistemu stanowi faktycznemu, w szczególności jeśli się

zważy na rodzaj stawianych powodowi zarzutów (izolowanie pracowników oraz

niepodejmowanie działań mających na celu zapobieganie ich poniżaniu i

ośmieszaniu przez współpracownika w kierowanym dziale) oraz okoliczność, że

wraz z odpowiedzą na pozew pozwany Urząd złożył jako dowód w sprawie protokół

z kontroli Państwowej Inspekcji Pracy z dnia 22 kwietnia 2010 r., w którym

przywołane zostały, między innymi, zeznania świadków /…/ oraz pismo dyrektora

Izby Skarbowej z dnia 15 kwietnia 2010 r. z zaleceniem przeprowadzenia

postępowania wyjaśniającego, w wyniku którego sporządzone zostały protokoły

złożone na rozprawie w dniu 22 października 2010 r. Protokoły te zostały

przedłożone do akt sprawy co prawda po złożeniu zeznań przez świadków,

jednakże powód nie wnosił o ich uzupełniające przesłuchanie. Zdaniem Sądu

Okręgowego, nie ma również znaczenia dla wyniku sprawy brak odniesienia się

przez Sąd Rejonowy do zeznań świadka A. K., gdyż w sprawie nie zachodzi ani

sytuacja uniemożliwiająca dokonanie oceny toku wywodu, który doprowadził do

wydania orzeczenia, ani zastosowanie prawa materialnego do niedostatecznie

jasno ustalonego stanu faktycznego, a tylko wówczas zarzut obrazy art. 328 § 2

k.p.c. może być uznany za usprawiedliwiony (tak Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia

21 listopada 2001 r., I CKN 185/01 i z dnia 9 lipca 2008 r., I PK 2/08). W rezultacie

Sąd drugiej instancji dokonał oceny zeznań tego świadka samodzielnie, uznając je

za niewiarygodne w części odnoszącej się do dobrych stosunków łączących go ze

współpracownikami działu. W ocenie tego Sądu, dla wyniku sprawy nie miała

znaczenia - w rozumieniu art. 227 k.p.c. - okoliczność, iż powód przekazywał

przełożonym wnioski o podwyższenie dodatków kontrolerskich, co miałoby wynikać

z protokołów narad wewnętrznych z dnia 18 stycznia i 13 maja 2008 r. Istotne w

6

sprawie było bowiem to, że wysokość dodatku kontrolerskiego zależała od ilości

kontroli, ich skutku i wysokości przypisów, zaś część pracowników skarżyła się, iż

osobom uprzywilejowanym przydzielano kontrole, których korzystny efekt

(wyrażający się w wysokości przypisu) mógł być z góry przewidziany. Z tej też

przyczyny zasadnie Sąd Rejonowy na rozprawie w dniu 28 stycznia 2011 r. oddalił

wniosek o przeprowadzenie dowodu ze wskazanych dokumentów.

Z powołaniem się na orzecznictwo Sądu Najwyższego (wyroki z dnia 14

maja 1999 r., I PKN 47/99, OSNAPiUS 2000 nr 14, poz. 548; z dnia 2 września

1998 r., I PKN 271/98, OSNAPiUS 1999 nr 18, poz. 577; z dnia 26 marca 1998 r., I

PKN 565/97, OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 165 oraz z dnia 11 stycznia 2011 r., I PK

152/10, Monitor Prawa Pracy 2011 nr 7 s. 363) Sąd Okręgowy wywiódł, że podanie

przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę w rozumieniu art. 30 § 4 k.p. oznacza

wskazanie konkretnego zdarzenia lub zdarzeń względnie okoliczności, które,

zdaniem pracodawcy, uzasadniają wypowiedzenie lub rozwiązanie bez

wypowiedzenia. Opis przyczyny musi umożliwiać jej indywidualizację w miejscu i

czasie. Warunek wskazania konkretnej przyczyny wypowiedzenia spełnia

wskazanie faktów i rzeczowych okoliczności dotyczących osoby pracownika bądź

jego zachowania w procesie świadczenia pracy lub zdarzeń, także niezależnych od

niego, mających wpływ na decyzję pracodawcy. Konkretność wskazania przyczyny

wypowiedzenia należy oceniać z uwzględnieniem innych, znanych pracownikowi

okoliczności uściślających tę przyczynę, zaś wymóg wskazania przez pracodawcę

konkretnej przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę nie jest równoznaczny z

koniecznością sformułowania jej w sposób szczegółowy, drobiazgowy, z

powołaniem opisów wszystkich faktów i zdarzeń, dokumentów, ich dat oraz

wskazaniem poszczególnych działań czy zaniechań, składających się w ocenie

pracodawcy na przyczynę uzasadniającą wypowiedzenie umowy o pracę.

Wymaganie konkretności może być spełnione poprzez wskazanie kategorii

zdarzeń, jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że szczegółowe motywy

wypowiedzenia są pracownikowi znane.

W ocenie Sądu drugiej instancji, strona pozwana nie wykazała, na czym

konkretnie miała polegać nieudolna organizacja pracy działu kierowanego przez

powoda oraz brak działań w kwestiach spornych pomiędzy pracownikami, a nadto

7

aby skarżący wiedział, czego jego zaniechanie miało dotyczyć. Zdaniem tego Sądu,

zostały natomiast dostatecznie sprecyzowane zarzuty izolowania pracowników i

niepodejmowania działań mających na celu zapobieganie poniżaniu i ośmieszaniu

pracowników przez współpracownika w kierowanym dziale, co nastąpiło podczas

wręczania powodowi wypowiedzenia zmieniającego w obecności naczelnika

pozwanego Urzędu, jego zastępcy i kadrowej. W trakcie przeprowadzonej wówczas

rozmowy przedstawiono powodowi zarzuty zawarte w protokole kontroli

Państwowej Inspekcji Pracy oraz poinformowano go o skargach złożonych przez

byłych pracowników. Odnośnie do przedmiotowych zarzutów Sąd Okręgowy uznał

ich zasadność, wskazując, że po pierwsze – A. K. „wyrażał niedopuszczalne, z

punktu widzenia relacji w miejscu pracy, opinie o współpracownikach, ośmieszał ich

i kpił” (w przypadku E. K., J. W. i S. O.), o czym powód wiedział i konsekwentnie nie

zapobiegał takiemu zachowaniu, a po drugie - powód ignorował niektórych

pracowników, omawiając wyniki kontroli tylko z jedną osobą z pary kontrolujących,

co wynika z zeznań świadków S. O., J. W. i E. K. Skoro te prawidłowo

sprecyzowane zarzuty zostały udowodnione, mają charakter prawnie doniosły i

pozwalają na przyjęcie, że powód nie posiada predyspozycji do kierowania

zespołem pracowników, to wypowiedzenie mu warunków pracy i płacy należy

uznać za uzasadnione w rozumieniu art. 45 § 1 w związku z art. 42 § 1 k.p.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił: I. naruszenie przepisów

postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 385 k.p.c. w

związku z: a) art. 232 k.p.c. zdanie pierwsze w związku z art. 6 k.c. w związku z art.

300 k.p. i art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 42 § 1 k.p., polegające na uznaniu, że

przerzucenie przez Sąd pierwszej instancji ciężaru dowodzenia na powoda nie

miało wpływu na wynik sprawy i w wyniku tego uchybienia oddalenie apelacji jako

bezzasadnej, pomimo niebudzącego wątpliwości stwierdzenia przez Sąd drugiej

instancji zaistnienia przedmiotowego naruszenia oraz jego bezpośredniego związku

z wydanym przez Sąd pierwszej instancji rozstrzygnięciem, gdyż Sąd ten - błędnie

przyjmując, że ciężar udowodnienia faktu mającego istotne znaczenie dla

rozstrzygnięcia sprawy (wykazanie niezasadności przyczyn wypowiedzenia

zmieniającego) spoczywał na powodzie - uznał, że powód nie wywiązał się z

obowiązku jego udowodnienia i - w konsekwencji niewykazania tego istotnego dla

8

rozstrzygnięcia sprawy faktu przez powoda - oddalił powództwo; b) art. 232 zdanie

drugie, art. 207 § 3 w związku z art. 217 § 1 w związku z art. 391 k.p.c., poprzez

uznanie, że zaistniały szczególne okoliczności uzasadniające dopuszczanie przez

Sąd pierwszej instancji dowodów z urzędu na korzyść strony pozwanej, przy

jednoczesnym pomijaniu wniosków dowodowych strony powodowej bez

wyjaśnienia przyczyn ich pomięcia (jak to miało miejsce w przypadku protokołów z

narad wewnętrznych, wniosków powoda o zobowiązanie pozwanego do

przedłożenia dokumentów znajdujących się w jego posiadaniu), co w kontekście

niezastosowania względem profesjonalnego pełnomocnika pozwanego rygoru

pominięcia wniosków dowodowych (pomimo ich przedłożenia po dokonanym w

trybie art. 132 k.p.c. zwrocie pisma procesowego pozwanego zawierającego

wnioski dowodowe), który został na niego nałożony, narusza zasadę

kontradyktoryjności i równości stron postępowania i w konsekwencji doprowadziło

do uznania przez Sąd drugiej instancji - na podstawie materiału dowodowego

zebranego z naruszeniem wskazanych w niniejszej podstawie przepisów - że

pozwany udowodnił „izolowanie pracowników i niepodejmowanie działań mających

na celu poniżanie i ośmieszanie pracowników przez współpracownika w

kierowanym dziale" i - w wyniku tego uchybienia - oddalenia apelacji jako

bezzasadnej; c) art. 233 § 1 w związku z art. 391 k.p.c., polegające po pierwsze -

na dokonaniu dowolnej oceny zeznań świadka A.K., opartej na materiale

dowodowym zebranym z naruszeniem art. 217 § 1, art. 207 § 3 oraz art. 232 zdanie

drugie k.p.c., tj. zeznaniach świadków I. S., E. K., M. R., przejawiającej się w

przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów, polegającym na wyciągnięciu

wniosków, które nie wynikały z zeznań świadków i w konsekwencji poczynieniu

ustalenia faktycznego, że A. K. poniżał i ośmieszał pracowników, z którymi

pracował w dziale kontroli podatkowej, co w konsekwencji doprowadziło do uznania

przez Sąd drugiej instancji, że przyczyna wypowiedzenia wskazana w

wypowiedzeniu zmieniającym z dnia 21 maja 2010 r. była prawdziwa i konkretna,

co przesądziło o uznaniu, że pozwany nie naruszył przepisów prawa pracy

odnośnie do wypowiedzenia zmieniającego i w rezultacie doprowadziło do

oddalenia apelacji jako bezzasadnej oraz po drugie - przyjęciu za swoje ustaleń

faktycznych Sądu pierwszej instancji pomimo niedokonania przez ten Sąd oceny

9

zeznań powoda, gdyż uznanie tych zeznań za niewiarygodne w całości i lakoniczne

wskazanie, iż „fakty, na które powołuje się powód nie znajdują odzwierciedlenia w

materiale dowodowym zebranym w toku sprawy” bez jakiegokolwiek odniesienia się

do konkretnych dowodów przyjętych w poczet materiału dowodowego, nie może

zostać uznane za dokonanie oceny, a w rezultacie niedokonaniu przez Sąd

odwoławczy oceny tychże dowodów i poczynienia własnych ustaleń faktycznych,

pominięciu zeznań powoda przy wydawaniu rozstrzygnięcia; 2) art. 382 k.p.c. w

związku z: a) art. 233 § 1 w związku z art. 391 k.p.c., poprzez pominięcie przy

ferowaniu zaskarżonego orzeczenia części materiału dowodowego zgromadzonego

w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji w postaci protokołów narady

wewnętrznej z dnia 18 stycznia i 3 maja 2008 r., z których jednoznacznie wynika,

że powód podejmował działania mające na celu zwiększenie wysokości dodatków

kontrolerskich, które były przedmiotem niezadowolenia ze strony, między innymi,

świadków /…/, co było poruszane w zeznaniach świadków, z których wynikało, iż to

niska wysokość dodatków stanowi przyczynę ich niezadowolenia; b) art. 236, art.

217 w związku z „art. 328 §” i w związku z art. 391 k.p.c., poprzez pominięcie

złożonego przez powoda wraz z pismem procesowym z dnia 12 lipca 2011 r.

dokumentu w postaci wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 11 maja 2011 r., VI P

… i brak jakiegokolwiek odniesienia się do złożonego przez powoda dokumentu, z

którego wynikało, że Sąd Rejonowy (orzekający w innym składzie niż to miało

miejsce w niniejszej sprawie) odmówił waloru konkretności przyczynie

sformułowanej przez pozwanego pracodawcę w wypowiedzeniu A. K. warunków

pracy i płacy jako „działania polegające na poniżaniu oraz ośmieszaniu

pracowników", w sytuacji, gdy w niniejszej sprawie ma to o tyle istotne znaczenie,

że to A. K. był pracownikiem, który miał ośmieszać i poniżać pracowników i którym

to działaniom powód miał nie zapobiegać, a Sąd drugiej instancji, pomimo przyjęcia

do akt sprawy przedmiotowego dokumentu, w żaden sposób nie ustosunkował się

do niego, tj. nie wskazał sposobu jego potraktowania; II. naruszenie prawa

materialnego, tj. art. 30 § 4 k.p., poprzez jego pominięcie w ocenie prawnej w

związku z art. 45 § 1 i w związku z art. 42 § 1 k.p., poprzez nieuzasadnioną

odmowę jego zastosowania i błędne uznanie, że przyczyna wypowiedzenia

warunków pracy i płacy sformułowana przez pozwanego jako: „izolowanie

10

pracowników i niepodejmowanie działań mających na celu poniżanie i ośmieszanie

pracowników przez współpracownika w kierowanym dziale" była rzeczywista,

konkretna i uzasadniała wypowiedzenie w sytuacji, kiedy już zasady logiki oraz

doświadczenia życiowego wskazują, że jest ona na tyle ogólna, że nie sposób jej

przypisać cechy konkretności, a także poprzez uznanie, że została wykazana przez

pozwanego jej prawdziwość, co w konsekwencji doprowadziło do uznania, że

wypowiedzenie powodowi warunków pracy i płacy było uzasadnione.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji w całości i

przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznani, ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej

instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna okazała się usprawiedliwiona, aczkolwiek nie wszystkie

podniesione w niej zarzuty mogą być uznać za zasadne.

Nietrafne są zarzuty naruszenia, po pierwsze - art. 385 w związku z art. 232

zdanie pierwsze k.p.c. w związku z art. 6 k.c. i art. 45 § 1 w związku z art. 42 § 1

k.p., gdyż Sąd drugiej instancji nie oddalił apelacji powoda z uwagi na przyjęcie, że

przerzucenie przez Sąd pierwszej instancji ciężaru dowodzenia na powoda nie

miało wpływu na wynik sprawy, ale z tej przyczyny, że uznał, iż zebrany w sprawie

materiał dowodowy pozwolił na uznanie zasadności części stawianych mu

zarzutów; po drugie - art. 385 w związku z art. 232 zdanie drugie i art. 207 § 3 w

związku z art. 217 § 1 w związku z art. 391 k.p.c., ponieważ w aktualnym

orzecznictwie Sądu Najwyższego przeważa pogląd, że rola art. 232 zdanie drugie

k.p.c. nie sprowadza się tylko do wypadków wyjątkowych (w takich przypadkach

uprawnienie sądu staje się obowiązkiem) i z tego względu nie można wytykać

sądowi, że - dążąc do wydania wyroku zgodnego z rzeczywistym stanem rzeczy -

jakiś dowód dopuścił z urzędu, czyli że skorzystał z przysługującego mu

uprawnienia; ograniczenia swobody sądu przewidzianej w art. 232 zdanie drugie

k.p.c. nie da się także wywieść z przepisów ustanawiających tzw. prekluzję

11

dowodową (por. np. prawidłowo powołany przez Sąd drugiej instancji wyrok z dnia

22 lutego 2006 r., III CSK 341/05, OSNC 2006 nr 10, poz. 174 i orzeczenia w nim

przywołane oraz wyroki z dnia 7 czerwca 2011 r., II UK 327/10, LEX nr 1068057 i z

dnia 1 grudnia 2011 r., I CSK 120/11, LEX nr 1131109); po trzecie - art. 385 w

związku z art. 233 § 1 w związku z art. 391 k.p.c. już tylko dlatego, że podstawą

skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny

dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.), a nie budzi wątpliwości, że do tej sfery art. 233 § 1

k.p.c. odnosi się wprost, natomiast wydanie przez Sąd drugiej instancji

rozstrzygnięcia z pominięciem części materiału dowodowego sprawy nie mieści się

w płaszczyźnie tego przepisu; po czwarte - art. 382 w związku z art. 233 § 1 w

związku z art. 391 k.p.c. z uwagi na to, że Sąd drugiej instancji do wskazanych

przez skarżącego dowodów ustosunkował się, uznając je za nieistotne dla

rozstrzygnięcia sprawy, a czym innym jest zasadność takiej oceny.

Usprawiedliwiony jest natomiast zarzut naruszenia art. 382 w związku z art.

236, art. 217 w związku z art. 328 (przy czym z uzasadnienia tej podstawy

kasacyjnej wynika, że skarżącemu chodzi o § 2 wymienionego przepisu) w związku

z art. 391 k.p.c. (niewątpliwie skarżący ma na myśli jego § 1). W świetle art. 217,

art. 236 i art. 328 § 2 k.p.c. sąd ma obowiązek pozytywnego lub negatywnego

wypowiedzenia się w przedmiocie każdego wniosku dowodowego, a jeżeli zostaje

złożony do akt dokument, na który powołuje się strona - wyraźnego określenia

sposobu jego potraktowania, w szczególności wypowiedzenia się w kwestii

ewentualnego dopuszczenia dowodu z tego dokumentu albo uznania go za

nieistotny w sprawie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2008 r., II

PK 125/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 66). Tymczasem Sąd drugiej instancji,

aczkolwiek wskazał na złożenie przez powoda do akt sprawy odpisu wyroku Sądu

Rejonowego w G. z dnia 11 maja 2011 r., sygn. akt VI P …, którym uwzględnione

zostało powództwo A. K. przeciwko stronie pozwanej o odszkodowanie z tytułu

niezgodnego z prawem wypowiedzenia warunków pracy, nie wypowiedział się w

jakikolwiek sposób co do tego dokumentu w uzasadnieniu swojego orzeczenia. Z

tej przyczyny nie wiadomo, czy Sąd drugiej instancji dowód ten dopuścił i

przeprowadził, jednakże uznał go za nieistotny dla rozstrzygnięcia sprawy, czy też

dowód ten pominął jako dotyczący faktów nieistotnych dla jej rozstrzygnięcia.

12

Tymczasem dowód ten mógł mieć dla wyniku sprawy istotne znaczenie, skoro

bezpośrednio wiązał się ze wskazaną przez pozwany Urząd przyczyną

wypowiedzenia skarżącemu warunków pracy i płacy, na co trafnie wskazuje się w

skardze kasacyjnej.

Zasadny jest również zarzut obrazy prawa materialnego, a to art. 30 § 4 w

związku z art. 45 § 1 i w związku z art. 42 § 1 k.p. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego ugruntowany jest pogląd, że przyczyna wypowiedzenia pracownikowi

umowy o pracę (odpowiednio wypowiedzenia warunków pracy i płacy - art. 42 § 1

k.p.) ma dwojakie znaczenie: jedno występuje w aspekcie zgodności z prawem

czynności pracodawcy, a drugie - jej zasadności. W myśl art. 45 § 1 k.p. są to

niezależne od siebie przesłanki oceny określonych w tym przepisie roszczeń.

Wypowiedzenie umowy o pracę bez wskazania przyczyny lub bez jej

skonkretyzowania uważa się za dokonane z naruszeniem prawa, a ściśle - art. 30 §

4 k.p., natomiast wypowiedzenie, które nastąpiło z dostatecznie zrozumiałym dla

adresata i weryfikowalnym podaniem przyczyny, lecz ta została następnie uznana

za niezasadną, kwalifikowane jest jako wypowiedzenie nieuzasadnione w

rozumieniu art. 45 § 1 k.p. Co prawda skarżący odwołuje się do aspektu

zasadności dokonanego wypowiedzenia, ale konstrukcja sformułowanego przez

niego zarzutu i jego uzasadnienie wskazuje, że w istocie chodzi mu o aspekt

zgodności wypowiedzenia z prawem.

W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, że sprostanie przez

pracodawcę wymaganiom określonym w art. 30 § 4 k.p. polega na wskazaniu

przyczyny wypowiedzenia w sposób jasny, zrozumiały i dostatecznie konkretny.

Powołany przepis dopuszcza różne sposoby określenia tej przyczyny, jednakże z

oświadczenia pracodawcy powinno wynikać w sposób niebudzący wątpliwości, co

jest istotą zarzutu stawianego pracownikowi, gdyż to on ma wiedzieć i rozumieć, z

jakiego powodu pracodawca dokonuje wypowiedzenia. Zatem naruszenie art. 30 §

4 k.p. ma miejsce wówczas, gdy pracodawca w ogóle nie wskazuje przyczyny

wypowiedzenia lub gdy jest ona niedostatecznie konkretna, a przez to

niezrozumiała dla pracownika i nieweryfikowalna. Przyjmuje się również, że

nieprecyzyjne wskazanie przez pracodawcę przyczyny wypowiedzenia nie narusza

art. 30 § 4 k.p., jeżeli w okolicznościach danej sprawy, z uwzględnieniem informacji

13

podanych pracownikowi przez pracodawcę w innym sposób, stanowi to

dostateczne sprecyzowanie tej przyczyny. Wymaganie wskazania przez

pracodawcę konkretnej przyczyny wypowiedzenia nie jest równoznaczne z

koniecznością sformułowania jej w sposób szczegółowy, drobiazgowy, z podaniem

opisów wszystkich faktów i zdarzeń oraz wskazaniem poszczególnych działań czy

zaniechań, składających się w ocenie pracodawcy na przyczynę uzasadniającą

wypowiedzenie. Wymaganie konkretności może być spełnione poprzez wskazanie

kategorii zdarzeń, jeżeli z okoliczności wynika, że szczegółowe motywy

wypowiedzenia są pracownikowi znane. W określonych okolicznościach

faktycznych nawet ogólne ujęcie przyczyny może nie doprowadzić do jakiejkolwiek

wątpliwości co do tego, do jakiego konkretnie zachowania pracownika (działania lub

zaniechania) przyczyna ta jest odnoszona. Jeżeli w danych okolicznościach

faktycznych ogólne ujęcie przyczyny wypowiedzenia nie budzi wątpliwości (w

szczególności gdy nie mogło budzić wątpliwości u pracownika) co do tego, z jakim

zachowaniem lub zachowaniami, które miały miejsce w określonym czasie, łączy

się ta przyczyna, to należy uznać, że spełnione jest wymaganie z art. 30 § 4 k.p.

(por. np. wyroki z dnia 13 kwietnia 2005 r., II PK 251/04, LEX nr 483281; z dnia 15

listopada 2006 r., I PK 112/06, Prawo Pracy 2007 nr 5, s. 27; z dnia 24

października 2007 r., I PK 116/07, LEX nr 465925; z dnia 19 lutego 2009 r., II PK

156/08, LEX nr 736723; z dnia 9 marca 2010 r., I PK 175/09, LEX nr 585689; z dnia

19 kwietnia 2010 r., LEX nr 602696; z dnia 11 stycznia 2011 r., I PK 152/10, OSNP

2012 nr 5-6, poz. 62 i szeroko powołane w nich orzeczenia).

W stanie faktycznym sprawy, w której wniesiona została rozpoznawana

skarga kasacyjna, oświadczenie strony pozwanej o wypowiedzeniu powodowi

warunków pracy i płacy nie spełnia wynikającego z art. 30 § 4 k.p. wymagania

konkretności i weryfikowalności.

Sąd drugiej instancji uznał, że wskazane przez pracodawcę przyczyny

sformułowane jako „izolowanie pracowników i niepodejmowanie działań mających

na celu zapobieganie poniżaniu i ośmieszaniu pracowników przez współpracownika

w kierowanym dziale” zostały dostatecznie skonkretyzowane podczas wręczania

powodowi wypowiedzenia. Zdaniem Sądu Okręgowego, konkretyzacja zarzutów

polegała na: 1. odczytaniu powodowi treści wypowiedzenia, 2. poinformowaniu

14

powoda o wydaniu przez „niezależny organ” zaleceń po przeprowadzonej kontroli,

3. „wytłumaczeniu” powodowi, że przyczyna wypowiedzenia wynika z protokołu i

zaleceń Państwowej Inspekcji Pracy, 4. poinformowaniu powoda o wynikających z

protokołu pokontrolnego ustaleniach uniemożliwiających pełnienie przez niego

funkcji kierownika działu, a mianowicie: stwierdzonym podczas kontroli

zastraszaniu pracowników w komórce powoda i prowadzeniu działań zmierzających

do zaniżenia ich samooceny, 5. poinformowaniu powoda o wpłynięciu skarg byłych

pracowników na pracę powoda i A. K. Ponadto Sąd odwoławczy przyjął, że z

zarzutami stawianymi przez S. O. powód zapoznał się w trakcie przesłuchania

podczas kontroli Państwowej Inspekcji Pracy. Tymczasem odwołanie się przez Sąd

Okręgowy do ustaleń i zaleceń zawartych w protokole Państwowej Inspekcji Pracy

jest chybione, gdyż - w świetle ustaleń stanowiących podstawę zaskarżonego

wyroku - nie wynikały z nich jakiekolwiek informacje, które umożliwiałyby

skarżącemu dowiedzenie się o okolicznościach wiążących się w sposób

niebudzący wątpliwości z podaną mu przez pracodawcę przyczyną wypowiedzenia,

a w szczególności - na czym miało polegać zarzucane „izolowanie pracowników”,

których, kiedy i w jakich okolicznościach oraz o jakiego współpracownika, jakie jego

zachowania i w stosunku do kogo chodzi. Okoliczności te nie wynikały również z

poinformowania powoda o skargach złożonych na niego i A. K. przez byłych

pracowników, tym bardziej, że zarzuty S. O. nie dotyczyły „izolowania” go przez

powoda lub zastraszania, ośmieszania i poniżania przez współpracownika w

kierowanym przez powoda dziale.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku na podstawie art. 39815

§

1 zdanie pierwsze k.p.c.